TLS_No Swahili English POS Bena Bende Bondei1 Bondei2 Bungu Chuka Dawida Doe Embu Fipa Gusii Gweno Gwere Hangaza Haya Hehe Ikizu Jita Kahe.unn Kamba_kitu Kamba_mach Kami Keni.unn Kerebe Kibosho Kibosho.unn Kiha Kikuyu Kilegi Kimbu Kimochi.unn Kinga Kiseri Kiseri.unn Kisi Kivinza Kuria_mago Kuria_tari Kutu Kwere Lambya Langi Lema.unn Luganda Luguru Luhyia Lumasaaba Lungwa Lusoga Mabia Machame Machame.unn Makonde Malila Mamba.unn Mambwe Manda Maragoli Matengo Matumbi Mbunga Meru Meruimenti Merutig Mkuu Mkwaya Mpoto Munyarwand Mwera Mwera1 Namwanga Nata Ndali Ndamba Ndari Ndengeleko Ngindo Ngoni Ngoreme Nguungulu Ntuzu Nyakyusa Nyamwezi Nyaturucha Nyaturuwil Nyiha Nyiramba Pangwa Pimbwe Pogoro Proto-Bantu Rufiji Rukiga Rundi Rungu Rungwa Runyambo Runyankore Runyoro Rutooro Safwa Sambaa Samialugwe Sangu Shashi_siz Shubi Siha Siha.unn Sonjo Suba Sukuma Sumbwa Tharaka Vunjo Wanda Wanji Wungu Yao Zanaki Zaramo Zigua Zinza B kuoa wake wawili au zaidi polygamy n iimpali, ukupalika impali ukupalika impale impali mitala mitala matala mitala mitala impali imbali matala mitara imitala impalii impali matala palika mpali amatala mtaa mpali imbali [embale] ZZ n V wind round n kurigiriya ukuziingurusha hor*eser*ia zyunguzya ukuzyungulusya yososa zinga nyongela kunienga kuvigha, kutindikisa ukupomba kutindila ukusyungusya kuzinga kuzingazinga irina marisia konzelechezya U add to n kuchuria ukoongezya, ungilisha ongera iengera ongeria iongeria ionger*ia ishuria iongera ongezya iongeria ukongezya, ukusombekela yengera onjezya iongera; iwika ngao [as reward of free gift] ukongezya kuyongesa kujonzukela kuyongesa enjeriya kujonjukea ukonjelezya kuyongesha kuyongesa ongelela kusanganya ukusanganidya kongera ongezya onjezya ongeza (na) ongera iongera onger*a wumbilila kukonjelezya [koko*n$j*e*le*:z*a] T pass in running n ukusimula dichira chimbila ukumyantuka kuhotola kuhwesa, kubutuka kutuva ku-samazyanya kujumba ukusesemela kushimbila ukuputa ulub'ilo kumzinka (mntu) chila kupita uluwilo [kope:ta olov*e:lo*] S kupisha usiku pass the night n ukuukesha, ukuuchesha amkia, cha ukugonelela ukucheesha waren kugonelela ukusendama kugona kugone mihu, lugonu kughonja kukelukia kukesha ukugonesya kukatilila ukucheyula cesya rar*ar*aa yizya kukwizya [kokwi:z*a] R safu ya vitu line of objects n ichipaango uluv*ambo insogo, imbambo umulongo fenu sulululu misitale nsorora namba mpambo umusololongo layini msambi ulubambo kuv*anywa ivintu imisululu ulub'ambo msafa osaara ml*ondol*ondo musololongo wa vintu Q kutengeneza mzigo kwa pack carefully n kufunganya ukunyepelela wumbia ukunyepelela kupinya ahinza nyepelela, sungilil# kukonga kule_nganakye sapi# kupanganyila aliya kutenga [firewood] wambilila kugolikesha kukungagana ukubatika kupinya ahinza kutawa hweri kushunganya salyia longania P become bitter n kuwawa ukukantuka suka lula vitwa ukukalipa, ukukantuka kihalipa kalipa kuvava kubaba kukalipa [of man, dog; of edibles] ivava ilua kuwawa ukufulwa kukalipa kuvavalila ubukali kuhalipa ukusantuka lula ahwaye kunyegheya idooka iwawa kantuka kukalipa [kokale:pa] O become extinguished n kurima ukuzima ruma zima ukuzima kuzima ukuzimika kusima kususuka kujimika [of fire] waa irumika kutimika chayiwela kufumuka kuyalamila kujimika ukusimya kuzima kuzimia zimika azimye kuzima (i)runyika ruma zimika, zima kuzima [kozi:ma] / be the same size or height as n N become heavy n kulemea ukunwaama ilemea imeria rotoha ng'wama ukunwama ikufinga kumwama nyoma kutopa kutopa kusitapa yeemiya ilemia kutopela kulemela mwama kusipata kutopela ubusitu kumwama kutopera vina amwame kuzwama iyeemia l*emia mwama, ng'wama kukopala [koko*pa:la] M become bent n ukuyongana ikodeka lema komeka inama ukugondama ikulema kugogovala ukukonzana, ukuyengana kugogumbala, kubedama kupe_nde_ka kudumba latiya ikomeka kupembatala (ku)pindika kwinama kugondama kugundama ukuniongala kwinama shidua kuweri, shigongu yendama kukunjika (i)kulema il*emeka nyongana L become lame n kukelemea ukulemala lemala ukulemala kulemala ukulemala kutenguka kupoosa maghulu ghalemela kupunduka lemala kulemala kubenangika kutenguka alemele kulemala ukub'a chiteb'o lemala alemale kuhooza muundi lemala K become leaning n ukusenamila ikkekesia manya iongomia ilaya ikongoma gosipa iiyetso iniiya ikwanamira kuhoha kikuiyetsie ukuleya [e.g. of a twig] kuyegemela kujegamane kughanda isusiya it'onia # s.b. i`tonia ? # kongowala kuyegemela ukwijegamikisya kwegemela ukukokota kueghamia (i)nyanya ikwinyanya kul*oshe yeyamila J mvua bila kikomo continuous rain n imuumbo kisie injala umzuumbi kudedezya amumbo muhwela unhela mhwela [during whole day] mateeri uhwela [light rains] i-mizumbi muhwela mhwela ikisiku injalaa imvula ya mnyeng'enye vula itatira mumbo, muneng'ene fua itozanyeyo itiri kisilyisilyi imvula iya muneng'ene, mizumbi I kukoroma kwa bidii grunt with effort n kugona iviimpe nguruma ukukonona ukung'oota kuhoroma ukutolomezya kukorona kutwela irunguniya iktika kukoloma uku-toloma kufutila kungorona amagono kugonola ukung'ota kukalazia kung'oka kutoa mghono irung'unia ng'uruo toloma kung'ota [kon*o*:ta] H kuvua samaki kwa mshipi fish with a line n ukulowa ilopoa # ilodoa ? # kusikula ukusweela kusikula ukulowo, ukwela kuloposa kuje_mbalakila kulopola reiya kujembalakea kuweja uku-lowa kulopola kuloposa ukusipula kusikula ukuswela, ukudub'a kulopola swela kuloa lowa kusikula [kosiko:la] G kuenea kama mzabibu au moto spread as a vine or a fire n kuera ukulemela kutava ukutamba kulanduka kujanzaa, kupalagana ikwaana iraiya kulandaghana kutamba kulandala ukwangila kuzata ngati lup# ukulimba kuenera tamba kushaaiya itarakana sata kulandala [kolanda:l# F kushusha mzigo juu ya put down a load on another n kudua ukwiisha duo tua ukwiisha yekeria mutule isha kupangalula kuto_la kutula ruwa idua kutola kutula kutula kusunusha kupangalula ukuntula kujelula ukwisya isizya ahwitule kuitua itara mmbute tula E kuweka mzigo juu ya mwingine put up a load on another n kudukishira ukutwiika dika nder*eka jelenkanya ukutwiika yekeria mujeleshe twika kudolingan# kutweka kutwika rika idika kugheleka kusenc_h_a uku-twika katisania kuhinyikila kugelangana ukutwika kujelenkanya ukutwika kumtwika shsanka twika kuitwisha ihika mr^ike twika D kuchukua juu ya kichwa carry on the head n ukuyengesela ikuruka ikudika ikutika ukutwika ukulegensela ikur*ika kuyitwiha ukusenda apamutw# kudengesa kandolikandoli kulitwika ikurika ikoika kutoleka kusenc_h_ela kuyitwika -itwika kwitwika kupinda ukwitwika kuitwinka ukulegensela kulitwika yengesela anyetule kuinua mwe mtwi, kuangai# (i)kuhika nhwei ikur^ika ukutengezela kukwitwika [kokwi:twe:ka] C mashina ya mabua yaliyokatika stubbly grass n vizambura impelele makongoti ivisinko amasinte mapese mibeleghi maluka matuluku mahina mapesi sinko visikindwa mapehe ifikongoti amapelele visindi mabua masagho masinzi A kwenda nyumbani kutoka kwa go home from work n kugala ukuweela, ukwinuk# inehuma ukukotoka inuha ukufuma ukunchit# kuwuya kubuja kunyun# kuwuya ukaya iuka kubuja kukotoka kubwela kuwuya alikumbombo welaga walitaa kuwuya mmahengu kughotoka yiinuka inuka wela kulipula [kolipo:la] Z kaka, ndugu, mkubwa, dada older brother or sister n babayo umukulu umunji [my], umuza [your], umuze [his, her] lukolo mwanama nkoano mpwanga kalume [brother], kachi [sister] umkulu mkuu tatalenzi, kachi Y sprawl n kuvundama ukupona impama, impama kutama fivi kujujuka ukololoka, uku-tambalala kutambalala kukiashaasha X be light in weight n kuangua ukupepela anguha mupepusu ukulelepa nyaanguo pupuha ukupepela, ukupela kuyo_yo_ka nga kutopa kupusuka kyaangu iyanguhia kujojoka kuyembela uku-pepuka kupusuka kuyuyuka ubupepe kupupuha ukupepela kuyeuka pepela upupusu kuhuha yaangu ianguha pepuka kupupuka [kopopo:ka] W dance about n kuvinavina # kurinarina ? # ukuchiina, ukutumpoka ifinafina fina ifinafina ishinashina ifina fina nyelanyela ishina shina ukuchindimka ifina, ishongoshon# ifina fina shimaga itawa chinachina kuhina hina kuhinahina kuhina tavana kuhina uku-chinachina kufina kuhinalila ukinangila kwimba kuvina vina konya (kufenafena), kuvinavina fina-fina ifinafina shinashina nyukula kukwimbila [kokwembe:la] 1 be, become n (ku)vedza kubha ku-wa ku-wa kukuwa gUtuIka kuka ku-badilika gUtuIka uukuwa, -wa koba iva ku-bba (u)kuba (ku)ba (u)ve kobha (oku)ba kwIthIwa (kw)Ithwa kowoa kuba ewa bha;ukubha (gU)tuIka,(gU)kinya okuba va ukuva b*a kuya nikoondi,ndintya okobha okobha -kawa -iwa ukuv*a kuva; valuka ku-ba -vi khu-ra khu-khwikela ukuwa oku-bba ku-va iwa ku-va kuva ukuya kuvya ku-vaa kuba panga kuva iva (ku)aa(kuwa) kwaa (i)va okuba kub'ha kuba kuk_ala ku-bha ukuwa abhere kuba kuva kuba (ku)ba ku-bee (ku)vya okubha ku-nda, -kunda? (kU)biza ukuja (kU)Bi u-tenda u-tendeka kwima, kuv*a kwi-tula khivele(something);ndivele(somebody) ukub'a kuwera *-ba/- (ku)baa okuba kuba (ku)ya ukuwa kuba kuba okuba (ku)ba;kufooka ab'e kuituka ohu-ba, wicha kiva bha,(oku)bha kuba (i)va -aha okobha kubiza (ku)Ba kwaa iwa (u)kuwa (ku)va kukuwa [koko:v*a] ku-va okuba -kakala ku-ta kuba 2 (ku)wawa itch v (ku)nyegela kubhabha ku-wawa ku-wawigwa kuwawa mwIthUa kunyegelwa ku-wawa gUturwa ukusanga ebiagaso ivava ku-siiya kudyadyata (ko)baba (uku)nyegela kwagasa (oku)nyegela na kUnyeela (kU)nyeea kw-awa kubaba,kuzagata(kana funza) iwo bhabha;ukubhabha uhere okubaba vava ukunyegela iwawa kunyeghela ukubhabwa ukururuka ogosasata, ukurruka ku-kwawa ku-wawa ukunyejela kwava ku-siiwa, ku-kolokota kw-awa khu-tsunatsuna khu-tsuna ukunyenyela oku-sigha ku-vava ir*er*a ku-vava kuwawata ukusanga kutuguka ku-saramba (ku)nyanya kutukuta irera kwigua mwithwa (ku)nyeera (i)suva okunyegera kunyanya kwagara kunyanya nyanya ukuwawa; ukunyenyela [kuwasha] okunyera kunyegela, kubaba kutukuta kunyegela,kubaba (ku)bulaga ku-kalipa (ku)tuguta okunyegera -wawa (kU)baba ukunyegela (kU)BaBa u-wagha (u)faya kulumaluma kwi-aaga khunyekela ukunyenyela (ku)wawa okurumwa gusasata,kubabwa ? (ku)sanga ukunyenyela kubabilira kubaba kurumwa/kweyagura (ku)rumwa,kweyagura ab'ab'e kunyeghea ohu-sia(ya) kinyejela (okw)iyaga kubaba iheha -ahoka -ruruka kubawa (ku)BaBa kurumwa iwawa, isakyia (uku)nyenyelela, (uku)wawa kunyeghela kuwawa [kowa:wa] ku-nyanya okwitwa ku-kwawa ku-wawa kubaba 3 (ku)unguza singe v (ku)lalidza ku-oka ku-oka kulungulizya kUriga kulungura ku-unguza ukochelela okorigisia iungura (ku)tulira kwocha kUUngUsya -lukuzha kusilizya,kwocha ikaanga tulila;ugutulila -cina okulungusya sikilya kor*a ukutulila ukurura ukugirisirya ku-lukunza ku-soma, -lunguzu ukulungulizya ku-chimika ku-babula ku-lakatza khu-samba khu-fulula ukutima, ukocha oku-mamula pyedya yongo ku-pija kuvavula ukuwaya kunyanya ku-rwura (ku)josa tiniya kutiniha imuruso ku(runguria) (i)ongura okurungusya rwotsa kup_yeleza tinia ukulungulizya kutukeri kulungusha (ku)lungusha kulungusha (ku)tiniya ku-tinihya (ku)tinisa okuchuki, okusamba -yoka (kU)zija ukubwesya -ocha, -ziga, -zija + u-righa(nga) (u)righa, (u)fesya ? kulungulizya kwi-shoonsa khulalisa ukocha lulunguzia *-ba/b- kuyosa kutiniya okufurika kubaba ukutima,ukocha kusiriza okwesongola (ku)siriza;(ku)babura apembe kuokeeya ohu-samba kinyanya,kilalisa (oku)rungurya (ku)sigiza aja -rura kubaba (ku)babula kurunguria mhunyi (uku)lungulizya (ku)nyanya kulungulizya [kolon*gole:z*a] ku-tinisya rungura ku-lufuza kw-oka kubabula 4 (ku)hesabu count v (ku)valila kupanda ku-isabu, ku-taazia isabu, taazia kuwazya gUtara kutala ku-waza, ku-peta gutara ukusolosya, nungua okobara itara ku-bala (ku)haluura ku(bala) (uku)kalila kobhara (oku)bala talya kUtala (kU)tala ku-peta itala kubala isabu iekena uguhaluula;ukubhalula (gU)tara okubala valya iitala ukuvala isabu, b*alia itala kwala ukubhalula okobhara okobhara -peta ku-peta ukuv*elenga ku-vala itala ku-bala ku-peta khu-valitsa khu-baala ukuwazya, ukusolozya oku-bbala ku-valanga yekena yekena ku-valanga kuvazya itala ukuwala kuvalanga ku-variza (ku)baha balanga kuwalanga itanla gutara (ku)tala (i)tala okubara kub'alanga kubara kuwelenga bhalanganya ukupenda kubhara kubala kuvalanga kubala (ku)baya ku-balanga (ku)valanga okubhara ku-hesabu (kU)bala ukubala -Baja, -soloja u-varia (u)varia kuv*azya alya khuvalila ukub'adya (ku)walanga *-ba\d- kubaya okubara guharura penda, ala ukuwazya,ukusolozya kubara kubara kubara kubara abazye kutaa ohu-bala kivasa(ki-vasa) (oku)bhara (gu)haruula itala isikia -akya -bhara kubala (ku)peta utari tal*a (uku)penda (ku)vala kuw*azya [kov*az*a] ku-valanga bara ku-peta ku-waza kubala 5 waa spot, speckle n uluselege doa doa iwala mbIndI itanda (matanda) kinusi (vinusi) karoro egetamase itondo ibala eibala ilipogo isoro litone mafariko IvandU ilanga intonezo,ibala dowa (madowa) ibhala libala ivala ilideha mator*etor*e libala amabhala,ubhudomodomo iringa irisoro madoa, doa iv*ala (i) (ma)vala bbala mtani shipala likondokondo oku-maansira matonitoni idowa lilambwadi ivata ilyala libala libarabare mipelegeji ncinci kshano okurabya mabhala ibara lindoli iwala / amawala ubunyali ubunyali ribhaki mabado iBala ihada lawi iv*amba dyoa njanangifu(dhambi) *-ba/da\ akamogo ibara ibara(amabara) eibara ekitonyezi akatonyezi;ibara bao, baobao embala shimanyilo ibara (opl.amabara) ibara -ala ridowa kaBado ibala, mabala karuro ter*o, kinana nzyoto iwala [iv*a:la] livala itonyi mulala mawala ibala 6 mwale raphia palm n umuvale mwae uuchindu mware mkoma mware umwaale ivale omuhunge ilivale,mvale nibo mUthamba mwale ivale milala ibhikolomo umwere mwale iv*ale mirala, ming'andi mwale tsisaasa, kamakhendu ensansa nkoe mmale umwale mavali mujevedi? inhyali mivali [pl] mware mithare ubusunyu malala livali muwale mibale livali / mavali chinkendo mwale mzanza mufama mufama mUhama lulambo miwali [pl] muwale mwale omukindo ekikindo omuvule iyinja mpunga(mupunga) yaangashi aneka mware uuchindu [o:ci:ndu] nmale muwale mwale omukindo 7 mvumo borassus palm n mvuma mvumo unkoma mware mvumo munathi(mi-) mvumo mUumo mvumo umupama ulumondo,umuhefu mvumo ikoma muvinuvinu omullala mpumo nnindimo ivumo ukindu mithare itanda malala mvumi mumo nkoche mvumo m-hama mughumo mughumo mUhama mfumo akatugo mvumo mshindo(musindo) -angana mugumo unkoma [o:nko*:ma:] nmumambili ku-buma mvumo ekiboobo 8 mchikichi oil palm n muwese muwese mware mchikichi munathi(mi-) mchikichi omumeshe mUnathi igazi igazi likachi muchikichi ikigazi amawese mawese mchikichi (mi) munazi umchikichi, unchikichi waini dinyitu nchikichi umuchikichi [< Sw.] miseye_se_ mchikichi [Sw.] mithare urukindo njikishi (coinage) mchikichi m-Bese mUnazi umb'ese msikisi omumeshe chazi umchikichi,umchikichi omumese amagita gomuvule omunazi mnasi -angana nchikichi mubese nchikichi mchikichi mchikichi omumese,omusikizi 9 mtende date palm n mtende mtende mware mtende mtende munathi(mi-) mtende omutende mUtende mUtende itende umuteende ndende mutende ntende umokendo omotende mtende mtende matende lukindu (wild) mutende umtende, untende ntende ntende umutende [< Sw.] ntendi mtende [Sw.] mithare gintende urukindo mtende ntende mtende mtende mtende mUteende likhinda mtende mutende umtende,umtende omuzabibu omunazi mtende emiyiti mtende -(j)aragana mutende ntende ezitende mtende mtende omutende 10 mamba (kind of poisonous snake) n maamba indowolo njoka ikumbo mamba mbuva rirubi nakiragala ingoona wasaga isota nyaoewa kIko mbulu imamba kingangi wasaka mmamba ingwina lihwina imamba omoho rimwensi mbulu mbulu ingwiina mpomboo lini mamba unnamafwa ziryamirye mamba kinyan ngwena (umbulu) indovolo ingwena liwina kihirigoma lijoka gwina kifutu ndatu wasaga mamba ngwena i-mamba amburu mamba n'lalu, n'nalu nduguvalu wasaga nzokayaludulii hoBoko + mamba ndov*olo maamba indogolo *-ba/mba\ mamba empiri umnamafwa enkoma enjoka enjoka yobusegu imamba mamba mamba ng'wenya nyandoro imamba -asE esagha giko usingo (i)tiya indowolo [endo*wo*lo*] kapilimamba wamuhu mamba mafasa 11 mambo tent pegs n uluvambilo mambo mambo imambo nyambo vigingi (va hema) mambo, kigingi ikingi uluchinji, inchinji ebirochi,ebikongo mambo bikondo imambo emambo imaambo ebekobiro olubambo syambo syambo emambo(s.olumambo) mbambo urumambo nyambi tutugitwa kwamba olumambo(chimambo) immambo imambo,isigingi ndesho ulumambo ichimambo chimambo vigingi mambo imambo lumambo lubambo chibiki lwamba sitsangi ulumambo / immambo obukondo dinyili mbambo uviyo, dimanjililo imambo luchinji / nchinji mapanda kivambo, kigingi mambo mambo nyambo kiango nyambo gimambo kipanda; kingilikiti [for locking a door] imambo inchinji chamambo uambo (sg.) oromambo, chi lwambo (ma)wambo lUmambo nkinge ya ihema ? nkingi imambo fipanda ulumambo kingobelea enkondo urumambo nchinji ulumambo emambo orubambo enkondo z'ehema ebihondo bya ehema imambo mambo ebihondo imambo mambo(zimambo) imambo -asEla ibhitimbo mambo lumambo (umoja), + itugi njumambo luchinji imambo [ema:mbo*] ikonoi mambo - (rumambo) mambo mambo olumaambo 12 chango peg n uluvambo kigingi sango imambo kIango kigindi msango gIkingi inchinji ebikongo,eborochi kikondo imambo emambo zemambo echikango kyambo kyambo ngingi engango shiodoye ruambo? echikingi ? ikigove ing'otsi panda ulutente eketagacha egetagacha kigingi chingofe ishisimiho mpasa mviviro shichiji siikhondo ekikondo dinyili mbambo dimanjililo ulusaji / insaji ilyala / amala ngima keero (kigingi) mambo mambo gianko(bianko) kiango orumambo kipanda inkomangizo chik_omo umu-tunji cibanja(playground) nyawanyawa oromambo, chi nyambo wambo ukinge ukingi ni unyfughuu imango lUkEEngE khisimbili sanyu *-ba\mbo\ enkondo urumambo lupopo ekiti kisongoile,emambo enkondo ekikondo ishango kigingi ebihondo, ebiwango imambo kitimbo umutambikwa kivabo -asimola oromambo lumambo lumambo ithanga ma:mbo (i)nkonko imambo [ema:mbo*] ndandi ebihimani sango chijinji 13 kiwanja plot of ground n ikivandza ibhanja kiwanja kiwasa ichiwanja kIbaaro kiwacha lubuga kIgwanja ulutala egetii kivanja kibanja ikibanza ekibanja ikivanza ekerogo olubanja ndeu kIwanza kIsesi chisumbi olubuga,isamba kiwacha ikibhanza mUgUnda olubuka kivalavanja ikivanza kimongo, kib*anja kivanja ikibhanza obhoroti ekerogo lubuga chiwanja ichiv*anji kirauna kibanja chanza shiwanja kumukunda echiwanja ekibandha, ekifo lugwa mbata chiwanja iyanza kivanja kivanja kibanza kibanja kiwanja ngarwa # n'garwa ? # kigwanja muunda kvasha ekibanja lubanja ikibanza liwala, maliwala shibhala ichiliwa ekiwancha ichisu luvanja ichisu kibanza kibanja, lubanja kivanja kiwancha, ebhi kiwanja lubuga ikibanja ibaala canya, khaghunda chanya ganjengea ishiwanja kEanza khivanja ulub'ansa makaya kiwanja ekibira echiwanja olweya omusiri,ekibanja ekibanja ekibanja ishibanja kiasa [e.g. for building house] obulimo, esibanja ishivanja urubuga;ikibanza nyaamba -atya obhomenyo shiwanja kieni pata chipya cha musili kivanja ichiwanja [ecewan$j*a# chiwanja orukungu lubuga chiwanja ekibanza 14 uwanja courtyard n uluvandza uwanja wazo ulugalagala kIbaaro shigadi bugano kagwanja uunsolo kerario kivanja luuga ikibuga kibuga;(nya)rubuga ilipaala isiko libanja kidue thome nza chati, lubuga lwa nyumba ekilenga kiwacha ubhukumbu nja olubuka iseesa ikivanza,uluvaza ub*anja luvalanja imbuga irisiko irisiko lubuga rubuga uluvungano (uluvingilo) mwikalwi-balasi luggya chibwalu lwanyi lulwanyi ipaamba oluyaa lugwa, lukoma mbata luungo uluvungulu, uluvungo umsolo uwanja umugizi lubanza lubanja luvanja wooro kieni ome tengeeta orubanja chengo igikari liwala lubhala umusolo oburote ulubingilo luvagha ulubingilo lubanza kibanja, lubanja luvanja ekihooro lwanja (li) lubuga umpulo lUBUga musae chanya ne ginyughuu uluv*ungano nsooza luvanja ipamba lwaga *-ba/nja\ lubanza ekibanja imbuga musolo ipaamba olubuga ekibuga embuga ezigati ulubungulu kibanda, cheng# olwaanyi ilivanja orubhuga,orubanza urubuga kivasha ayO obhori gwalugwa lubuga gatiiri kir^i (u)musili luvingilo u_lu_galagala [ologalagala] luvala eribanza uwanja mbuga (lwazo) olubuga 15 wewe you (sg.) n uveve ugwe wee wewee uwewe weu oho weye wee weewe aye iwe iwe wewe iwe veve awe awe we we gweye iwe ewe -we;weewe wee awe gwegwe uve(sing) i/fe\ veve(bebe) wewe uwe uwe gweye weye awe, iwe wewe ggwe gwegwe yivi iwe uwewe iwe wako yewe wako iwe awewe veve yivi gwenga wenga wenga iwe ugwe uwe ive awe weapa, wenga weho lwe mwe wewe, wenji iye ugwe yuwi ugwe wengawe mwee, mwenga veve iye weye bebe ugwe BeBe veve veve awe Ue uveve uwewe gwenga *-be/ wenga iwe wewe uwewe iwe iwe iwe iwe awe iwe ewe owe,yuwe awe wewe iwe -ba uwe bebe obe wewu iyoe (a)wewe uve uwewe [owe*:we*:] nmwe awe(awe) gwewe weye iwe 16 mbele in front of n kuvwulongolo kululombolo mbele kuongoa kumbele mbere imbiri kulongozi mbere ukunkolelo bosio mothia mumaiso imbele omumaisho pawuloongolo embere imbele mbee mbee ulongozi, lukelengo obulyo mbee imbele mbere ya ebusu xuwuloongolo kuvulongolo mbe=lee/ kuvulongo imbele mbele mbere kumwande ku ulongozi kuntazi mbere wambeli, mu maaso ga kulongolo imbeli yibweeni, mumoni kunkolelo mbeli musu mbee muyo kwilongolela lya nkolelo palongolo imbiri wa kuloonge nOngE kuulongolu mbele mbere mbere mbele imbele kulongi j'- imbele nc_h_ogolo mmujo ku-nkolelo ambere m-ndashi kuulongolu m-ndashi nnungi nnOngi kulongolo mbere kulongole mbele, + inkyeni BUtongi, mbele usonge usonge kwilongolela kUntongela khuvulongolo kunkoledyo kulongolu nnonge numaisho ga imbere nkolelo kunkolelo omumeiso omu maisho ga omumaiso mumaiso hwitanzi kwa ongoa mumoni kumeho,kuwulongolo embere imbele;imbanzo bele ya baba 1a mbele kubutongi mbele mbere nja, mbel*e (ku)nkolelo kuvulongolo kumbele [kombe*:le*] nmbujo embere kulongola mbele omumaiso 17 maziwa (ya mke) breast n amavele mabhele matombo matombo amawele nyonto nyodo matombo nyondo amayele orobere mavele ibere amabele omabele amavele zembere amebeele wenjuu nondo nondo matombo kfua, ivele amabele mawee mbafu, iwee ibheele iria(rIa mUtumia) amabele imaveele mawe amavele(pl)ilivele(s) mab*ele mavele, maruva mavele amabhele orobhere ichimbere matombo matombo amav*ele matombo wee bbeele tombo (ma) tsimbeele ? kamabeele, kamafungu amaziwa, amawele amabeele mavele mawee iwee livele (sg) mavele (pl) amavele kipoota mayele mavele loveere mabeli mabele liveli / maveli mawele nyoonto nyonto ivele (mavele) amabere mab'hele amabere:amata(cattle);amashereka(breast milk) mawele mmabhele iwele / amawele chambere ilyongo maveli ilyongo mabele mabele mavele orubhere, chi matombo nonho, + amabele mbeele, sg.iBeele ivee mavee, (mbee) amav*ele masUUnsU mavele amadib'a maweri **-be/e/de\ mabele eibere ibere mayele amaziwa,amawele amabele eibeere eibere ibeere amab'ele matombo embere amavele(ama-vele) orubhere(zimbere) amabeele ivele (mavele) ivele baba mkolo sembere mbele mabele nyonto mawee (a)mawele mavele amawele [amav*e*:le*] mavele ezimbere matombo matombo ibeele 18 kiwele udder n uluvesi kitombo nyato iwele riere iwe tombo yeere ichaawo enyari mwanko imoko omuhako ilimisi ekesebhe omwasi mUkamo mUkamo omuhako ichebhe mUkamo libele ikiveele ilivele(s)amavele hang'or*io mavele engonkero inyeri kiwele tombo ishiv*eele kimira kibeele shiveele sibeele ekibeele yonga iwee ihonga, livele uluvele iyele kivele keveere mabeli nyongelu iwele riere riere k`taa`to omwasi ichebe litebho ichanu, ichawo ulusese ulusese udder ekisebhe kitombo kInana ivee ivee, uvee ishiv*ele kEnEna maweri *-be/e/de\ omuhako ibere omunkoro omuhako omuhako omuhako hwunsi kitombo esibere imbesi ekesebhe ichebe kirumu baba wa basOni inyari lunonho ibele riere wee mawele, chawo iwele [iv*e*:le*] nyato kisebe kiwele chitombo omuhako 19 maziwa (kwa kunywa) milk n ilidziva mabhele mee mee amaziwa Iria mariwa maziwa Iria amasiya amabere mariva matta amata amata(i) ilisiva amabhere amabyo amata nomwa Iia Iia nyingha maruva amata malela malela amata iria(rIa kunyua) amata imaveele maruwa ulukama marub*a maruwa lukama amata amabere amabhere matombo maziwa ulukama, iziv*a masusu maruwa mata, kisununu tombo, matsiwa maveele kukhung'wa kamabeele amaziwa amatta mavele a kukumbila malela malla # orig. manla # maziwa iziva maruwa; useri [fresh] iziya lisiva maveere masiba maveli maruva iria iria maruva amata lihib'ha amata likama mabhele i-ziwa isusu amabhere ulupyu majiva ulupyu maziwa gaunywa mabele lukama amabhere mele mabeele ulukama maBeele maya maiva, (maya) iziv*a mbelele machiva,lukhana amadib'a maweri masiwa amate,amashereka amata maziya amaziwa amate amate,amashununu amata amaata iziba mee amabere utupyo ulwakulumi amabhere amafyufyu marua marua -bala amabhere mabele mabele iria(mwitha(while being milked)) marua (i)ziwa utusiva [amazi:v*a] masiwa amabere matombo mele amate 20 (maziwa ya) robu curdled milk n umudele mee ya mgando maziwa ya mgando mariwa givimbie maziwa yagandile Iria iipomwa amabere amaroranu bongo (ilisiva)iligimu amamabhere amarutu amata ga imbaja Iia yaatu Iia Ikaatu embaza malela urubhu iria imata amata ka amatubhi ixami ulukama marub*a mab*iri amachule amarure amakombyo matombo gagandile maziwa iziv*a iluzu mpototo maveele malulu kamabeele kamaboowu bongo mavele a kwata malela mawir*i iziva iluzu amaziya magindani maveere ma vofu masiba gu kuganda iria ririmatu iria rimati maruva a msika imbaja ikivuguto likama mabhele iziwa itimbe ulukama majiva ulukama magindani amabhere mele itogile ulukama mboBoto, maBoBoto maya ni ighundia ? iziv*a isusu mbooto machiva ka khukima amate amate gaganzile amata amafu amacunda iziba iluzu mee yagandieyo omutalo utupyo twetululile amabhere amarutu amachunde -barya amabhere amarure mabele masuke lubu iria rimatu marua gha msuka iziwa isusu utusiva utulule masiwa emaza maziwa ya robu mele yagonile 21 mtindi (ya maziwa) buttermilk n imbijo mee (ya kuganda) mtiindi iziwa igande mariwa gi wurue maziwa kIrimU umugaando amaguta amtunde mariva gha dindie amatta amasunde amatelegwa umudele amabhere amasazu amata ga imbaja kifunywe kIlimU amaguta useri amata yavuze thagi amachunde ulukama msiko lukama lulolili ulubhu amatunde embochi, risase matombo gagandile ntindi iziv*a iluzu lwiru gemile ichilimi kamabeele kamasunde omuzigo mavele a kuundidya malela mawir*i mtindi amaziya magindani kirimi cha maveere masiba ga gandike maruva maviiri kirimu mauta maruva orukoko ikivuguto likama mabhele u-lwambu amabhere amarwe ? ulukama majiva ulukama mtindi amarutu mele itogile maboboto ulukama maBeele + maya ni malu...? maiva wi akhamire ? iziv*a iluzu nsuko lutata mtindi amacunda amachunda amacunda amagita amagita ga amaata,orunyana amasulu mee bongo umtindi amabhere urubu marua maviiri -bana ekehonde mabele maliloto mboboto kirimo marua wa mbor*a iziwa itimbe lukama iziw*a igande [iziv*a] masiwa embogote-emaza mtindi mbobote amachuunda 22 kiweo (cha nyama) thigh n ikigendo kiga nyonga imbamba kIaU bara mgulu kIero,gIciri ichilumbi ekebwato kinama kinamulo itako (e)kirumbu ikiima iryagate echinani UtambI Itako chitono ng'ude, knama ekilumbo kinama kinyama urubhele;ikibhizi kIero lilumbo or echilumbo ikitaambo kinama ikigendo(s)isigendo(pl) kinama kinama kiwondo ikibhelo ekenama ekenama ha(t)za chima ishizima kivalo kinama kisambi, kiyinga chima shirangulu sinama ichendo ekisambi, ekiyinga sija kisouo kinyama mmoko ishisheto (ishi nyama) kinama ichilumbi liwondo livatswa nhungu liwondu kinama kiero orubajwa chema, sema nc_h_afu shiga i-chilumbi ritango akalundi liwondu akalundi libondo liwondo ekenama, ebhe wambo mumbala inkinyamana kUtambo ? nyama a ...? ginama ga imwana ? insanko, (intande) kEEga, kEtambo khikendo ichendo liwondu *-be\do\ lipasa liya nyama okuguru lumbi ichendo echilumbu ekivune ekivune ekirumbu shisheto kihendo esinama ishima ekitangato ikivune kinama -barora ikimo jilumbu sibelo kiagu kinama sompe kyima imbamba [emba:mba] chiiga kimuru kihili jiha 23 paja (la mtu) thigh n iliteeka itamba nyonga nyonga ulupamba kIaU bara wambo kIero ulupamba ebachwa kinama kisambi ikibelo (e)kibelo ikivelo ritango lituba nomwa [= to blow, but different in pronunciation] UtambI Itako(matako) hazha ekibelo kinama itako kIero lituba itaango uwotelo kinama (kigholo)livandu ikibhelo ekenama ekenama ha(t)za wambo ishizima rawo kinjagali hatza lirangu lirango ulupamba / impamba ekisambi sija kinama chiya ishisheto (isha muntu# ulupamba / mpamb# livandu litango (livatswa) nhungu lipaja kinama kiero kiero knama (finama) gimbajwa nhunguo ikibero nc_h_afu pashamba, shiga u-lupamba eritango ilyendo lipaja / mapaja ilyendo lipasa (mapasa) libondo liwondo ekenama, ebhe (ma)wambo itango, + mumbala mundu itango kinama ginama ga muntu inteje kEEga wotelo ulupamba / impamba liwondu / mawondu lipasa (mapasa) ekibero ikibero((giron);itako(fem.) ? mpamba ulupamba,impamba echibelo ekibero ekibero ekibero shisheto-shima tako etango ishima amatango ikibelo kinama -basha ikimo;ekenama itango + sibelo kiero t*ot*o, kinama (u)lupamba kyima ulupamba [olopa:mba] chiiga eritango kihili wambo ekibelo 24 panya rat n ilikedzi,ilibeva,imbeva ikoso ngoswe ngoswe imbilinga IkIndU mbewa 1) ng'hoso, 2) mbuku mbIa,IkindU(makIndu) kuuza, nkwende embeba igogoi, mbeva messe imbeba (e)mbeba imbeva indugi imbeba mndu odu mbIa mbIa ngoso, mbewa ikoikoi embeba ikokoi ikoikoi imbebha mbIa imbeba imbeva, mpuku ikokoi ilikenze ikoikoi ikoikoi libeva imbebha embeba embebha mbewa mhuku imbev*a mpuku ikoikoi mmese mbewa, nyabe, chidangi,mnyune, nzerere, chikudi lichungu imbeeba unkwende empube lingundu, nganje ikokoi ikokoi # orig. ikokoyi # nkule, likule imbeva ikoikoi akuza likenje lijungu likenzi, likuli ngule mbewa, mbeva mbeva mbea mbea ikoikoi imbeba likuli / makuli imbeba k_oswe likule, lingoo e-kuza andugi ing'enda mbeva ing'enda ngule (kipuku) - wild rat likule (sg.) makule libeva, ligundwani endugi che ngoso mbeba imbeba ngoso mpuku mpuku imbev*e mpUkU libeva,likhechi unkwende mbewa [general]; likweri [wa nyumbani]; mgeya [aki ngule embeba mbeba kuza unkwende embeba embeba embeba embeba ihoswe ngoshwe embeba inkosye endugi imbeba ikokoy koikoi, yaaberwa -bEjo embebha ngoso nkoso ikindu ikoikoi (e)kuza mbeva imbilinga [embilin*ga] likoswe endugi mbewa ngoso embeba 25 buku (very large long-tailed rat) n ilimbunge,ililupi koni tukwa ukapwelu IkIndU mbewa mbuko tuunko egechuchugu kibiba nansimo ifuku muyozi/muhozi ikisangi(isangi) ihuki lifukusi mbIa walili mhuku, mbewa omuswi imfuko mbuukU emsiwi ndolaa ikibuku ikungu (makungu) nduhi mupata?,ikulubhebha;mupanga(mubata ?) ihuko egesengi bewa ngoso utunko funde nzulu ikhome libunzie, lisiolo utunko omusenso ng'upe, ntotwe fiko lilutu impenga atunko liduhi kekome likupi mendi, (libeva) ikoikoi mbuku ngeca kbobor*i imbeba likupi mbewa shitabhala e-tunko ahuko ifuko mjiki ifuko ipuku likule, makule likupi risenge amaseng puku ifuko nsenzi ng'enge mpanya utunko nseenge nyamdila makule mwitu ekichezi utunko emfukuzi ekihukuzi embeba enkoto eyomukira guraihire ipenga m_p_uku efuho inkosye zisengi inpfuku nkungu -bEna nyawala nfukuzi mbia kipopor*u (e)tunko dudu u_kapwelu [o_kapwe*:lu] uko esengi gobali mpuku entukuzi 26 ndezi (kind of rat) n ilihendzi ndezi ndezi isezi IkIndU mbewa ndezi (tamba ndezi dume) mbIa ya ngaara insenzi rinyo ikudu isenzi indugi ya mazara isesi kora modo (tekera modo cho) [chochea moto jikoni] mbIa ndezhi inkezyi mwIhembe,ngaara nsengi iswava mbeb*a ng'ensi inkezye eketetemi irigeki de(t)zi ndezi ahalezya mpuku-muti ndetzi imbova ensenzi / insenze ensolimo lipuku kiboboru unenje insenzi nyese embeva kihei ngoko ndehi nderei mbea imbeba kihee, kikungui lilutu i-nsenzi ing'enda ndesi ing'enda kikoko kihei (sg), ihei hehe, nyesi, livondo endugi che ndezi lUnindo khoho ? kifuku impamba mUkiinki ng'esi insendi ndezi kikoko mushushu nsenzi ensenzi akanyamukenkeneke eshenzya mususu eyomukira guraihire ? indezi ndezi ekehi isensi zisengi(isengi sing.) inkezi ikokoy -bErEla nkezi ikindu iwer*oe # iwesoe ? # (i)nsenzi senji isezi [ese*:zi] ngwime ndezi ndezi enkezi 27 -baya bad n -vifu mbi baya baya imbi maI izamie diha gIcUku chayiipa ekebe mbichwa -bibi libi -bi (ki)bi kebhe -bibi nduku njifui nthUku (kU)thUku diha vishwa -mbi,kibi kiwicho -icho -bhi -Uru,-njUru,mUUru,kIUru -bibi ibi, -bi wicho, kiuicho # kikicho ? # uvuvivi,kivivi,sivivi m|bishwa, m|bichwa mbeshwa -vivi kibhi ekebhebhe(ekebebe) -bebhe,-sininu,bhobhebe diha, keha iha hav*iv*i cha(ra)viya kyiwicho [of something], nambicho [of people] -bi yiha shitamanu sibii -wi -bi sakunyata -kasha nkasha uhakala -vivi wicho ichiipe -ve_fu (ki)viivivi, (ki)dama ? imaja aya -baya, -hakala jikasha imbii imbii -viishwa ri-bibi najwambone / nabhambone [people]; nachambone [thin ikibi choipa yangalimaana, yashilyenje (childish) -wipe ambe -bibi linofung'odu# -bibi kuakala -bou -hakawu amabhe, obhubhe iha -bUbi mbibi, ibibi -Bi -vi ribe (ibe) shiv*iv*i ibyE khibaya, libaya chab'ipa, ochib'i doda **-bi/ mbaya -bi -bi -ipe [be bad: ipa] -wi -bi -bi kubi kibi ib'ib'i bada (mbada) sibi mbivi,mbifu kebhi kibi okasha kikasha -bEka -ghogho ibi -bi kithuku kiwicho -wipe -vivi imbi [embi] ngalimate, ngalumbana (ki)bihu kiha iha -mbi 28 -ovu wicked n -vifu -baya baya iwi nthUku kung'eta mbananzi mUcUku ichiyiifu enyachieni -vichwa mwenzi, mulendi mubi -bi (ki)bi mosego -bibi nthUku danhi, nzambi -bi wicho -bhi -agana,kwagana -bibi inonio vuvivi m|bishwa -vivi ishano ekebhe(ekebe) bhobhebhe,bhurimbochanu -ovu keha (for a person) hav*iv*i nkani msambu (m)honzolomo mulochi bulosi -wi -bi ntima wa kunyata tingwa -vivi ichiipe -ve_fu damanu mbaja -baya jadua umuii(person),imbii(animal) nthuku -viishwa -biibe -baja ikyinyabyaha(connected with sinning) choipa -ngakatima -lwani ribhe -bibi, -nyali libaya -bibi;-nyali ubaya -hakawu omuchuru abha - iha -bUbi ubutulanongwa -Bi mwuvi ubulu ? av*antu av*av*iv*i mUbE mhakhi -b'i uhalu kibaya eitima -bi -ipe -wi -bi -bi obutemu mubi ib'ib'i muwiwi ohu-yingoya, ohu-menekala mbive kebhi mubi(person);kibi(thing) onusu -bela -ghogho,-shema -ipya -bi umuthuku iwicho -cha luwembu -hosi iwi [i:wi] ngalimate kibi keha diha -mbi 29 -bovu rotten n -vwolile -bovu divunda iovu mboru ewoa bovu,ku-ola kioru yawola kogunda,gotoba iborie -vundi ichaboze (ki)wofu kebhorire(=kimeoza) -bole ? nguoe mbou (ky)ou ora ngboru kuboba liwicho -booru # booku ? # -bhoze -ora,njoru,kuora,thUko (oku)bola iwolu kipor*u kivolile iboru boa -bolili ikibhoze ikighundo bhunyanku,bhobheru ch-ola iola shiv*ozu (ukuv*ola) chola; chavu uporu [of something] -vundu yola, (i)satala khu-kunda siboole -ola -vundu sakuunda kibor*u ipoo kandika -ivozu kiporu ichiole -wolili -gwundu jihalabike, jibolike ou -ighola jiboru imboru(thing),umworu(person) iori -boru -borere kiboo / iboo ikibore choola ku-bola -wole ribhoriri -bofu liwola -bofu mbou bola -wolili okusarika, okughunda also rigundo ku-ola -bozu iboli, libolile -Bi -ghorie riruvikie shiv*ozile iyolu khivolile,livolile(kifu) ichib'odu wola libou , kibolite -junzire -bore ciole -ola -junzile -junzire ekijunzire kijunzire ib'ozu bovu sibolu yiwolile(-wolile) kibhoru ikiboze;ichaboze iwora -iworika -belela -ghunda ibozu -bole gikioru poru chiwole -livole iovu [io*:vu] ku-ola kiboru dibovu iwola kizunzile 30 (ku)chemsha boil v (ku)pyufya,(ku)togosa kubhisya ku-seusa seuka (ku)lunguzya gUchamUkia kuchemsha -semsa kUtherUkia ukufulizya, ukweleka koberia chemsha kusyoya (kusumba) (ku)shusha (ku)shaaza (ku)helusa;(ku)pyufya kubhisha (oku)bisya kUtheUkya (kU)theukya,(kU)samUkya? ku-togosa kutagasya echemsha, ikora shuusha;ugushuusha hiUhia,cemUra (oku)bisha selucha pyusa b*aria kuteleka ugushusha,ukubhiza oguchimukia ugusirukya ku-tokosa ku-kimula kutushizya kutereka ku-fumba, ku-jugumba ku-tsumbusa khu-vatikha khu-tutubiisa ukufulumizya, ukuseusha, ukuteka ku-kyeemusa ku-jaulidya ishemsha ku-koja kusefusya ukukavya (kavya) kuteleka ku-shuhiza kusemsa, kututua -hutusa, pwas# sambuta (lurure) guchamukia (ku)therukia (i)nyar*uka [to be] okubisya kututua gucusa(guteka amazi akabirindu) kuwilic_h_a ku-koya u-kutenda; ukuwila [kuchemka] kubisi ku-anga, ku-aja kusemuka, kutok# kwanga ku-aja (ku)teleka ku-pyohya (ku)heva okuhisi ku-teleka kU(sebya) ukusefusya -seBya uchufya (u)teeka, (u)fiufya kusev*ela kwi-pyUUpia, kwi-pulumia kuhelusa ukuteka pwasia *-pu/te\ kusemsa (ku)teka kwarika sevya [of water] ukufulumizya,ukuseusha,ukuteka kutagasa kuteeka kuteeka (ku)camuka jabusya kusheusha ohu-tokosya, ohu-chemusa ki-telenkha (oku)hisya gushuusha;kwalika(water) ikora -belekela -hembera (ku)hyohya kutherukia ikor*a, iwia (uku)lunguzya (ku)selusia (ku)lunguzya [kolon*golez*a] ku-teleka iyagya -tokosa ku-tipwilisa kutagasa 31 (ku)ita call v (ku)kemela kwita kw-etanga kw-eetanga (ku)wilikila gUIta(gwIta) kuwanga -tanga gUIta ukwiita korangeria ilagha kw-etta (ku)hamagala kweta (ku)kemela khobhereka (oku)birikila chikombe [with noun, e.g. kite] kwIta (kw)ita ku-kema kweta ewanga uguhamagara Ita kubilikila iita, vilikila ukwilanga amku/a\ kukuta uguhamagala okobelekela okobherekera ku-kema ku-langa ukwitizya ku-serukya ku-yita -ranga khu-langa khu-langa ukwita kw-eta ku-sema iwaanga ku-chema kukwizya, kuvilishila ukwama (wala) kukemela ku-ranga (ku)kema kema kukema ivanga (gwi)ta-ita (ku)ita ilaha okubirikira kukema guhamagara/kwakura kutana ku-shema -punda kobherekera ku-itisha kukema ku-itisha (ku)kema ku-kema (ku)kemela okubherekera kwi-itanga? kUtana kolela -itana,-itanana uitana utaana kwita (kumwita umuntu) EEta khukhemela ukwita shema *-bi/d- kema, mkeme, kukemwa (ku)eta guhamagara ita ukwita kweta kweta kweta kweta akuje kuitanga ohu-langa ki-shemela (oku)bhirikira guhamagala ivanga -bele -bherekera kwitana (ku)langa gwitana lagha (u)kwita (ku)kemela (ku)wilikila [kov*eleke:la] ku-vilanga birikira -kema kwi-itanga kweeta 32 (ku)winga chase (away) v (ku)daga ku-guusa ku-guusa kuchimbizya kwInga kuwinga ku-winga kUvinyUria ukuwinga goseria, kobeta ntisha ku-gudya kwilukana (ku)binga (ku)haka;(ku)daga;(ku)gulusa khohebha (oku)linda mbeho (nikwode mbeho) kUlUngya (kU)lUngya ku-winga kulinda edichira uguhigana;ukwirukana hanyUkia okubilimya vinga, kimbilya swima tishir*a kubenga ukwamila ukurugia ogotaikya, okorarerra -winga ku-winga ukushimbizya anrira ? ku-winga khw-iluwhanyi ? khu-woona, khu-timiisa ukuwingasha, ukuwinga, ukusama ku-binga, ku-lumusa, ku-goba ku-vinganga yaanta ku-yamila kushimbizya ukuinga (inga) kuve_nga ku-nga (ku)benga bEnga kuvinga yoombuta (kwi)nga (ku)inga (i)dishir*a okubirimya kutopola, (kuhaka) kwirukana kuwinga ku-vhinga -winga kuheba kukisha kuvingavinga kukisha (ku)binga ku-benga (ku)vinga, (ku)haka okuhebha, okurugi ku-gulusa ukubinga (kU)peeja ujucha uriva ? kuv*inga zunkya khunyicha,khuvinga ukub'inga kwamira [ndege], kuwinga *-bi\ng- kumenga, kumkoposa ku(binga) kwirukana inga, zinga ukuwingasha,ukuwinga,ukusama kubinga kubinga kwirucha (ku)binga swaga kushaka ohw-inisha ki-dajilisa(kidaga) (oku)hebha kwirukana;kubingagiza yiibuta -berya -tambya;kenyia kulinda (ku)binga kurungia richilyia, funa (uku)winga (ku)daga kuchimbizya [kocembe:z*a] ku-vingania (ku)hebenia -winga ku-balaza kubiinga 33 (ku)winda hunt v (ku)fwima kubheta ku-unga ukaa kuvwima kUguIma kudiwa -kongora kUgwema ukusola gotwara,goseta ikasha ku-yiga (ku)higa (ku)hiiga (ku)fwiima kubyema (oku)fwima lajana kUsyIma (kU)syIma ku-koma ifisya [for something], ilasa kuhiga ilasa ilasuo uguhiiga hIta,guIma,(kUhita) okufwima guula, yima ilasa swima b*inda iwinda kufwema uguhiga ukugwema ukugwema -winda ku-saka ukuv*inga kibirya isawara ku-yigga -peremba, ku-winga khu-hitsa khu-yiima ukuwemba ku-yiiga ku-lumbata yasaa yaasa ku-hachila kuvinga isagher*a, isawar*a ukusola (sola) kuhyunga ku-hiza (ku)benga kuvinda ilinjia (ku)ithoga (ku)thoa (i)l*asa okufwima kubenga guhiiga kusaka ku-vheta, kwenda mmani -vwima kobhema kubinga, kufwima kuvinda kubinga, kufwima (ku)pelemba ku-hEma (ku)hyunga okubwema ku-ongola kU(wIma) ukufwima (kU)hIIga usempa (u)sempa kuvzima kwi-dageelya khufwima ukuya mkatub'a kuwinga kuwinda (ku)hiiga guhiga lunga ukuwemba kuhiga kuhiiga okuhiiga (ku)hiiga vweme kuingata ohu-yima ki-fwima (oku)bhwema guhiiga;guteeba irasa irasa -beru okohegha kuhiga (ku)higa guucima sawar^a (uku)vwima (ku)fwima kuvwima [kovwe:ma] ku-lupata okubwema ku-pelemba kw-ongola kuhiiga 34 mwindaji (professional) hunter n mufwimi mkaa mkaa umvwimi mwathi mdiwi mkala mUgwemi uundumba omotwari mghekasha muyigi umuhizi omuhiigi,omukooki mufwimi umubyimi omufwimi mUsyImi mUsyImi mkala omuhigi nyalasaa umuhizi mUhIti,mUguImi omufwimi kivinda + uswimi mweme umuhigi,umuyege umugwimi umugwimi mwindaji muwingaji umuv*inzi ku-sakata muyizzi muwinge muhitsi umuyiifwi umnumba, unnumba, ukapiga nyama, unnunguli, umnung omuyiizi nkulumbata mwasaa mkuvinganga umuvinzi akasola muhyungaji muhizi mbengaji, jojubenga (mu)ithogi muthoi omufwima mundu jobenga umuhiigi wosaka nnyene nkuvheta u-mulumba omobhemi mufwimi mhemba mufwimi ntende kapelembe pundi kuhwema mlumba omugwemi, abha- mkala umfrwimi MhIIgi musempi msempi, mudumi mufyimi mUdageelya mfwimi umakub'a makua muwindaji omuhiigi umuhigi kalunga umnumba,unnumba,ukapiga-nyama,unnunguli,umnunguli, omuhigi omuhiigi omuhiigi omuhiiga uvwime mkaa omuyimi, omutuju umfwimi omubhwemi umuhiizi -bese omoheghi tandu + mundandu mwathi mosaghar^a mulumba mfwimi umvwimi [om*vwemi] nnuumba omubwemi mlumba mkala omuhiigi;omunda? 35 uwindo hunting n ulufwimo ukaa ku-winda uluvwimo UguImi kudiwa ku-kongora Ugwemi uulumba obotwari ikasha kuyiga umuhigo omuhiigo imbelembo ubhubyimi (oku)fwima UsyImi nzyIma,UsyImi chiwala obuhigi ilasa uguhiiga(noun);uruhigi ihIta,iguImia obufwimi iguula, wuyimi uvususimaji ufweme uruhigi ubugwimi ubhugwimi uwindo kusaka ukuv*inga mudwalo-msa mwihitsa khuyima uwulumba okuyiiga ulumba ilasa ku-veta uvuvinzi ukusola uhyungi luhizi kibengu kuvinga [n.] isosovya [=follow (143)] (u)thogi uthoi ilasa obufwimi uguhiiga sakasaka mmani u-wuvwimi ukufwima akuvinga ukufwima kupelemba uhwemo uhyungaji ribhwema (bh? gh?) bUwImi ubufwimi BUhIIgi isempa udumi usempi kuv*inga loombo vufwimi kusaka kuyobela omuhiigo uruhigi uwulumba omuhigo omuhiigo kuhiiga (ku)hiiga luvwimo ukaa ayima uwufwimi obhubhwemi umuhiigo -biberia obhoheghi buhigi buhizi, bundandu kugwima isa war^a chivwimwa vufwimi uluvwimo [olovwemo*] utipato /ulupato eribwema kupelemba ukala omuhiigo 36 masizi soot n amakidzi,ilikidzi imfilo wanja masinzi ivilo mUrare wusiri masisila, masizi mUrare amasiisila embiro mt*hiri mbiro umubyiro enzilo-nyungu,omunyale amasisi imbiro ifilo orika mUae mUae misizhi mlale enzilo mafu mlale umvyiro mUrari ifilo imakili umakitsi mturu msuru masisila imviro imbiro imbiro mito(t)zi misizi amasahalilo mikiri mtsiri nziro sisi muyale libiilu, liyaali insheshela omunyhale nnutulutu nsir*i nsu machili amalale, amasisila mstiri umulale makisila imbiru makalakala malilo mikisi nsiiri murare murare msiri omuyaye matiatia imbyiro masizila mashile a-masisila ambiro mashigalilo, mashishi, mashishilo mikisi mashigalilo,mashishi,mshishilo maico makihi chilali embiro masizi mbilo masisi makili mbio mbiro amasahalila makili makhichi,mwilali insisila lishiri [sticks on surface], mlali [hangs from cei *-bi,/do\ mailo enziro nkalafita imsheshela enziro enziro enziro enziro masisila mashizi esiiro amasisila imbiro imivyilo nsiiri nsiiri -bibo imbiro mbilo mivila murare mtsiri masisila makisi ivilo [evilo*] lichile embiro misizi masizi enzilo 37 (ku)oza become bad, rotten v (ku)vwola kubhola ku-vunda ku-vunda kuola kU(ora) kuwoa ku-ola, -vunda kwora ukuwola ogosareka,okogunda iboa ku-vunda ukubora (ku)junda,(ku)gaga (ku)wola kobhora (oku)bola pinikya kwoa (kw)oa kw-ora kuzunda i/boo ukubhola ora,thUka (oku)bola wola, uxuwola ukuvola boa kubola ukubhora ukughunda ukugunda -jola ku-ola v*ola kola ku-vinda, ku-gaga k-ola khu-kunda khu-boola ukuola ku-vunda, ku-bola ku-unda ipo # ipoo ? # ku-kandika kuvola ukuola (ola) kuwola ku-gwunga (ku)bola bola kuvola ibwaa kwoora (ku)ora ibwaa okubora kub'ola kubora kuola ku-bola uku-wola kubora kubola kuwola kubola mbou ku-bola (ku)wola okughunda ku-ola ku(bola) libolile (ukubol# (kU)Bola ughoa ughora kuv*ola kwi-toolisha khuvola ukub'ola (ku)wola kubola kujunda kubara (ku)ola ukuola kujunda kujunda kujunda kujunda abole kushasha, kuvunda syabola, ohubola kiwola (oku)bhora kubora iuwa bihuti 8 ghunda gubola (ku)bola kwora ipuo (uku)wola (ku)vola kuola [koo*:la] ku-ola okubora -chola ku-ola kuzunda 38 (ku)vunda be high (of meat) v (ku)vwola ku-china ku-vunda kuvunda kuvunda -vunda ukuvunda konyanya ifunda ku-ba wengulu (ku)funda kuhuza (oku)buuta ku-vunda kidasa ukuvunda raiha (oku)unya uxuguunda ukusunda funda kufunda ukuvunda ogotobheka -jola ku-vunda ukutalimpa kusasa ku-vunika khu-kunama khu-funda ukuvunda okw-eerupa, oku-ba waigulu ku-tuta ir*a # ir*aa ? # ukuvunda (vunda) kufumba yiguuru (ku)hunda kufunda nunga (ku)rea (i)busa okufunda kuhunda ku-unda uku-lundika, uku-lunda kubora kufunda kufunda kufunda kuunda ku-hunda (ku)hunda, (ku)nuna kutobheka ku-vunda (ku)nunga ukufunda (kU)gunda urunda gunto kuvunda guunda khufunda ukuvunda (ku)wola kuunda kujunda (ku)vunda ukuvunda kununka haiguru kuraiha avunde kuvunda ohyba wakhulu kifunda (oku)bhora kuvunda (i)funra -bimba okobhosa gugunda igweta ir^aa mpfundo (uku)tuta (ku)funda kuvunda [kovu:n*da] ku-unda kuhuza ku-vunda ku-vunda kunuunka 39 mkebe pot, mug n biga jauba untebe kIbaba mkebe beti mUkeve uunchewe omokebe mkebe nsuwa, gama umukebe ikitonga omokebe mUkeve mUkeve chikombe, nhabatibo? omukebe kifiniko umukebhe mUkebe,gIkombe omukepe ikixomasi mke:be libeketu ichwende;ikebhano omokebe omokebhe nongo (biga) chikebe ulupindi mkebe kikopo jaluba mchebe siikhombe, kumukebe unkebe, umkebe, intekwe, induuwi, unkowa, umkowa omukebe nkebe mkangasi nkebe ikopa libeketu inyingu, mukebe kibega mkebe nkangasi kibaba mukebe? omkebe inkono/umukebe chibekete shivhiga i-cela omkebe isonda chitabatil# isonda mkakasi nkebi omukebhe mkhebe nkebe unkebe hooli, nshindye mukebe ubene ? imbugulu bweta mkhebe umchebe, ichidob'ati lubatio kiulo omukyebe unkebe,umkebe,intekwe,induuwi,unkowa,umkowa omukebe unyungu,ekikopo akanaga,enyungu ikebe mnkebe esyongo, egama ishitonga,ishikombe mukebhe igikoombe binOxO 8 omokebhe shiseme mkebe mukebe mkakasi # mkakar^i ? # (i)chola, (i)mbeti untebe [o:nte*be*] nngao enyungu,kisezo nkebe binauli omukebe 40 chungu (earthen) cooking pot n ikivija nkono nyungu nyungu inungu nyUngU nyungu nongo nyUngU intendo enyokaruga,egetega nyungu nsaka inkono (e)nyungu ikiteleko enyongo olubiga mbisU,nyUngU mbisU nongo enungu nungu # nu/ngu ? # inaga nyUngU obubika nyungu, nteexo ikivya nungu kiteleku ulweso inyongo inyongo, ikinyongo nongo chinongo insonta nyingu chiya, chisae, biga inyangulu isatsi, inungilo enyungu / inyungu lutamu silongo sa ku-talakela, sikumeo nungu chilongo insonta intendo kive_ga iyanguza kibega kiteleko kivigha, kiyungu irungu nyongu nyungu inyungu inyungu kibegha inkono mp_ika shiteleko i-nyungu anyongo ingumbe, indeko chiyungu ingumbe,indeho kibiga kibega chiviga / viviga enyongo nyungu nungU indeko nungU nyungu nyungu ? insonta kEnsimbU khivika inyungu sh(i)wiga kiteleko, kibega enyungu umubindi,inkono,inaga nyungu enyungu enyungu enyungu akanaga akanaga,akanyungu kokucumba insonta nyungu enungiro ishigama,ishisimikho ekibhega inkono;ugweeso nungu -bira ekebhegha;inyongo nungu nungu nyongu kinungu nyungu kivigha inungu [enu:n*gu] chiyeleko enyungu nongo nyungu enyuungu 41 chombo pot, vessel n ikitonga,ikidzilo syombo kia vyombo ivindu nyUngU kilambo (vilambo) vyombo kIUngU iichivya enyongo,ensingo,ekebekerer ? kyombo # fyombo ? # kibya ichombo ekyombo ikiliilo(filiilo) ebhegero echinu msanye mbisU chia, vinhu ekintu ch'omunzu ndewa ichombo nyUngU,thaburia inyungu ikivya ikyombo(s),isyombo(pl) fyo/:m\bo kenu ilyeso ibinto egento chiya via, viya ishililo sama ntamu vinu, viya isiongo inyungu ichombo / ivyombo lutamu, sefulubya silongo, vikalelo findo nnengelo, mkungu ishililo ichiviya ke_nu isiongo sombu sombo kimbundi, (lumbundi) jiya nyongu gikiri kyaashe ebimu ichombo shivhiga ichiviya / i-viya ekigero ichombo chombu / vyombu ichombo igombo   kipOmbOlO kindu / vindu ebhinto kiya gIseme + utumbakasya kIseme ibele, mabele gife (vife) ishililo kEseme, isheme finu shint(h)u [thing] igombo, ighombo civia ichombo,inyombo enkondo enyungu ekinaga kyokukozesi ivelelo ntanu esyongo vishimikho,(amakhopo) enyungu ichombo kilabo -bisa ekento jiseme syombo kithiri shindo chiviya kikong'holo ivindu [evi:ndo] iselo ebibakuri kiya chombo (vyombo) ebyoombo 42 kopo metal pot n ikibaba,ilibaba kopo kopo ikopo nyUngU bati ciiria kopo nsaka ye kyoma ikikopo (e)ikopo(makopa) ikibaba(mababa) likombe mUkeve kopo ikopo ikobo igikopo(ibhikopo) mukebe likopo maxopo isasulila safuria likopo omokebe rikobho kopo chikopa ishikopo sufuria chikopo mulongo igama ikopo / amakopo ekibya malata ikopo likopo ifulila ivyela likopo mukobo likopu / makopu kikopo likopu ikobo suburia? ikobo rikopo-amakopo ?! igikopo chitini likopo ichikopo likobho(amakobho) ikopo likopu / mikopu ikopo kopo (makopo) likopo likopo / makopo rikobho, ama- kopo igobo ifikopo igobo ikofo, makofo ikofo ijombe kyopo likhopo ikopo, efulila shikopu / okopu likopo ekikopo cikopo / vikopo ikopo,amakopo ikopo esafuriya unyungu yekyoma akanaga kekyoma ikopo kopo endobo ilikhopa,(amakhopo) ekihurira igikopo nkeebe bita 8 rikoro igoBO ikopo cuuria ikopo chikopo ikopo [iko*:po*] likopo amagobo-bikombe kopo kopo (makopo) iikopo 43 kibia small cooking pan n ludzo wiga wiga akawia karaI kikalango kifuko inteendo enyang'eni enyakan, tenyang'eni kitela sejuluya olwaabya ikivia orobega obubiga nungu ugwavya karai ilyeso ikalangilo kasafuria kateleku akeso ekehora iririgira chibia chifuko imbeze (-ahaveze) kikalango chikaango luchio entendo / intendo esepilli, esefulubya lijo safur*ia liyonjo ikalango intendo kateleku musitini palambeni, kimbaiu kivigha mbuji, mbushi pani ekifurira kikalango isafuria(if a saucepan) shikalango ahia isefulila isefulila kikalango eghekarango kazungu kIkalango weso, ijo weeso ishisalulilo lUkalaango khitosi l(u)kalangu *-bi\ya/ (*-bi\ga/) kabega orubehe icheso echikarango ekikarango,oruteba esafuriya akasafuliya ikalanjilo esifulia, esyepiki luhama (shilonga) inzigiri;inteba bO lubiga kaamoti (ichi)wayawaya kivughana akaw*ia [akav*e:a] chikalango endugo kibia lwiga akaabya 44 bia (earthenware vessel for servin n mukele wiga amawia kiuga mkungu kIIvUri ulweeso egetabo lubya orohamba urighyo kikalango olunanga? uluko, uliko ikiliil ? ulwengo kisaji ulwavya igituba orohamb ? kibia chikara uluv*iga mteko shitavo icheso / ivyeso ndawu, nungu mkungu ulweso kisai kidavo lumbundi ndima ichua umwuko indoshyo (wooden ?) shipungu u-lweso kangabya kangabya liungu chegeka mkele chungu uluv*igu lweeso shimpund# oruchuba umubehe lweso entendo endosho(wooden) akanaga kaikumba kokuihurramu ebyokulya ulubiga wigha olukaye ishigawu -bOdana ndahulilo mthuga nkunkumulila amaw*ia [v*e# mbale mfungu lupawa olwaabya 45 mavi excrement, dung n amafi mafi mavi mavi amavi mai mavi mavi mai aamavi obonyira; amabi marufi mabbi amabyi mazi(obusha,amaniini) (a)mafi amabhi amafwi mai mai mavi, kimba amazi madufi amavyi mai amafwi,obusa imabi, imalago amakutu matufi; mambaka [of newborn] mafi amavi amabi amabhi, amassai mavwi kimba isakwi [cattle dung], amavi ra(ma)vi busa (cowdung), mizi mifi, binga masingu kamafwi, kamasisie amave amazzi mavi maafii mawi, chomi amavi amavi mahi isingu imahi mai mifi, mahi maafi maii(sw.maini) mai ma`tifi [human], mtosho [of cow], sombor*or*o [of amafwi ? imai amabyi mavi mai u-wusali; ichilongo [dung] amabi mafi mifi mafi mai mai, mahi mahi amabhi mavi mashi amafi maafi mabi udimo (mabi) amavi mabii makhutu amave mavi *-bi,/ mai, pl. mimai, mipemb amazi amavyi mavi amave amazi amazi,amasha amazi amaazi,obusa amavi shama, mavi amasi, amafi, amasingo amafi,mafi amabhi emavyi mafi -bOgita amabhi mashi mamvi mai mar^ifi manvi masusu amavi [ama:vi] manyi amabi mavi mavi amazi 46 (ku)zaa give birth to a child v (ku)hola kufyala ku-vyaa ku-vyaa kulela gUciara kuva kw-eleka gUciara ukuvyala okoibora,okogonkia ighira, ifee ku-byala (ku)byala (ku)zaala ukwegala;ukusava ukwibhora (okw)ibula kUsyaa (kU)syaa ku-lela kuzala? ishaa ukuugara ciara okwibula lela, uxulela ukuhola ata, jifungua kuhogola ukulyala ukuibora okwibhora ku-lela ku-pata mwana ukupapa kosu ku-zaala kw-ereka khw-ivula khu-leela, khu-khwiyamula ukuvyala, ukulela, ukulifungula oku-zaala ku-sulua, ku-valeka nyir*a mona ku-veleka, ku-nyaka kupapa ukuvyala (vyala) kuhogola kwi-vuli (ku)beleka beleka kulela, kuveleka iira (gu)ciara (ku)ciara ifyaa okwibura kubeleka kubyaara kubala ku-bheleka uku-kwata kwibura kupapa kulela kupapa kubeleka ku-lela kubaba, kuhogola okwibhora kw-eleka kU(byala) ukupapa (kU)Byaala ufafa (u)fufaa, utunguka kupaapa kEtungUEla (person) khubaba,khuhola ukuvyala kwiula kubeleka kuzara kuvyara vyala ukuvyala,ukulela,ukulifungula kuzala kuzaara okuzaara (ku)zaara apape kuvyaa ohw-ibula ki-sava,(-hol)? (oku)bhwira kuvyaala iyenengwa mwana -bOha ebhora;byara gubyala, kubyala (ku)buta guciara ifee (uku)vyala, (uku)kwata (ku)hola kulela [kole*:la] ku-veleka okwibura ku-lela kw-eleka, ku-suzanila kuzaala 47 mzazi he who begets (=parent) n (mu)pabusi mufyasi mvyazi mvyazi unsungi(a) mUciari mvi (wavi) mweleka mUciari uuvyazi omoibori mfee omubyare umubyeyi (o)muzaile umweegasi(veegasi) umwibhuri amwibusi mUsyai mUsyai mweleka, mzazi omuzele mafee umuvyeyi muciari omwibusi ivaleli umotsi b*asasi mhogosi umuvyeyi umuiburi umwibhuri maza(t)zi mzazi av*apapi kuvyala muzadde nye mwivuli basaali unvyazi, umvyazi, unvyala mwana, umvyala mwana, aw omuzaire nkuvaleka ndeeyee, maayee angnueleke, anyakwil- umpapi mvyazi / avyazi; mkwasi / akwasi muhogosi mwivuli asasi, angumbeleka mpaapi mvelehi vaava, yeiyo muciari muciari mae na ndie [pl. only] omwibusi ahengo umubyeyi wobala nkubheleka u-mukwasi omuibhori,abhibhori mupapi msasi / vasasi mupapi mmelei muveleki omwibhori mwelesi myazi abapapi mByaazi, mByiiye mufafi mufafi umpafi muleli nyima/dadiye mmelei, omuzazi omuvyeyi muvyazi unvyazi,umvyazi,unvyala-mwana,umvyala-mwana,awavya omuzeile omuzaire omuzaire omuzaire umpafu mvyazi omwibusi umusafi,(avasafi) omwibhuri umuvyeyi nfee -bOla ngoru umwibhori myaji mubusi muchiari mfee (umu)kwasi mpafi unsungi(a) [onson*gi(a)] nmelesi omwiburi mzazi welesi omuzaile 48 mzao offspring n umwana mvyaigwa wana umwana(avana) rUciaro mwana (wana) jika mwana(ciana) ichivyalo emanwa,oroiboro,amabiaro kanna umwana oluzaaro uwegasi urwibhoro(zinyibhoro) omwibulwa Usyao mwelekela, mweleko omuzalwa umwana njiarwo omwibhulwa umwana mwana kihogosi umwana uruiboro omwibhorwa,orosabho m(t)zao rumbu, ndugu av*ana mbyala ching'embe mwana biisoni, bimiila, babezukhulu umwana, akana, awana omwidhukura nunu mona vama (wahogosi) mwaneve jubelakiki mwana / vana mwana muciarwa(p.aciarwa) ruciara vana orwiburo mwana umuryango mwana mwanashe u-mukwatwa omwibhororia mwana vana mwana libeleko omwibhorwa mwama ng'waana mbeyu ng'embekwa umwana uleli lubabo mwana, nonu [mt# mdog# mmeleko oruzaaro umwana mukwatwa / akwatwa umwana,akana,awana omwelele,omwana oruzaaro omwana upafi mbai olwibula avana(avanishe) mwibhurwa(bibhurwa) umwaana ofari # 2nd hand # -bOra ikyana;omona myalwa mbutwa kaana kishari (i)chikwato, (i)chivyalwa kisina umwana [omwa:na:] / avana mwana, vanache (omwana)abana mulelo machinda oruzaaro 49 uchafu dirt n ilikojo uchafu uchafu uuchafu gIko wuchafu uchafu gIko uuchafu eubi(echabu) ikwe bukyafu umwanda (e)nzilo ikikwi;ilikwi obhohara obujabi,uruteli kupupuhie kIko kIko usisa obulofu kiricha icho gIko obhulofu -swaki, uwuswaki uvuchafu ushafu buchafu imwanda;imikupa obochabo,ubunyan? irikwi u(t)chafu uchafu imintu kosu kko likwe likhoyi bukyafu ifita, uuchafu okuchafu, okudhama ing'au, dinywaswa kirinda uhakwa uvuchafu ichifite chafu likoo usapu usapu uchafu ushafu ruko ruko ukwe obuchafu usapu umwanda lic_h_ilo uakwa i-vikona abuhara ubunyali uchafu ubunyali usafu uchapu mboli obhuchatu usavu mako ubunyali iko / mako gihofai uvaya (ikhwe) intavu ushapu vuchafu inzooma doda *-bi,/do\ usafu, usapu enziro umwanda,umwavu, umwaku ? vikwi ifita,unchafu enzilo eikwe,ekirofa,enzika oburofa oburofu uwavu uchafu obuchafu, oujama uwushafu obhunyaka umwanda oshafu -bOta rikwe lububu, mako buchafu ruko ukoe (i)chiko / (i)viko vulami uuchafu [ooca:fu] usakwa kibihu kunyolodoka uchafu iiko,obuchafu 50 taka filth n ilikojo uchafu fusi gIko wuchafu, takata# nd'haka gIko iintaka eubi (echabu) uchafu bisasiro umwanda ebishankulima uwudakaambafu amagero isonyo nyorikongo Iko kIko dikwe obulofu mbosha umwavu gIko obhulofu ivila amakakala,itakataka takataka buchafu icho etokole obhokoru taka unyorodo uv*unyazu kosu mpitambi likwe, naka khuhunya ? bisasilo, kamandu enzooma okuchafu dinywaswa maronjo, mambur*u# ing'ahu itaka ivikona ruku uvujafu usapu ndaka liku [on the body] takataka ruko ruko ukwe gitakataka usapu umwanda uakwa, likaku i-ntavu i-viko abusa ubunyali lifungusi ubunyali ndaka uchapu luku rikwe usavu imindu soso ikhwee uvaya ishiliv*a - sha nswaswa mpalala vuchafu, takhatakha vidoda ndaka eirofwa umwanda,umwavu, umwaku enzooma,itakataka obuchafu ebisasiro kwiragura isole mantu etaka-taka itakha-takha,amakhakhala obhunyaku umwaavu oshafu bo-giti 14 etakataka kinung'ho buchafu ruko mboshia (i)ntavu uvunyali iswani erikwe dikwe uchafu emyaanda 50a takataka rubbish, garbage n amapalagata mafusi gIko wuchafu, takata# unyala, nd'haka gIko ivikoona eubi borwe bisasiro umwanda amahwaahwa enyori,egariti ifwele mavuthI makusa unyorodo obulofu mataka umwavu gIko,mahuti obhulofu impalaala uvuchafu,itakataka takataka buchafu imyavu etokole etokore takataka mitakataka imituntululu kosu kisasilo zalala mandu bisasilo, kamandu itakataka gasiya dinywaswa maronjo, mambur*u# ku-swani itakataka ivikona manu amandu njushafu ruko nkamba mashoomba ibishingwe vikoko uakwa i-vikunko anyori imindu, ubunyali litaka inundu,ubunyali ndaka uchapu mboli etakataka ntagata imindu zoma, mapalala mpaara mpaara inswaswa mpalala takhatakha ndakataka ebisiingo vikona itakataka? obuchafu ekumbwe ebisingo ebisasiro amasole mantu ebikoha amakhakhala takataka umwaanda oshafu boxaxa 14 -ketana bhwera taga taga buchafu, myanda takataka mboshia (i)vikunko makakala enyori hnakahnaka uchafu emyaanda 51 (ku)vimba swell v (ku)tuna,(ku)tupa kufimba ku-mema hamema kututa kUimba kuvimba -vimba kwimba ukutunduwa kobimba,okobotana ifimba ku-bimba (ku)byimba (ku)zimba (uku)tuna kubhimba (oku)fwimba nishimba kwimba (kw)imba ku-vhimba ishimba kuzimba ishimba ishimba ukuvyimba imba,(kU)imba (oku)fwimba viimba, uxuviimba idaa ukusimba b*imba iimba kufimba ukwuzula;ukuvimba ukubimba ukubhimba pute ku-vimba ukuvimba ku-sua ishimba ku-zimba ku-tutumba khu-vimba khu-biimba ukuvimba oku-zimba ku-vimba ifumba ifumba ku-vimba kuvimba ishimba ukutupa kufimba ku-vimba (ku)himba imba kutupa ifumba kwimba(sw.kuimba) kwimba (i)shimba okufwimba kuhimba gutumba kutupa ku-imba u-kuvimba okubhimba isula kutupa isula kwimba ku-tupa (ku)himba okubhimba vimba kU(bimba) ukwisula (kU)Bimba uimba gwimba kwizula (kududuha) iimba khufimba ukuvimba (ku)kwina *-bi,/mb- kuimba okuziimba kuvyimba (ku)vimba ukuvimba kuzimba kuzimba,kufuruuta kuzimba (ku)zimba evimbe kuvutika ohu-simba kifimba (oku)bhimba kuvyimba ifuba ifuba boxOmani 14 -bhimba kubimba (ku)vimba, (ku)hihima mwimba ishimba (i)chinunsi ku(fimba) kututa [kotu:ta] ku-imba kubimba ku-lulumka ku-vimba kuziimba 52 mzoga corpse n umufimba kibudu mzoga kIimba garia mzoga, maiti kimba(ciimba) ichaala egetondo kimba mulambo umutumbi omutumbi umufimba eketondo omutumbi kimba kimba mzhoga mming'a ekifwela kiboru nnying'a umuvyimba kIimba omutumbi umuviimba, muviimba mpfu usimba kindo kifu mfu [person], ngifu [animal] ntufi umuvimba;umuhango inkure igikure,ikigusi m(t)zoga nyamafu umuvimba mvimba mpfu mutulumbi, mulambo vumwa mukhutsu kumulambo ichaala, imaiti owulambo sibudu nying'a nnying'a mtuhi ivimba mnying*a ichala ntufi mkuzu nsoga ntwi lifimba, mtuhi nying'a kiimba(sw.kuimba) kiimba mming'a [human], ingndo ib# ekibere ntui [man], ntuu [animal] umutumbi/intumbi chitanda ntui i-chala rihundugu mufimba mfimba mufimba litundwe mtuhi ekibhuse, ebhi kimba mimba umfimba mkimbo,mmea(animal) mwiimba mwimba ishifwe mUiimba mtufi mtwii omutumbi umuvyimba,ikiziga ichaala,imaiti omutumbi omutumbi omurambo omurambo efwila kimba omulambo umufimbi,umufimba ketundu umutumbi nning'a nfu boxo 14 ritondo mimba mutumbi kiimba mnying'a (i)chala, (i)chitumbi mfimba ntembo kitundu zoga maiti, chiimba omutuumbi 53 (ku)cheza ngoma dance v (ku)heja kusaha ngoma ku-vina ku-vina kuchina kUina kuvina ku-vina, ku-ibena kUthaka ukuchina egotenga ifina ku-bina (u)kubyina (ku)yooya ukukima;ukuwuunga kubhina (oku)bina ngapenda ndimenyi kUsUnga (kU)sUnga ku-vina itema dansi kuzina itawana ifina ikuvyina ? kUina(rUimbo) (oku)bhina vina, uxuvina ishina ukunema idanzi ir*ingi ifina, iringi kukina ugutamba ukubina ukubhina,ogotenga,ugutam ? ku-vina ku-vina ukwimba ing'oma kuvina ishina ku-zina ku-biga, ku-zegena, ku-fuwa khu-sieva khu-khiina ukuchinda, ukuchina oku-kina ku-vina fina ifina ku-vina kwanga, kwimba ishina ukuchina (china) kuhina ku-sheva kuhina ing'oma ina ngoma kuhina msambu yaara kwiina kwina (i)tema okubina kuhina kubyina kuvina ku-ina nngoma, ku-ng'anda uku-china eribhina kulebela, kumoga kufina msamb# kulebela,kumoga kuina ng'oma ku-lina ng'oma (ku)hina okubhona ku-vina wila kU(bina) ukumoga indingala -panda, -Bina uina gina kwimba kwi-ina khukhina ukuchima (ku)vina msambu *-bi,/n- kuina ngoma okuzina kuvyina (ku)cina ukuchinda,ukuchina kuzana kuzina okuzina (ku)ziina ahwanje kuvina amahina kiwunga ingoma,(indusi) (oku)bhina gutamba;kwiyereka;kuvyina itema rasi ifina bohElE bonEnage 14 ukubhina;okotenga gubina mbina, (kubina) (ku)tuma kwina ishina r*ingi (uku)china kuseja kuchina [koci:na] ku-tyala okubina ku-vina ku-vina kuzina 54 wao they n avene bhene wowo wada awene mo waja ao mo yayo barabwo vo abo bobo (abo)bonene (a)vene ebho abene wavo mo mo wavi valya bonene,abo(those) wa wo bhene o acio abho vene wo avene b*o wo bene bhene bho bho wawaja wao av*ene vovo wo bo wao yavo aboo awakola abo vanao wo wo vamang'o vuvo wo aaliyo, aakola vene yavo bombe bembe vala wo boo(sw.ubongo) bo vo abo b'ombe bo anyiiwo bheneo weni abo abo veni abo bembe bombi, bombe vene nebhu woho boyi babo aBe, aBo veso veso v*uv*o EEo a-vene ab'akola womberi *-bo/ bembe bo,bari aliyo awakola bonene bo abo abo ab'ene awo abo awo,avene,vavene ebho bobo wo wo bohEmbE 14 bho boyi abe boo wo woliwo avene awene [av*e*:ne*:] vanyao barya waja ao (wowo) boonini,bo 55 mkono arm, hand n ilivwoko ibhoko mkono mkono unkono njara mkonu ganza (arm), mkono (hand) njara(njara) iikasa okoboko kuvoko ngalo ukuboko mkono ili(i)woko kobhoko,ekesanyi okuboko kw'oko,kItala kwoko mkono omukono uwoko ukubhoko guoko,rUhI okuboko umuxono ikivoko kub*oko kiboko ukubhoko okoboko okobhoko, (ikinyege, omokono) mkono mkono inyov*e (mpimbiri ya) mukono moko mukhono kumukhono iwoko omukowo nkono, lyanda woko mkono inyove ikasa kiwoko mkono kuboku luboko liwoku uko njara njara koko okuboko lib'oko / mabhoko ukuboko,ikiganza j_anja nkono i-kasa okubhoko akakono liwoko ahakono luboko luboko chiwoko okubhoko mkono nkono ikiboko kUkono mukhoho mukhomo inyov*e mUkono livogho ? ib'oko liwoku *-bo/ko\ luboko, omukono? ukuboko ikasa iwoko omukono omukono omukono,engaro omukoono ukhono mkono [arm], kifumba [hand] omuhono, esyaba iliwokho (oko)bhoko ukuboko oko bojOha 14 okobhoko nkono kuboko njara kuwoko (i)kasa luvoko unkono [onko*:no*:] nkono (okuboko)ekisanyi mkono mkono omukono 56 (ku)lowa get wet v (ku)lovana kunyanya ku-tota ku-tota (ku)kolowa kUcindara kuwada ku-tapagala kuivUga ukuwomba okonyia ibwera ku-dodda ukutoha (ku)shaaba ukudodepala kwozaza (oku)jaja kUthitha kwIUva ku-tapagara kutoba iboo ugutalala ihUga,(kU)ihUga okuloba,okuchacha sapaa, uxusapa ukutoma iboa kutimilwa ugutalala ukuchocha uguchocha ndowa ku-tapagala ukunyeka kolova ku-joba ku-nyoda, vulumka khu-tsinziva khu-nyirisa ukuwomba oku-bola ku-lova ipo # ipoo ? # ku-lova kwolova (ku)omba kuyoluvana ko-gella kusepatela komelwa kunyapa iborwa kurirwa,kugia ruiji? kwaa mucioro (i)bwaa okujaja kutepetela gutota k_atapika ku-nyovha uku-nyeka oghuchacha kutima, kuloba kunyapa kutima,kuloba kutepengala ku-tepa (ku)tepetela okutota ku-jabala (kU)loba ukutima (kU)dota utotufa ulova kulov*alila kwi-tota, kwi-toonta khutoma,khulovana ukub'omba (ku)lowa *-bo\mb- tepengala okujuba kunyagirwa ? (ku)omba ukuwomba kuloba kujuba okujuba (ku)juba atope kuodoka ohu-dota kidodovala,kilova (oku)zaza gutoha iva muha kyele bojoko 14 -shosha gulobo kuloba kwiithia ipuo (uku)nyeka (ku)nyopa (ku)kolowa [koko*lo*wa] ku-nyova (kukonyoka),okuzaza ku-doda ku-chabala kuloba,kutota? 57 bomba pump n imembelo bomba bomba ibomba kibubIri pampo bomba kUvUra iboomba ebambu bomba pumpi umugano iboomba ribomba vombo mUveleki dibomba omutanzi bomba ibhomba mbombo pompu ibomba pomba libomba iribomba ebhomba bomba bomba ibomba lufiwola ? bomba luvya ibumba ibomba eibumba ? libomba pomba libomba ibomba abomba [< Sw.] libomba ebombo bomba bomba bomba nkumi mpompo bomba ribomba iboma/ibomba mpope libhomba u-mupompi libhomba ibomba libomba ibomba bomba ribhomba bomba ibomba, ibomba ibomba iBomba ibomba ifufi ibomba nzUlUli bomba ibomba libomba okuhaga,eboma(n) ibomba epampu ebomba bomba bombo ibompa bomba ohu-pita, ohu-fuuta ibomba ebhomba iboomba bokOlO 14 ribhomba ifulililo pampu muberethi pomba (e)bomba ibomba [ebo*:mba] libomba eri-bomba bomba bomba iboomba,eboomba 58 ubongo brain n uvwongo ubongo ubongo uwongo Utombo wongo uwongo utombo uwoongo obongo rongo # vongo ? # buwongo ubwonko obwongo/obwongu uwoosoola ubhwongo obwongo w'ongo wongo ubongo urongo obwango urongo orongo ubwonko tombo obwongo uwonku orongo uwongo uringo uringo bubongu ubwonku obongo obhongo ubongo uwongo uv*wongo uwongo urongo bwongo uwongo vwongo bubwoongo uwongo; uwoongo obwongo ututi, ututuli urongo urongo ding'ano uwongo urongo uwongo wongulani uvwongo ubongu bwongo wongongu urongo utombo utombo ur*ongo obwongo kitongu ubwonko wongo ubongo u-wongo obhongo ubwongi ubwongi uongoongo malango uwongolani obhongo ubongo bongo ubomba Bongo wangwe wangwe uwongo oonko uwongo ub'ongo luhala [akili] *-bo\ngo/ ubongobongo obwonko ubwonko wongo uwongo;uwoongo obwongo obwonko obwonko obwongo uwondi uongo obwongo uwonkho obhwongo ubwonko ? olukunya olukunya -bokya obhongo bongo bwongo utombo ur*ongo (u)wongo vwongo uwongo [owo*:n*go*] woongo obwongo uloto ubongo obwoongo 59 mbu mosquito n ikimugege(fi-)pl. tulamba mbu mbu imbu rwagI rwai uzuguni rwagI kumpe enkoromba (eumbu) ngilingili, mbu nsuna umubu (o)mubwi isoogo esona(zesona) imbu kamuu Umuu njhuguni mbuu # mbuy ? # embu mbu sindanu umubhu rUmuru imbu imbu mbu, mbuwu # note # imbwele mbuu, hadung'a kisang'na, mmbu mbwele umusohela engenge engege, ensona nzuguni nzuguni imbwele unu kyikina nsili nzuguni isuna namunyenye, khakuntsu ukumpe; ulubu / imbu ensiri njanjema mmbu kisina nnjenjema kitsina amunyinyi akumpe so_wo_wo_ isuna nzenzema njenjema njughuni nrii rwagi rwai mbuu gimbu njenjema umubu uj_uj_u njenjema ulusyuwu / insyuwu asuna imbwele lijuwuni imbwele nzenzema njeyema suwuwu, njenjema insona, chi mbu mbU imbwele m'bU /ibu mbu mbuu inyinyi (mbugo) mbUU lingelengele ukumpe njuguni *-bu/ njenjema, njuguni esiri umubu munyinyi ukumpe,ulubu(s),imbu omubu omubu omubu omubu inzogoni mbu esuna insiguni,nsuguni esuna umubu mbu mbu bola 14 ensona; mbu mubu rwagi mbughuu, kitsina (u)lusyuwu / (i)nsyuwu sukuni imbu [e:mbo:] njenjema ezisuna nzuguni mbu omubu 60 mbwa dog n ilibuvwa ibhwa (mbhwa) kui kui imbwa kurU koshi # kashi ? # mbwa ngitI siimbwa esese kite mbwa imbwa (e)mbwa imbwa imbwa(zimbwa) zimbwa imbwa chite ngitI ngitI dibwa, ng'anga kite embwa kite kite imbwa ngui,ngitI imbwa imbwa kite imbwa ikite kite libwa imbwa esese esese dibwa umbwa imbwa kuri kyite embwa yumbwa isimbwa imbwa embwa / imbwa embwa ng'avanga ikite ikite ung'avanga imbwa kyite asimbwa libwa imbusa jimbwa mbwa (as in : kumbwa) galu ikite kuru(sw.kuruka) kuru kite imbwa jimbwa, nakawa imbwa galu libwa, nmbwa e-simbwa asese kabwa galu kabwa mbwa jimbwa libwa esese, chi- kuli mvwa imbwa m'bwa, nvwa mbwa mbwaa imbwa mbUa libwa, kubwa imbwa ng'ang'a **-bu/a\ mbwaa embwa imbwa simbwa embwa, embwa embwa embwa embwa imbw# kuli, kui embwa imbwa embwa imbwa ikite ikite -bolaga esese mva mbwa ngiti kite (e)simbwa mbua imbwa e:mbwa] nanbwa embwa dibwa kuli eembwa 61 jiwe stone n iliganga ibhwe iwe iwe iwe Ibiga igo (mago) iwe Ithiga(mathiga) ifinga rigena iwe ibbale ibuye (e)ibale iligaanga ribwe libui nyoveri Ivia Ivia dibwe iwe ibale iwe iwee ibhuye ihiga libwii(amabwii) ibwe, imabwe iho iliganga iwe iwe liganga ibhuye irigena irigena(amagena) dibwe dibwe iv*we iwe iwo ejjinja li(bwe), lichina libale iwe / amawe eibaale lijanga iwe iwe liyanga iwe iwe iwe, iliwe liganga ligina ilibo / imabo liwe ligonguveli, mi#, liganga iwe iiga(sw.(ku)igawanya) iiya iwe rigina ilibo / imago ibuye mwala liganga i-we / a-mawe ribhoh...? ijondo, ibwe ligongoveli / migongov# ijondo,ibwe libwe libwe liganga / maganga rigena, ama (ma)iwe iwe ibwe iwe, pl. mawe igwe, magwe igwe iliwe igue likanga, kukanga iwe libuhi *-bu\e\ (*-gu\e\) libwe pl. malibwe eibare ibuye iwe iwe ibale eibaare eibale ibaale iwe iwe ekina liganga,ilinganga(maganga) bibhwe(amabhwe) ibuye iwe (mawe) iwe bolO 14 reghena iwe ibale iga igoe (i)liwe livue iwe [iwe*:] liganga erigina jiwe yuwe ibaale 62 buibui spider n ilidadambuli tandu buibui uwuvi mbUmbUI mbugimbugi buluwili mbUmbUI tendeule oronyawambobe mbuwi nambubuye ikitanguligwa (o)rububi ikisalulenga(ifisalulenga) nyawambobhe warububwi shinina mbUavUI mbUambUI bui mbuu natububi? mbui mbuuwa ikibhubhi mbUmbUI libubi isumawutaanta mbu, mtambi # note # isugatsi mbub*i mbuvi lutatambuli tanda oronyawambobe iritachandigi, urunyawambobhe buwi bui uv*uv*i mbwi mbu nnabbubi tandabui, buibui luvuvi nabuubi utendeule nakumbuli nakatatambwe mbwii mbuu namkakatambe uvuvi mbughu apengauyo, itendeule lutatambusi luvuvi lihagahaga ligheyagheya ibuu mbuibui kibubui mbuu ribuibui lihaghahagha urutagangurwa litatambui e-tandawulwe orunyawambube ? ububi ububi babalumba likeremende nyawanbube bwilili lUlenda ibubi (ulububi) lUBUBi ndughwai saghundi-dughwa uv*uv*i tyati linandilwa utendeb'ule shgeagea *-bu\bi\ babalumba orutangura ikitangurirwa tendeule utendeule echibubi orutangura orutangura enyamumbubi imb'ub'i ubwii embubi nyawambubhi igitanguligwa ibiri ibiiri borai nyawambobhe itandala lububi mbwibwi mbuu (e)tandawulwe fughasi uwuwi [owo:v*e:] nyangata nyawambubi bui bwilili olububi 63 mbuzi goat n imene mbusi (likabholobholo) mbuzi mbuzi imbuzi mbUri mbwi mbuzi mbUri imbuzi, kapwata embori mburi # nuburi ? # mbuli impene (e)mbuzi imene imburi imbusi mburu mbUi mbUi mhenhe mburu embuzi mburu mburu impene mbUri mbusi imbuli mburu imene mburu mburu mene impene imburi imburi(chimburi) mbu(t)zi mbuzi imbuzi mburi mburu embuzi mene, chinyehe (small goat) imbuli imbussi embuzi, imbazi embuzi mbudi mbur*u mburu imbusi (imbudi) imbuzi mburu akapwata (imbuzi) mene imbuli imbuhi mbwi mbusi, mbuhi savana mburi mburi mburu imbusi imbui ihene mbuzi libui, mbui i-mbuzi amborete ? imbushi meni imbushi mbusi mbui, mbuhi mene enbori, chi- mbuzi mbUli imbukuku m'bUli mburi mburi imbuzi mbUli i-mene(s) mene(nyingi) imbudi mbuzi *-bu/di\ mbusi embuzi impere ? mbuzi embuzi,imbuzi ? embuzi mbuzi,empene embuzi embuzi imbuzi mbuzi embusi imewe emburi impene buru buru borEgia 14 embori;imburumete mbuli mbuzi ruburi mburu (ndaina, suwenyior*o, ndafu) (i)mbuzi mene imbuzi [embo:zi:] mbusi emburi mbuzi mbuzi embuzi 64 uga open space n ibhanja kiwasa uga uluwa rUanda kiwazenyi chiwala, nyika Utheriri iyaansa egetii ibanga intangaro (o)rweya idaahe orokongo echibala kIwanza nza mbuga olutanga kasa imbuga kieni olubuka ilumbuga ulwuvu ubwelangwa iring'ae omogai uga (senge) lubuluga ihombe kiwerwi kibangaazi deu vwiyangu libaanga ipamba eibanga lilanga kyuungu chimbalambala uwazi apiwanza papilangala kiguti ngwendu luvanja naarana kieni kieni ksakulioni abweru liwala lubhala, nnungu palwelele luvanja yapala lulambo ekibhara lwanja hangwape ubwasi ibaala uchanya gihanja uwazi lyoma lunyingha luwaga *-bu\ga\ lubala omwararo musolo / misolo ipamba omwanya omumwanya omwanya pawelele hantu hang'azieho obutangatu ulunyikha habhweru urubuga kwelwa -bo:ria aharabhu;ekebharabhanshe iBala, ihala lubuga giceu pata (i)chisyesye uluwa [olo:wa] kwilanguka ibanza(mabanza) mhulo chiwanja (mbuga) embuga 65 (ku)umba (vyungu) mould (pottery) v (ku)vwumba(ifivija) kubhumba nkono ku-umba nyungu ku-umba, ku-finyanga kumata kUmba kuvimba (kuum#) nyungu ku-umba kUmba ukumata okobomba ivumba ku-bumba kubumba (ku)bumba(enyungu) (uku)gada kobhomba (oku)moga kUmba mbisU kUmba ku-umba nongo kubumba wundawunda ukubhuumba -Umba okumoka uxuwumba ukuvumba isivya iu:mba kubomba ukubhumba okobomba okobhomba -funyanga ku-umba ukumata (insonta) kumba ku-bumba ku-fina khu-longa buumba ukumata obuwumbi ku-umba yuumba kuumba (vilongo) kumata, kuvumba ukumata (mata) kuwo_mba ko-ronga kuboomba ukwa (iteleko) kughumba vigha undaanda nyongu(sw.(ku)umba) (ku)umba okumoga kub'omba kubumba kuumba mbia ku-gumba uku-mata (inyungu) kubhomba kubumba (ku)wumba (viyun# kubumba kuukwa ku-bomba ibega (ku)wumba okobhomba ku-lumba kU(bumba) (nungU) ukubumba injeko (kU)BUmba u-umba guumba kumata insonta kwi-UUmba khuvumba ukumata inyungu kuumba shiwiga / viwiga *-bu/mb- kuinyanga ibega okubumba kubumba mata ukumata kunogora(kubumba) kubumba eibumba ibumba abumbe kuumba ohu-langa kiwumba,kino (oko)humba guheesha (yu)uba boryolo -bhomba gubumba nungu (ku)bumba nungu kuumba iumba (uku)mata vumba kumata [koma:ta] ku-gumba iteleko okubumba ku-lumba wifi? kubuumba 66 uto oil (from plants) n uto mavuta uuto maguta mavuda uto maguta umusazi amaguta emete ingama wutto ubuto obuto ivutwa amaguta(ga zemono) UtU(mauta ma UtU) mauta mafuta ga uto amazuta g'okwonzya mafuda amavuta ya bhuto maguta obhukananda imakuta amaviga,umafuta mafuta mafuta amavuta yubhuto huto amaguta go bhokano uto mavuta amafuta ga buto ng'ono makura ki viragwa butoo amafuta bwito mauta a ulende uto mahuta vuto amalelelya, amazilazila mafuta ga uto amaguta huto mauta mahuta mafura maguta mauta mafu`ta obuto mahuta buto mafuta ya chitowe mauta ga uto e-chiwombo amaghuta ubuto, ubutwa ubuto,ubutwa mauta gauto mahuta (hasa kwa mafuta) mahuta amaguta ga obutu mavuta ya uto ubutwa BUgonge makuta a uto ikula amafuta wuto ub'uto uto buto uto amafuta amajuta g'obuto buto amagita amagita intonta mavuta ya uto buto, amafuta amafuta obhuto ubuto boruri 14 ubhutu bunala buto marutu mafur^a gha wuto (a)mafuta uuto [outo*] mauta ga uto amaguta nyonyo mavuta obuto 67 mbegu seed n imbeju mbhuto mbeya mbeyu imbeyu mbIndI mbeu mbeyu mbeU imbezu entetere mbeu mbego imbuto empambo uluhadikwa imbusuro obulo mbeu mbeU mbeke mbeyu mbeu, ndar*a, mbeku embibo mbeu ndara, mbeu imbuto mbegU imbibo imbeyu mbeu imbaju mbe/:ku\, mbeyu mbeyu mbeyu imbuto entetele imbusiro mbegu mbeyu insanga mbeyu mbeu nsigo nange vugutsa imitso imbezu ensigo mbeju mbeu mbeu imbeyu imbeyu mbewu imbezu mbeyu evizori ? imbeju mbeyu mbeyu mbeu mbeu mbeu ber*eber*e imbibo imbeju imbuto mbeu mmbeju i-mbeyu chantetere mbeju mbeyu mbeju mbey mbeju mbeyu entetere, chi- mbeyu mbegu imbeju lUBiyU, pl.mbiyU mbeyu mbeyu imbeyu mbeU mbeyu imbedu mbeyu *-bu/to\ mbeyu embibo,orubibo imbuto mbezu imbezu embibo embibo embibo embibo embeyu mbeyu olumwo imbeyu zetetere imbuto beu beu bosa 14 entetere; mbiyu, mbegu mbuto mbeu mbeu (i)mbeyu mbeju imbeyu [embe*:jo] mbeju embusuro mbegu mbeyu embibo 68 punje (ya mtama) grain n ulupeke mpunje, nkokoo ngokoo ulupumba kabIndI ndembe mbuluzi mbIndI impeche enyeke ndunda intete enjuma ulupeke eheke olulo mbeke mbeke mhule luzuma? soko umutumba hindi (obhulo) oluto ulusanxa iluseke mta/:ma\ mapemba impese eheke eheke punje mhule amalezi mpeke mjeke inama, uhemba (memba) livele imunga ulupumba lwa mtaama empeke ntama, injele soko imunje ulusanga ulupechi / impeche lumbeke imwu punzi mbunji mbonu mpindi ber*eber*e inje lungele lupunje ulupumba / impumba aheke lukokwa luponji lwa mapemba lungere eheke chi mpunje mbeke uluseke lUBeke, iBeke mpeke mpeke insanga nsEkElE ulupumba saka yimu punje ya mapemba enjuma intete ulupumba lwa mtaama enjuma akajuma enjuma empwera ahapomba m_p_uuzi epeke ulupeshe lwa nkhata,imeshe zeheke(oroheke sing.) intete duda bosElE 14 eheke ya rihemba gasiga luzuma munya mbeu ya (i)mpumba iseke ulupumba [olopo:mba] mapemba tetere nzele mbeyu oruzuma 69 udongo soil n uluganga,umuganga bhulongo uongo vongo ilongo mUthetu ndoo ulongo Ithetu uunsili riroba teri itakali ivu eitaka uluganga,ililongo rihtohto riroba ? limoga maifu mUthanga mUthanga ulongo ensi teri ibhivu;ibhivuuvu tIIri amalu ilongo umanga ndohe lidopi ibhondo amarobo amarobha dongo ulongo umuvundo salu ttaka lezi lilova lilooba ivu eitaka ulongo uter*i uloongo ulusuto iivu lidopi amarova luhombi bwE mlima uteri muthetu muthetu ndohe teri ritoto luhombi itaka dot_i litaka ivu amatoto mlongwi uganga mlongwi ukando mandope ludaka amarabhe ulongo bUlingo umfu BUlongo irongo ironga intope Uloongo mfumbi ivu litapaka *-bu,/ ukando eitaka isi ivu, musili ivu itaka eitaka eitaka itaaka inkunde shanga eloba uwulongo obhototo ivu;itaka oteri bosena 14 amarobha bulongo bulongo muthetu teri, r*ukongo ivu lihanga ilongo [ilo*:n*go*] liitaka amaroba ulongo ulongo itaka 70 ardhi earth, land n inyi nsi sanga kiwasa isi nthI ndoo isi nthI umusili, iinsi orogongo mbai kyalo, kibanja isi ensi iyinyi(inyi) ese isi kikinavelukia uye nthI nthI alidhi ensi,obusi teri urusi mUgUnda,gIthaka isi,echalo ? insi ikilunga uruka ndema ulusi iriroba irirobha alizi isi insi isi-salu nsi lidongo mulimi sibaala, khwilooba innsi eitaka, ekibandha silambo uter*i pahi insi umusili nde_ma amarova nde_ma bwE, ukando mlima si nthii nthi teri insi n'dema ubutaka nt_aka litaka u-musili ase ichisu mulima ichisu bwau pahi, lutopi mlima ense, haranse alizi sI ikisu nsI fang'i fang'e insi nsEE inyi insi yisi bwee obutaka isi musili innsi ensi ensi,eitaka ekibanja ensi, itaaka insi shi eloba, obulimo inyi esi,rirobha ubusi;ubutaka si bosi 14 rirobha,rerema si nsi, bulongo kithaka teri, uruka (i)nsi isi isi [e:se] litaka hasi-esi isi msanga, ulongo eensi 71 nyati (=mbogo) buffalo n ilibogo mbogo mbogo mbogo imbowo mbogo mbogo mbogo, ngombe chiwala mbogo i_i_mbo engera mbogho mbogo imbogo embogo imbogo embogo imbogo kiporomoko mboo mboo ng'ombe chiwala mboo embogo mboowo\ imbogo mbogo imboko imbogo, inyoolwa mboho imbogo,ingalamu mbo mbo njati ibogo,inkata engera engera nyati mbogo, bud..? imvuv*u mboo mkoko, mbowo mbogo senga, ngombe chiwala imbongo imboko enbogo embogo nyati mboo mmbowo unyati, inyati imbogo iimbo njati embogo inyati njatE nyati, mbogu mboo mbogo mboo mboo imbogo njati imbogo njati nnjati i-mbowo ambogo imbogo nyati imbogo nzati njati, njate liyati embogo chi mbogo mbogo ifubu m'bogo mbogho mbogho imbogolo mbogo liboko imbogo njate embogo imbogo imbo enkopo embogo embogo embogo embogo embogo mbogho emboko imbogo mbogo imbogo boo boo bosOka 14 eng'era mbogo mbogo mbogo mbogho (i)mbowo mbogo imbowo [embo*:wo*] njati embogo nyati mbogo embogo 72 (ku)changanya mix, put together v (ku)handzinasa kuselenganya ku-hanganya ika hamwe kusanganya gUtukania kuranganya -hanganya kUringania ukutikanya koburukania ithanganya ku-tabula (ku)vanganya (ku)telana (uku)haanza kosangya,kosanginia sasya kUvulany'a (kU)vulany'a ku-hang'anya kutoba isaria uguteranya tukania okuondanya sanja, uxusanja ukuhanza sa\nda/ kuhasya,kuhasingana ugutelanya ukuichogania ugwichogania -hanganya ku-hanganya sanganya ku-siwa -hanganya khu-ra halala tubaasa, tabuula ukuchanganya oku-tabula anganianga isasanda ku-kundanya kusanganya uminkanya kuhasingana ku-zuganyia kusanganya yangabana kuhanganyila sandia kuringaniria (ku)ungania (i)sasa okuchanganya kuhangangana kuvanganya kusingizana ku-anganya u-kusanzya kusangi -ongan'ya kuhasha -ongan'ya (ku)yangabana ku-iangabama (ku)hangasana kwichogani -hanganya kusanga sanja ukusambulany'a (n# (kU)sangIlIja u-hanginkania uhangenkania kusanganya galEnkaniya khukanja,khuvikha pamonga ukutikanya kujuntira [solutions], kuhangira sangabana, kologa pamwepe kujwanganya kwanga kuminkanya ukuchanganya kuchanganya kujwanzya kujwanzya tabura,biteranize sanganya vunganya, vanganya ta alala hanza,ki-hanzikhania (oku)sanginia guteranya;kuvaanga sanria -bosoboso ishoghaniya guchanganya, gusanja kuungania isanza (uku)sanzya, (uku)tikania hasing'hania kusanganya [kosanga:n$a] ku-wangania saginia ku-changanya ku-hanganya kuzwangarisa 73 (ku)unga (e.g. chakula) mix (ingredients) v (ku)hata ki-winga kw-embika kulunga gUkimania kulunga -khanganyiza gUtukania ukuselenga koburuga,gokonya ivwaranisha # ivwaramsha ? # ku-tabula kurunga kurunga (uku)hata kworonga lunga marindi kUvulany'a ku-hang'anizha kulunga saria ukurunga thombocania,tukania okulunga uxusalinxania ukuhata,ukulaha itobir*a chao kuronga ukulunga okoronga okoronga ku-lunga ku-lunga lunga ku-sangya ku-kanzinga khu-tsuganyinya khu-robeelela ukuunga oku-changanya ku-takila ilunga ku-takila kulunga ukutwilila (twilila) kuwunga ku-zuganyia kuhunga takya kutimbila, kukonjughana sandasanda (u)kima okurunga kutimbalila kuvanga kutimbila tashila u-kutwila kurunga? kulunga kutimbila kulunga (ku)takwa ku-lOnga (ku)wunga koronga -lunga gU(twija) ukulunga -sanja, -twIIla u-tendea, u-khanja uhongekera ?, ulu, vulu kusanganya (kupatinkanya) kwi-tuEla (khu)yambulila-khuhata ukutendela kalangira *-bu,/a/ng- kusangabana sakulia kuteerana ukuunga kurunga kurunga kutabura bitabule longa kuunga tabula kilunga inshakilia (oku)runga gukaranga sanria bosongo 14 -ronga kukalanga -lunga kungania sanza, isanzia (uku)twila (ku)lunga kulunga [kolo:n*ga] kalanjila okurunga ku-lunga ku-lunga kurunga 74 (ku)vuruga stir, mix by stirring v (ku)tiliga,(ku)timbulinasa ku-kooga -kooga (kusanganya)kuvuluuwa kuruga kikoroga ku-tibaliza kuruga ukukomya koburuga ikorosha ku-tabula kuvayagura kujuniga (uku)kologa ku(kuyuga) sangasya kUulua (kU)koloka ku-pigita (ku)zuruga itita ukuvuguta kuuruga singisya uxukulugania ukukologa fur*afu/r*a\ kutimbula ukuvuruga ukuburuga okohetya, ukubhurunga -tibwiliza ku-koroga vuluganya ruwa; ku-sangya ku-goya ku-tiga khu-shiula khu-fuluka ukuvumya oku-kuyuga ku-kalogwa yalaluo ku-kolowa, ku-tingilivu - kuhologa ukutikanya (tikanya) kukonjugana ku-vuruganyia kukolagana kologa kukologha saria kuuruga kurua (i)fur*usha [= koroga] okusagasya kukolog'hana kuvuruga kuvundula ku-logana u-kuvundula kubhoruga kologa kukologha kologa ku-timbugana (ku)konjugana okubhusa -hanganya gU(sagaja) ukologa (kU)kUliga u-kughania ukugha kukoroganya ku-luga khutimbula ukukomya kuvuluga kukonjogana kuvuruga kuselenga ukuvuruga kujuluga kushigisha,kuvuruga kukoroga (ku)koroga dimbuzanya kukooga tabulamu kikhologa (oku)segesa kuvuruguta (i)tuta bosyElE 14 -hetya kubigisa -kuruga, -saganya kuruga furugha (uku)vulungania koroghania (kusanganya), ku_vuluuwa ku-kologania okutundya ku-kuruga ku-kologa kuturaniza,kutabura 75 mvi white hair n fukilo nkote fi fi invwi mbuI imbu nyimvi mbuI iimvwi chimbuche(chindokwa) mvii nvi imvi enjwi ifwi zimbwe jifu mbuI mbuI ubenga mwafa # mwasa ? # enzwi moosa mwaasa uruvi mbuI chifwi imbye njui njili inyambuka mbi mbi mbuha imvi ichimbuche ichimbuche uhenga uhwenga ivwi mbwi mvi nvi ulala tsimbutse ifwi imvwi envu dyule mwasa mwaasa dihuli, dihulisi imvwi mvi imvwi, invw# fulese zimbuzi hulia uliya fulisa, huliha maasa mbwi mbwi mwaasa ginfwi hulia invi huli uli invwi chambwe ifwi, ifwiti soghi ifwi,ifwiki uliyu huliya fulese chembuche fi mvI ifwe (ifwi) m'bwI, nvi mbuyi mbuye invwi mbiE nyafu imbwi neziu *-bu,/i\ | *-bu,/i,\ uliya enju imvi nvwi imvwi enju enju enju enju nyimvyu fi embuchii inyeshere mbwe invi mwasa mwaasa bothO 14 simbwe mvi mvwi mbwii mvi (i)mvwi nyeke invwi [e:nvwe] uuli ezimbwe nyimvi fii eenzwi 76 mvua rain n indonya,ifula nfula fua fua ivula mbura vua mvula, manyunyu mbura insemba, invula embura mwera ikende imvula enjula indonya imbura ing'uba kudende mbua mbua mvula mfua enzula mbuo mbuo\ imvura mbura inguba imbula mpfuo isula mbu/a\ mbua fura imvula;intaso;ingwano imbura imbura mvula mvula ivula mbula mvuo nkuba mvula imbula ifula envula amadhi mbula mmbo mbwo mbula, imbula invula mvuo invula fula imbura ihyula ula ndonya, hula fua ngai ngai,mbura mfua imbura ihula invura mvula ula i-nvula ambura ifula ndonya ifula ula hula fula embura fula mbula ifula m'bula mbua mbura invula mbula fula imvula mvula **-bu,/da\ ula enjura imvura mvula envula enjula enjura enjura enjura imvula fua efula inonya embura invura fua fua bothO-ne imbura mbula mvula mbura mvuo (i)mvula fula ivula [evu:la] ula embura mvula fula enzura,enzula 77 (ku)vunja break, snap v (ku)denya kubhela ku-bonda ku-tua kuvuna kuna kubara -bwena kUraga ukuvuna kobuna itenya ku-vuna, ku-menya (ku)vuna (ku)henda (uku)denya kubuna butula kwananga (kU)tUla,(k)Uaa ku-bena kuchwagula,kuhendagula idota ukumena(eg.pots,cups);ukuvuna(eg.stick) kuuraga okufuna uxuvuna denya,ukudenya munja kukayula ukuvuna,ukumena ukubuna ogotya,okobharra -bena ku-bena kubazuka wuna (ku-) ku-meny(ek)a (intr. v), ku-bwatuba, ku-vuna ku-bena khu-meneka khu-funa, khu-menyula ukukonyola oku-menyha tema ifisha ku-lumula kuvunza ukuvuna (vun# kudenya ku-vunanyia (ku)tunula tEkwana kubena, kugobola fuja (ku)una (ku)una (i)misha okufuna kutunula kuvuna kut_yola ku-tema uku-tama kubhuna kuposola kubena kuposola kutikwa ku-timula (ku)denya okoghechora -vuna (kU)binza ukukonyola -BInza, -bela u-unania guunanga kupwota ku-unza (khu)denya ukukonyola umti [kuvunja mti], ukutama ivyombo [ku (ku)mega *-bu,/n- gonjoa kwaata okubashuka kumena kuvuna ukukonyola kuhenda kuhenda kucwa kichwe denya kubonda funaka, mekula, halaka kidenya,kimenyula (oku)bhuna ku(vuna) iyusha bota 14 -bhuma kuginza (ku)bela kuuna ifunja (uku)vuna (ku)bijula/denya kuvuna [kovu:na] ku-tema buna ku-mega tula ku-vuna kuheenda,kwata 78 (ku)vumbua, (ku)vumbilia stir up v (ku)vwumbula ku-ondeza kuvumbula,kuvumbika kumbura,kumbIra kuvumbulua -vumbula kUgundUra ukulonda okonyirora ? ku-tabula, ku-tabulatabula kukoroga (uku)kangavala kubhusabhusa(stir trouble) sagasya kulua,kuluanya ku-kologa...? kubungula,kukwatanisya ? imanya ukuvumbula kuuruga,kuurugira okwambisha,(oku)sokanyisha wumbula, swetula ukugundula,ukuvumbula kugundula ukubhula /ukuhubhula ? okohetia ukwibhambukya, okogosa -vumbula ku-vumbula, ku-vubula ukuvuluga ku-fusa ku-tabangula, ku-tabula, ku-vooto(lo)la -vumbira khu-nuyanuya khu-khulana ukugundula, ukuchochela oku-kuyuga ku-valanga itambashuo ku-tingilivanija kufukula ukulunganya [kuvumbua], ukuvulunganya [kuvumbilia] kusakasa ku-vuura (ku)humbula, (ku)kolasela kugombanisa aruta kubira (ku)ongelela okuguga/okugugira kukologha kuvumbura undukula uku-vumbula kubhumbukura kupawa (ku)pwitukila, (ku)humbula okohetya ku-vumbula (gU)sagaja (kU)guBUla u-kughania ughundua ; ughunduira kutambula kwi-lisUUla, kwi-lisUUlEla (khu)uhilika ukuvumvumna (ku)timbula, (ku)timbulira *-bu,\ndud- tupilwa okutabura ukugundula kutabula kuvuyanga kukoroga/kukoroga kutabura haiguru/kwimukya haiguru efya, dimbuzanya kushonganya [quarrel] ohu-dumbula/ohu-fuluka kifumbula gutwagana botombO 14 ukuhyora;-bhoshora kutwila, kusangilija gucheria/gucheria furugha (uku)vumbulula kufumbula kuvumbula [kovumbo:la], kuvumbika [kovumbe:ka] ku-onelela bugura,ubugura -vumbula tambula ku-vumba kusigisa,kuvuuyaanga 79 (ku)vungavunga crumple v ku-vungavunga vungavunga kuunganya gUkUnjara kukuchakucha ku-sagwa, ku-pondwa gwatUka ukuvunganya okobunekena ku-vulunga (ku)biitilamu (uku)goonzanga kukunyakukunya (oku)tunyatunya mbeho kUkUnzana ku-botabota kunyalambula iweretawereta ugukunyagula okwifunyafunya pupuntala, uxu- ukuvumba ilembalemba kukunjakunja ukuvuguta ukubunga ugwitemana ku-vwiza kuhopezya ku-visavisa (visa) ku-genyagenya khu-vunzula khu-wumbukha, khu-wululukha ukuchenjezya, ukukowa oku-vuvunga kw-eva ikushakusha kupinta, kuzing# ukuvunganya kuko_njana ku-vunga (ku)polota kudivadiva ikorokonya (gu)kunja-kunja (u)konyola (i)komekakomeka okwikumenya kutulana kuvunjavunja ku-kanyata uku-vunga kutamunyura kutunganya kushengeta kutunganya ku-kwelea, ku-kobola, ku-kopola (ku)konga okukomakoma kunjakunja (kU)toBaagUla u-kunyanga utenda mankunya kuzyihazyiha kwi-pisapisa (khu)mokolokha ukuvulunganya (ku)nyengerera kubosuabosua okuhendagura ukuchenjezya,ukukova kugwa kugwahansi okucwekacweka/okwezingazinga afisefise kuzingazinga fumbakania kiwinganya,kisuha (oku)sukerekania guhonyanga (i)leba leba -buba -bhunga;-minyongora kulipula (ku)funyafunya kwinyiria iundaunda, il*ondal*onda (uku)vunga kudenga kuunganya [ko:n*ga:n$a] ku-kwinyasika rizirira,boherera ku-vungavunga ku-vulunganya 80 vunga (la nywele) bunch n imbupa vunga vungada fii gIkundi ifungu vunga kImanja ifundo egesumuru(gietukia) ifumba nkotta omuchuchu umuduuli rissossoni ? etung'a lya fwili Itunda buna (mabuna) isoke elitutile dota ikundo lisuke(amasuke) ido la nnyele unzwile njwili tikilili umukama irisore irihurata, rihuntu vunga minyele ichisisi vunga vunge, tungulu shivumba shiliswi situtwa ichisunsu / ivisunsu ekifundwa sutiko ipunita libuku, tuta infumba, infumba# liyunju kituumi libundi fwili isunju kithumba ikunjwa ikonde oruturusungya libundi li lijunju lingongo i-chanzi lituki ibunga lilundu lya fwili ibunga lilundu (la njwili) butu ishinzi + iburi, maburi ivundo ra njii invuga tyumpE litiwa shivungi ekijwengye cifukutu ichisunsu,ivisunsu isoke omuganda oruko ivunda vunga uwusushe (oku)kundeka(zinwele) urushatsi -bubera ikihurya;righashu lya situkya shinji makoma ituta (a)kafunda ka nyele ntivo libutu fumvu kambale omugaanda 81 (ku)kunja wrap up v (ku)gondza ku-konya -komya kupinda kUoba kuriga -kunja gUkUnja ukukonzanya ogokuncha(okoboa) koda ku-oiba (ku)zinga (ku)zinga,(ku)kuba(to fold) (uku)vilasa ringaringa (oku)kuba chachura kUkUnza (kU)linga,kUkUnza kunja kukuba ukuziinga oha,(ku)oha okufunya linga, uxulinga ukubina,ukudesa ko/ma\ kukonga ukugokeka ukuringa ukuringaringa ku-nja ku-ikunja zinga wunanya ku-salika ku-vunga khu-voha khu-bowa ukukoonza oku-kundha pinda, dingilidya -lemia ku-kunya, ku-pinda kuzinga ukukonza (konza) kuwopa, kuko_nga ku-kunya, ku-ringa (ku)kunza bilinga kunja lema (gu)kunja (u)kunja (i)komakoma okukunja kubulunga guhina/gupfuka kupinda ku-pinda, ku-tavhanya uku-konza kuringha ? kunyenga (ku)kunja kunyenga kwika ku-kOnja (ku)kwinya okughuncha -lunja (ku)linga ukuny'emba (kU)gonda u-beda ubeda kupitanya kwi-unanga (khu)konya ukukonza (ku)kusa *-bu,/ng- kukonja okufunyika kukonza ukukoonza kuzinga kushemba kusiba sweka,zinga pinta kukonya ohu-fumba, boya kigonja(-gonja) (oku)ringa kuziinga ilema -buga -kunya;-ringa kukunja, kugonda (ku)gonda kwooga l*ema (uku)konza, (uku)pentania nyengania (kukunja), kupinda [kope:nda] ku-pinda -kunza ku-kunja kuhinya 82 cheche spark n ndesele sese sese (za moto) isasati ndathe ndariso sese nthande iinsasi ensace thethe musyo isase manja , enshasi z'omulilo ? ulweeheela esase isasi ngala ngala sese sese ensase cheche ta mudo sese inyasa z'umulilo thandI ebhimulimuli insase, ulusase tsetse sese tarua emoto,gwiteseka insase;ibhikeke ensase(chinsase) sese sese impesese sese ndarakana nsasi sese isese lusaasani ulusase / insase ekimyanso dyee sise sise dihehe imbivi ndarakana insasi fimuli muli esese imalimali kututulika suse nthande nthande seese ginsasi lilamba i-mpalampandwa chasasi ulupesese chimbuli ulupesese lisese lukwili maturuturu ensansi sese isasI indulukila isase, isasI sase sase kupantuha nsansE myali ulusese sesi *-ca/ce\ lisese ebisasi isase ulusase,insase ensasi ensiriira isasi isasi mb'ib'i sheshe ohu-ngenangena, ihu-nghenanghena ishimuli sha moto(vishimuli sha moto) ezisasi isase sese sese -bugela ensase ndimi ja moto nsase subagi ndar*akana (i)nsansamwenje isasati [esasa:te] ezisazi tataliko sese ensasi 83 (ku)chagua choose v (ku)haagula kusogola ku-sagua sagua kuchagula kUthura kusagua -sagula kUthura ukusolola gochora ithanghua ku-londa kutolanya (ku)londa (uku)haagula kwihtora ? (oku)sola kUnyuva (kU)nyuva ku-sagura isanga kusola isambura isakura ugutola thuura (oku)sola saguula, uxusaguula isahuo ukuhala sambur*a itala kuhaghula ukulobhamla ?; ugutolagula ? okohora okohora, uguchora -sangula -sagula sala sawula iwiluo ku-londa ku-sagula khu-gola khu-londa ukusoola, ukuchagula oku-londawo tandola -sauo isanwo ku-chagula kuseva irambura ukusolola (solola) kuhagula ku-chagura (ku)hagula saawa kushaghula, kuhyaghula sauwa (gu)taara (ku)thuura (i)sambur*a okusora kuhag'hula gutoranya kusank_ula ku-agula uku-sola kuchaghora kusala kushang'ula kusala kusagula ku-hagula (ku)hagula kuchagora ku-sagula gU(chagUla) ukusala (kU)solany'ha u-hoania hoania kusav*ula kwi-shagUla, kwi-sholan (khu)hala,khuhakula ukusolola (ku)syagula *-ca\d- kusagula, sagua kutorana gutora kusolola ukusoola,ukuchagula kutoza kwihamu,kutoora(na) kukoma komamu asalule kushaghua sola kihagula (oku)sora gu(chagula);kurobanula isauwa iraa -buna -shaghola kuchagula (kw)isola gutaara iwil*uo (uku)sola (ku)salula kuchagula [kocago:la] ku-sagula sora-itora -sagula ku-sagula kwiihamu,kutoorana 84 (ku)tafuta search for v (ku)temula kuhensa ku-onda ku-onda, kaonde kuvwamba,kukongola gUcheria(gUceria) kulola -londa gUcaria ukusita, ukulonda korigia ishigha, ilolea ku-saaga, ku-noniya kushaka (ku)hiiga (uku)saka komosha ? (oku)yenja kUmanza (kU)mantha ku-londa kuhiga eshia ukulondela caria(gU-) (oku)londa uxupuuga, uxusagata ukulonda sengeta kuronda ukulondela ukutuna ukurigya,ugutuna -londa ku-londa londola sakira kw-aza ku-bama khu-khava eenza ukusita, ukuvuwa, ukuloleesha oku-nonya lambela -ruuya ku-taha, ku-hachila kwanza ukulonda (londa) kulonda kw-enya (ku)pala paala kusaka ruiya (gu)chwa (ku)uria,ucwa (i)senge`ta okwagara kulolalola, kupalapala gushaka kufunafuna ku-loleya uku-vwamba kumohi kulonda (ku)saka kulonda kupala ku-pala (ku)longa oghutuna ku-zungula gU(koba) ukulonda (ku)kooBa u-fenja ufenja ? kulondola kwi-duuma/dyuuma (khu)londa ukuvub'a (ku)sakula *-ca\k- kubala kuronda kurondera kulonda ukusita,ukunusa,ukuloleesha kuchukura okuronda,kusherura,kucaaka okuserura serura ahwanze kuonda konya kisakula (oku)mohya kurondela iruuya -bunania ngobi -tuna kuchola (ku)koba gucheria ishigha (uku)vwamba, (uku)londola (ku)londa kuvwamba [kovwa:mba], kukongola [koko*n*go*:la] ku-sosa mohya -zahila londa ku-londa kuloonda 85 (ku)chakura search diligently v (ku)hwala ku-ondeza ku-ondeza kusyola kUthura kulola nicha -sakula gUcaria ukufukula okounya ishigha kindo kicha ku-nonererya (ku)chukura (uku)pala kwobozaboza (oku)yenjeresya kUmanza ku-pekula kulabula,kuhiga ? eshia sana ukupeesa caria(gU-)nakIo okuyenja uxuputamputa, uxumaansa kuronda nesu ukupesa;ukulondela ukutuna okohenya -sakula ku-chakula londola akiza tiriya; ku-pala ku-sakula. ku-mwemu..? khu-henza vulahi khu-takhula ukupesa, ukuliingisha, ukuloleesha kw-etakula lambelanga itar*uotar*uo ku-pala kupalasa ukukonkola (konkola) kulondesa ko-henza (ku)sakula tipuka kusaka ruiya den' (gu)chunkuuna (ku)uria (i)kula okuronda kupalapala gushakura palanganya uku-londola kumohi bwahane ku-eja (ku)saka ku-eja ku-pala (ku)lolakesa okutaghori ku-sakula ukupikisania (kU)daakUUla u-feenkeya ukura kumanyinsanya kwi-puka (khu)hakha (ku)sakula saruka, kusaruka okufooza ukupesa,ukuhingisha,ukuloleesha kulondeleza okuronda,kusherura,kucaaka kuserura serura kurungi ahwine kuondeza konya bilayi kiseveta (oku)mohya kurondela (i)ruya kwa otara -byala kukula (ku)kura kuchagura shigha (uku)londola kusyola [kosjo*:la] ku-palapala ebyakurya ku-zahirazahira ku-sakula kuserula? 86 chaka thicket n litundu kisaka kisaka isaka gItI kisachi kisaka kIthaka ichitutu, iitutu egetutu, egesasara thaka kisaka ikikoli ekishaka ikisaka ekesaka(ebhesaka) lisaka nyira kitheka,Ikuthu Ithanzu chihulo isaka umusanze gIthaka lisaka isaxa, mbeebe ikisitu,isisitu kisaka kitendebele ikibhila ekesarara egesarra, (amasarra) senge chichaka ichisaka isaka-(s); lusaka kisaka deu shisakha bizaakha itengele / amatengele, itutu, amatuutu ekisiko stingi ngorosho luhole, luhunde isyeta ichipumpa, ichipupa litutu / matutu kisaka kitutu / itutu padasi ngumi kithaka(kigundu) kithaka risaka,amasaka kitutu fukutu shitekete e-vupa / wavupa eghisaka chichaka ndundu kihaka litutu eghisaka, ebhi- kabago (hasa ni pori dogo) isaka ifisaka (ikisaka) isaka itinia ilaburi ishinvunga shaka, kEsaka khutokolo ichitutu nt(h)undu *-ca\ka/ tugutu, pl. matugutu ekishaka itengele,amatengele,itutu,amatuutu echisaka ekishaka ekibira kisaka idudi shafi okunyasi sita(masita) ekisaka(ebisaka) igisanze -byalwa ekesaka; isaga isala kathaka ngur^u (i)chisyunga / visyunga lihanji isaka [isa\/:ka] chitekete ebisaka vumvu saka ekisaka 87 chambo bait n vwung'apo,vwaambi chambo kiambo uluteyo nyambo mUtego uwaambi, ichaambi omwosi chambo mutanko ekyambo uwambi obwambo,echambo rangi ya (mara) [greenish] Iteeko kItei nyambo omwambo kyambo umwambo echambo uyawu, nkwesi ulwonzo ruma nyambu ikyambo imbirikiri nyambo chambo ivya-kusikulila sama kissi fingi, funzi ingaka liwombo ichaambi / ivyaambi eirobo ing'ambo nr*eiyo chambo ichambi nyambu (ki)hambiru nyambu sambo wambi, chambo nreiyo kiwatio obwambo nyambo gutega(umutego:a bait) nyambo nyambo i-chambo / i-vyambo andhobho wambi nyambi nyambo nyambu ekinyero kwe nswe lwambo chambo chambo mutegho itaneyo ivyakusikulila kEambo ichambi shambi / vyambi sambo omutego chambi ichaambi,ivyaambi omutego endiiso omutego ekyambu b'ulahwinsi chambo esibeto uwuholo(wuholo) ubhwambo(no plural) guteega kihelia mbyari 1 ikyambo chambo nyambo (i)chambi / ivyambi nyambikila uluteyo [olote*:jo*:] nyambo chambo nyambilo endiiso 88 masango (brass) wire n waya masango uwaya luzi vitindi, vichuku Icango(ma-) iinsambo egechonga(esinga) waya rwoma rw'omulinga uwudodi; amaselu zendabhasi ndeu [with noun, e.g. tumbo la mbuzi = ndeu zya mb masango loda obunelele waya inyerere(worn on the feet);urudode gicango obutoti uwaja bwaya ibyombela orowaya irikwe, emora masango udodi ulusambo simu luwaya lubia waya mkuva minya lining'a waya ulusambo (insambo) nko_wa (u)mugasa waja ulorini ruwaya obunyerere nc_h_ambo waya ulusale / insale waya waya ewaya ngaloi mazinge waya udodi insahara mpaambElo infyome *-ca/mbo\ omurya kuteranisa orwoma omuringa omulinga uzinge amasango, olukera waye urutaahe keribyari 7 orototi;iwaya itendele rugwaya (uwaya) [owa:ja] waya eziturungu masango waya omuriinga 89 (ku)changa assemble, collect v (ku)hangulidza kugosa ku-sanga ku-sanga kusanga kUngania kuchanga, kukwanya ku-sanya kUvotha ukutulika ogosangeria,obobeke ithanga ku-solooja kuvanga kukooya,kutweela (uku)haanga,(uku)koong'asa ko(komenga) (oku)sorosya kUmbania (kU)sanga ku-changisa kwisolozya,kusolozya isanga ugukumanya kungania okuunda uxu-sooga ukutsanga,usanga umbir*a kusanga ugusoga okokoma ukwirya,ogosorra -hanganya -kusanya ukusangula zinga ku-solooza (money), ku-kunga (people) khu-solola bunga, busanisa ukuchaangisha, ukukomengana oku-soloza lunda, ku-kunga isang'ira ku-changa kuvunganya ukukonganya (kongany# kusanga kwi-vungiza, ku-vungiza (ku)kusanya, (ku)sokepamu isang'ariya (ku)thurania (ku)uthurania (i)sandya okuchanga kusonk_anicha imananga uku-wunganika oghokomani kubungania kuchanga kubungania (ku)sanga kuwunga oghokomania (=collect) -duganya ukusangula (kU)sooga u-haangwiya hangwiya kusanga kwi-sangya (khu)lunda ukusanga *-ca\ng- kusanga okuteerana,okukungaanya gukoranya (ku)kolonganya ukuchaangisha,ukukomengana kutanganwa,kubugana kuteerana,kurundaana kwerundana soroza asanguzanye unganyanya hunghania kungania,kihungania (oku)menga,(oku)bhiringa kuvaanga isasana keribyaribaba -sora kukusanyo (ku)sozya kwithirania sanza (uku)konganika sangula kusanga [kosa:n*ga] ku-uika panpepe kumania -sanga ku-sanga kureelana,kusokooza? 90 (ku)kuta meet v (ku)mwaaga,kutaanyana kusanga ku-bwiia ku-kuntana kukuona gUtUnga kukua, kukwana -ting'ana gUkomana ukuzana okoumerana,okonyorana ikolea kw-agirya (ku)hwana (ku)shanga (uku)taang'asa kuhumana (oku)bonana,(oku)sung'ana nyohi kUkomana (kU)komana -tingana ikomana kulengangana ikwana ikwaanyia uguhuula;ugusanga -tUnga -camania okubhukanwa uxwitanga ikoya ukwaganila komana ikomana # ikoreana, ikoriana ? # kukolela ugusanga ukusikano ugusikana ku-tingana ku-ting'anila kukomaana ku-lumana ikooya ku-sanga, ku-sisinkana ku-tingana khw-agana khu-khwakanana ukuzaana okw-aganana ku-kodya ikoya ikwananya ku-mkoja kwaga ikoyana ukukomanya (komanya), ukuzana (zan# kukolela ku-vugana (ku)hinangan# kolya kuvona kwania (gu)tirimana (u)tirimana (i)sumana okunyonkana kuhimani guhuura/kubonana komana, pezana imana uku-zana; ukulolana [meet someone] gwikomani kukomana kwiwona kukomana ionaga ku-kongana, ku-bonana (ku)kolela (oku)sikana -bwila (gU)sanga ukwaganila, ukukoma# na (kU)sanga u-taaha utang'ana kuhomana kwi-agana (khu)vonana(kuonana) ukudana (ku)liwona kubona (oku)bugana = (ku)bugana gukura,guhwana (ku)zana ukuzaana kutanganwa,kubugana kubugana,kushanga kutangatangana (ku)tangana atangane kudughana ohw-akanana ki-wonana (oku)bhonana,(oku)hunana guhwaana (i)kolia ikwaania -daba -sikana;-nyora gusanga, kusanga (ku)sanga gukomana ikoyana, karisana (uku)komana (ku)kuvagha kukuona [kokoo*:na] ku-simana kusikana -vika ku-dugana kusaanga,kubugana,kuteelana 91 (ku)kusanyika be gathered, be assembled v (ku)luundana ku-kintana ku-kintana? kuungana gUtUngana kukwanyika, kukusanyika ku-itang'ana gUtUngana ukukomana gosengererekana ikuthanyika, ithangana ku-kumbana kwilema hamwe (ku)kuteelana,(ku)hurura (uku)koong'ana kubhiring'ana ngaode kUmbana (k)Umbana ku-itingana hamwe kwisolozya ikwana ugukongana (gU)camania,kUngana okwiyanja amwi uxuikungania ukulundamana ikuumbir*a kubonganeka ugukongana ukuirana ukwirania ku-tingana (mtinga) ku-iting'anila ukuv*ungaan# izinga-izingi ku-kung'ng'aana ku-tingana khu-vugana khu-buusana ukukomengana oku-kungana ku-imang'ana ikwananya ku-limana kuvungana ukukongana kuwo_nganeka kwi-vungikizana (ku)kyetangane# kukonganika kwisang'ariyen (ku)thuranua (ku)uthurana (i)ksandya okwikumanya kuhimangana guterana kusonk_ana ku-imana uku-wungana gwikomani kubungana kwikusanya kubungana (ku)ponagama ku-kongana (ku)konganeka oghwikomania -dugana (ku)bilinga ukungana (kw)ikuminga u-taaha girunda kuhomaana kElUUndEEla (khu)lundana ukukonkanika tweekusanika okweterana,okweshorooza ? gukorana (ku)kongana, kolongana ukukomengana kuterana kuteerana,kwerundaana okwerundana kwesoroza hamu abunganye unganana ohu-hungania kihungana (oku)kemenga guterana ikwaania -dadaxa -sanga;-ikoma kukusanyiwa (kw)isozya gukomana isanzo (uku)kongana (ku)kong'hana kuungana [koon*ga:na] ku-songa ngana esango ku-ivika ku-dugana teelana,yesokooze 92 (ku)changamka become cheerful v (ku)keela ku-sangaa -sangaa (ku)sasuka (gUkena) kuka chapuchapu, kupoilwa -sangalala gUkenia ukuchimba, ukuzanga gosagoha,gwasioka ichangamka ku-sangaala, ku-sanyuka (ku)shanduka (uku)galaluka kosambaroka (oku)kondelwa ncho kUtana (kU)tana -sangalamka nyichangamu ugukelebhuka kena (oku)kondelelwa uxusagalala ukuva mesi kunda kuchengela amasanga;amayaga okosambaloka okogoka -sangalamuka -sangalala hov*oka kwiyanjala ku-sangala khu-sangala khu-sanyukha ukusankana, ukuzanga oku-sanyhuka ng'amukanga yaambuka ku-hangalala kusangaluh# ukuzanga (zanga) kuchenjela ku-sangara (ku)togulela kusekaseka shangamka kugia nkeru (ku)wirua (i)amia okusasamuka,sambaruka kuchenjela kwishiima kukondwa ku-angalala uku-sankana guchomeiwa ? kusasamuka kusisimuka kusasmuka (ku)kangamala ku-jangamuka hangara kosambaruka ku-sangala (ku)sangabala ukusangamuka (kU)sangaBala u-era khoo ubankara kusansamuha kwi-sUkUka (khu)tyanga ukusankana (ku)sekerera msangamfu (ku)shemererwa kwigina,kunezerwa sankana ukusankana,ukuzanga kusandasanduka kushemererwa okusemererwa semererwa akhalamush# kuchangamka ohu-sangala, ohu-senuha kishangamkha (oku)zomerwa,(oku)sambaruka gushwashwanuka -dandato -shomerwa;-sambaaroka kusangabala kugwiirua ichihio, ikunda, l*or^io (uku)sansamuka, (uku)sankana (ku)sasuka [kosaso:ka] ku-sangalala isambagania -hasamka sangalamka ku-changamka kusemeberwa 93 (ku)pendezwa be pleased v (ku)keeledza ku-agizwa ka-agizwa kunonelwa (gUkena) kugokelwa ku-fulahi gUkenua ukukunda kogohigwa ifurahiwa, iichwa kiche ku-sangala (ku)shima (ku)shemelelwa (uku)nogelwa kuzomerwa (oku)kondelelwa kwendeew'a (kw)endeew'a ku-nogelwa kusemelelwa ichiyo ugushima;ugushimishwa -kenio (oku)kondelelwa uxunogelwa ukukela shenewa kughana ukubhelwa;ukushima -ukuigwa buya ogotegeribhwa -nogela ku-nogelwa sechela ku-vyenda ku-sanyuka, ku-siima ku-nogerwa khu-yanza khu-sanyusa ukutogwa, ukukasama oku-sanyhuka ku-vaidya ifur*a ku-kunowela kusha ukuchimba kuhovalela ku-yanzitswa (ku)pulahisa (kudaila) ifuraiywa (ku)gwima (ku)wirirua (i)shihwa okujomerwa kuhekalela, kutog'hulela kunezerwa kusangalala ku-nonyela uku-zewezwa kuhoboka, kusekela kuvayila kuhoboka,kusekela (ku)unogia (ku)ganikwa kuchomeru ku-wagila (gU)togishiwa ukusala (kU)beelelwa u-yanjiswia ujanjisiwa na sungwa kwi-loeligwa (khu)khela ukuzanga (ku)herepera *-ca/ng- pendeswa okuba gye gushima ? zanga; temwa [like, love, adore] ukutogwa,ukukasana kusemerelwa kusiima okusemererwa semererwa ahoboshe kutamiwa omu-sangala, ohu-senuha kinojelwa (oku)zomerwa kunezeregwa ifuhiswa -dato -shomerwa kutogishiwa (ku)sima kunda, ichihio (uku)zipilwa (ku)noghela kunonelwa [kono*ne*:lwa] ku-nonyelwa, ku-sengwa zomererwa ku-nogelwa ku-wagizwa kunulirwa 94 (ku)cheka laugh v (ku)heka kuseka ku-seka ku-seka (ku)seka kUtheka kuseka -seka kUtheka ukuseka ogoseha isheka ku-seka (ku)seka (ku)sheka (uku)heka ko-seka (oku)seka bata [kata la pombe = bata lya wari] # note # kUtheka (kU)theka ku-seka iseka kuseka iseka iseka uguseka -theka (oku)seka uxusexa iseka ukuheka seka iseka kubeka uguseka okoseka ogoseka -seka ku-seka seka ku-seka iseka ku-seka ku-seka khu-sakha khu-tsakhaa ukuseka oku-seka ku-eka iseka iseka ku-heka kuseha iseka seka kuheka ko-seka (ku)heka eka kuheka iseka (ku)theka (ku)theka (i)seka oku-seka kuheka guseka kuseka ku-eka uku-seka oghuseka kuseka kuseka kuseka (ku)eka ku-heka (ku)heka okuseka ku-seka (gU)selea ukuseka (kU)seka u-heka uheka kuseha kwi-seka (khu)hekha ukuseka (ku)seka *-ce\k- kueka (ku)sheka gutwenga seka ukuseka kuseka kusheka kuseka (ku)seka aseshe kusheka ohu-cheha kihekha (oku)seka guseka iseka iseka -dekia -seka gusega, kusega (ku)seka iseka (uku)seka (ku)seka (ku)seka [kose*:ka] ku-seka seka ku-seka ku-seka kuseka 95 mchanga sand n muhanga musenga msanga sanga ulusanga mUthanga msangaga msanga, masanga mUthanga ulusenga, umusenga omokenye,omochanga teri, mthangalala musenye umusenyi omushenye uluhaanga omosekenya(amaroba) amayaru msangalala mUthanga kIthangathI msanga msanga omuseni msanga msanga umushenyi;umusenga tIIri omusenyi ulunsanxa i*nsanga umanga msa/nga\ msanga nsanga umusenga omosense omosense misanga msanga ulusesenga isare mlelya musenyu(i ?) msanga muyeshe kumuyekhe ulusengela, ulusanga omukyanga, omusenyho dimbwe nsanga nsanga ulongo ulusenga mlelya insenga / amasenga nsanga muyeke nsangi myangi mhanga nsanga muthanga muthanga msanga amayaru luhanga umusenyi nchenga nng'anji u-luselesenga, u-lusenga omwishekenye msanga muhanga msanga mwaangi nhwanga msavati omonsense msanga sangasanga usanga msenga + mahangahanga mahatu ulusenga mUnsanga mhanga imisanga [pl.] mhanga *-ce/ke/ mwangi omushenyi umusenyi lusenga ulusengela,ulusanga omusenyi omusheenyi omusenyi omusenyi unsanga nyanga omusenye umuhanga,luhanga omoserekenye umusenyi nsanga nsanga -dinko omosense msenga muthanga mlelya (ulu)senga lihanga ulusanga [olosa:nga] nsanga amaroba misenga msanga omusenyi,omuseenga,omuchaanga 96 (ku)inama lean, bend down, slope v (ku)guundama kwinama, kwigonda kw-enama enama kukwinama kwIndama kugomeka -inama gUkuamiriria,kwInama ukwinama gosigamera,kwegeka kodeha kw-eyenyeka ukunama (ku)inama (uku)gondama kwihinya,kwinama inama kUkumana (kU)kumana ku-idulika kwigunamilila,kwinama yoweka ukwunama kuunamirira okwinama uxusunama ukugundama inama kugundama ukwunama;ukugolama ukuihinya ukwihinya,ugwikumba -iname kw-inama inama ku-serera ku-kotama, ku-vuunama kw-inama khw-inama khu-khwinamba, khu-serengela ukwinama okw-esigama, okw-esira ulama, tepa, panama ikulema ku-tepa kwinama ukusulama kugundama kw-inama (ku)jinama lita kung'ongunala, kuhonana ikwinika (gu)kuaria?,kwi,namiira kwinama (i)inama okwinama kujinama kunama kukotama ku-kotima u-kwinana kwihinya kwinama (ku)gondama kwinama kujinamia ku-jinama, ku-lita (ku)gundama kwihinya ku-funama (gU)kunama ukusulama (kw)inama + u-hunama ginama kwinama kwi-tuna (khu)kondama,(khu)kundama(for mtu) ukwinama kudundumala *-ce\ndam- jinama okwinama kwiheta (kw)i_nama ukwinama kwinama kwinama kwinama inama abundame kuinama ohw-erigama, ohu-gunama kiyeegamila,kiyeegama (okw)ikumba,(okw)inama kwunama ikulema handinko -ihinya gwinama, kwinama (ku)inama ikul*ema, arama (u)kwinama (ku)ghundama kukwinama [kokwi:na:ma] ku-kotama ihinya,inama,ekihiringita...? ku-inamila kw-inama, ku-funama kwiinama 97 (ku)eleka carry astride on the hip v (ku)baaba ku-eka ku-eka kwaIra kuwawa gUkua na mwena ukupena ivava ku-ginga (ku)heka kulabya akiiga (uku)kuumbatila kobhereka yeeka kilemeje kUkua kUkua na muongo ku-papa kuleka? ilola kuua(gU-) okuleleka uxupaapa kubapa ukuheka ugukinana ku-papa pimba kuluv*azu ku-vereka ku-hagata khu-helekha khu-meema ukupaapa oku-bbedera kulumpenya sukuta kiwar*i kugomba ukukoteka kubaba ku-hagata (ku)to_to_ kupapa yeeleka ukamata lira kvari # pencil only # okukindigama kupapa kovheka uku-pena kutahata kupapa kupapa ku-papa (ku)twikila okubhereka -yeleka kubala (kU)ita, (kU)ponya u-kwatia kusimiha (khu)baba ukupapa okuheeka papa ukupaapa kuheka aha chiga kukikira teka habibero akunde kueleka, kuiye# kibabila mutuvafu (oku)bhereka(on the back),(oku)sesera(shoulder) kwilemeeka yiibo kiveva -dOngOrana -tora mosembani ? kusesela, kubagala (ku)heka kugwatana (uku)pena ku-keka, kwigala ku-nyun? ku-elekea ku-hagata kuheeka 98 (ku)chenga cut, lop v (ku)tyega ku-senga senga kutema kUnga kuchenga ku-senga gUtema ukusensa okobache ichengachenga ku-sala kugutula (uku)dyeeveka ko-kenya (oku)temelela (kU)tila ku-singa kwasya,kusalalula imunga ugucha;ugusatula okwasha sukula, uxu- ukugeda tumbua, b*ea, manya kudumula ukulabhula;ukukokola;ukushishula okotia okogecha,ogokebha ku-senga ku-senga v*oola kera; dumula ku-saza ?, ku-sala ku-dumula khu-tsola khu-sonzola oku-sala ku-ula imanya ku-pangulila kupalula ukuleusya (leusya) kuhongola ku-kara, ko-tema kusenga, kuseku kuhenga iminya (gu)tema,(ku)gita (kw)ita okuribisa kupata ku-shela uku-leya kununga kushegania kudumula kushengania ((ku)peta) (ku)kwepa ku-chenga (ku)panyulila, (ku)putalila kughechora -senga ukubuta (kU)senga u-kikita, u-tema ugwa bilo kudumulanya kwi-shesa (khu)tyeka (ku)henga *-ce\ng- kupeta okutema gukeba,gutema koma kushara,kutema kusara kucha alejeleje kuchenga henga kilema gutemagura -dOngOrania -kenga kusunzula (ku)balalula r*umbuo (uku)senga, (uku)pupa, (uku)putula kutema [kote*:ma] ku-salula ku-kahnakahna ku-kanta kugutula,kunogola 99 nchi (kavu) (dry) land n inyi nsi si nkavu si nkavu isi(ese)ingavu (nyumu)nthI ndoo iomee isi nthI iinsi ense enyomo mbai kubukalu imusozi olukaru iinyi ese libala wada nthi ny'Umu nthI nyUmU isi inyalile ensi urika kurutsi nyUmU(thI nyUmU) kuchalo insi nxalu ikilunga ikilagasu uruka kundema ulugongo ense ense isi isi (inyala) ichisu ichumu kuma (yuma) nsi yisi shiangalangwa sibaala (sisiomu) ensi inkazu olubbaala silambo ur*uka luumu chilambo insi inyumu insi nde_ma (guyo_mu) kivara chumu ndema kilambo (kiyOmO), nEma (nyOmO) -pa yumu bata nthiguru injumo nthi injumu,rwani? kibwa pun'dema ubutaka/umukungugu j_iko louma shilambo i-chituntu ase yomu ichisu mulima ichisu kijumu kilambo (kijomo) mlima ense homu si sI(nzUmu) ungunda nsI mbugha ng'i insi nsEE (nkaku) lung'ala insi kuyumu *-ci/ nnema witu eitaka isi nsi ensi-inkazu orukalu ensi eitaka ry'omire itaka eryomere insi inyumo shi erungu, olutale inyi nyumu esi enyomu impaama orika yumu mdOngOrane 3 ekekongo itogolo nsi gukuumu uruka insi (inkale) isi inyumu isi ingavu [e:se en*ga:vu] chilambo esi isi inyala kwe, -isi eensi 100 nchi (yetu) (our) country n inyi(jesu) si yetu inusi isi yitu (yetu)nthI isanga (jedu) isi yetu bUruri,gwetU iinsi yitu ense yaito (seito) ithanga (lyeru) kyalo (kyaiswe) isi yachu ensi(yaitu) iinyi yetu(ya muyeetu) ikyaro(kyeto) echalo nthI yaitU nthI yaitU isi yetu echalo chetu,ensi yetu urika intaara yachu;intsi yachu bUrUri,thI echalo cheswe insi yisu ikilunga kitu uruka wamoru # wamotu ? # nndema(gwitu) ubhusota ikiaro ense yeito,ikyaro geito isi (yangu) isi (yetu) ichisu chitu isi yiswi nsi yisi yetu shivala shienu sibaala siefwe ensi iitu lusi yaife silambo ur*uka chilambo chetu insi yitu insi (yitu) nde_ma (gwitu) kivara chetu ndema gwit# kilambo (siitu) nEma (witu) mlima wetu uruka nthii yetu nthi yetu uruka wedu insi yeswe n'dema wito igihugu cyacu j_iko latu shilambo chetu insi yitu ase ayito ichisu mulima wetu ichisu nnimawitu kilambo (chitu) mlima witu ense ito; ikyaro gyaito si yetu sI(iswe) ikisu kyitu chaalo ng'iitu ng'iitu insi yitu nsEE (yEtU) inyi yetu insi (yitu) yisi (yetu) *-ci/ nnemawitu ensi yaitu intara,igihugu mpanga ensi-iitu ensi,ihanga eihanga ensi yaitu ensi yaitu insi yitu shi esyalo syeffe inyi yesu ikyaro kyetu igihugu(chachu) orika lehu -doxora weto;ikyaro kyeto ? si (yise) nsi (yitu) nthii yeetu uruka l*or^u insi (yitu) isi jitu isi yitu [e:se jito] chilambo chitu ekyaro isi yetu isi (yetu) eensiyaitu,iihaanga lyaitu 101 chini below, underneath n panyi,pasi hansi koongoi asi pasi rungu nandonyi hasi rungu umwizungu inse kwa mbai ansi musi ahansi paanyi;paasi hase iyase asi,emwalo ombe Uungu uungu hasi hansi,ifwo,mubutala hansi ? shimbai heefo rungu,nduruI emwalo pansi, pansixa pasi,mwisungu shii pasi hepfo,munsi hanse hanse (chini), hasi hasi pasi irungwi wansi kumvungu, hasi mulwalo aasi, mwisina pisindo wamsi ku-hina sumbai pahi pasi apisika pahi musi, isi pahe paE ya--- pasi kwasi nthii ruungu nthi sumbai emwaro kui hasi panc_h_i pai pisika ase pase pasi pase pai pahi pahi nse hasi hasI pasi ha si, kUsi, + fangi, king'ina ? fang'i mwizyungululu paansE panyi pisindo pasi *-ci/ pae hansi ya musi sika pisindo ? ahansi ahansi ahansi hansi hunsi shi ya, (chini ya) aasi pansi,kifungu iyasi muusi kwasi -duduta hanse;mwirungu hasilili hansi nthii wanda pasi pasi [pa:se] paasi iyasi hasi hasi, vungu ahansi,okuzimu 102 kindi squirrel n kimusese(fi-)pl. nkongogo nkindi nduru mkungi kifuluma nduru insyo egesengi kichakoro nkunyuku ihiindi ekezanzamote omwililila usindie, kuda kavale nduu lukwiri kbobori sonsoni kichakoro gaturu isana ukimpelembe klob*isi kibobori kinsolo ikiyondi ikianyamange ekeng'erre (ibheng'erre) chifuluma mbangalamwaha kinkongo kyichakoro isiavale khawuu emundhje sikuvi ngayaya kiroroma ihindi udeha kilochindi amusyo ligudwani kimuna, kijamany ? kiko_bi nganu kishakoriyo mununguru munuu,uku kloshiiri nyamchororo kikobi gont_wa shikuvhi e-muchenche hase chikuvi ifufu kikobi chigorogoro ikyonde, ebhyo- mudabi impenga kyindi lkwiri *-ci/ndi/ enkyima akachukura kaamugye,akanyamwenyi omuterere ensisibirizi ahawe mbundi-lowo igikara kironu oronu -Eka,-Oka ikinyamange kichakor*o (a)kapale chikuvi kindi fuluma 103 simba lion n inyalupala nsimba simba siimba isama simba shimba simba mUnyambU,cimba ikalangu, ichisama endo thimba mpologoma intare entare inyalupala eka itare mUnyambU mUnyambU mnyama mkulu simba simba entale simba miiso intambwe mUrUthi indare insimba simba ingalamu ngar*e monyi, simba liduma intambwe' indwi endwei simba simba inkalamu simba simba; mopfinya [by older people only] mpologoma bamwenda isimba italang'i ichikala, insama, ensimba empologoma ntumi miiso miiso ihimba insama simba achisama lihimba king'ang'a lihimba iimba simba miiso ngatunyi ngatunyi ngar*e indwi lihimba intare nkango iimba i-chimbwi aka ingalamu simba ingalamu imba lihimba (sg), mahimba (pl) lihimba enka chi- simba shimba ingalamu nshimba ng'imba ng'imba insama nsiimba lisimba insimba simba imba entale intare cisama ichikala,insana,ensimba esimba/entare? entare,ekicuncu entale entaale insama shimba edalangi inyalupala,nyalupala eka intare simba, miiso # two hands # miiso -Elo endwe shimba nsimba ngatunyi simba (i)chimbwi nyalupala isama [esa:ma] lisimba endwi simba simba engaanza,eyamaino,entare 104 paka cat n imiisi kanyau, kanyabhu mnyau mnyau inyau kabusi pusi nyau mbaka inyau ekebagu,ekemoni kinyani # kinyawi ? # kappa, pussi injangwa enjangu inyaahu nyamu jangu mbaka mbaka nyau mnyan enzangu baka inyaabhu;nyaabhu nyau imweu,ichangu inyau inyau,imavo baka linyawu inyabhu inymawi inyamwi,iyamu nyau nyau upusi nyau kkapa nyau shibusi pusi, kapa inyau pusi mmaka mbaka imaka, umbwija unyavu anyau limbuyali, lipusi kibaga musa mwayome nyau nyau mpaka mpaka mbaka inyamu pusi, mbunyau injangwe mbuyao mbaaka e-nyawu nyamu upusi, unyau nyau upusi,unyau mbaka mbaka, nyau kamlamu, kapusi nyawa, chi nyau nyabu ipusi nyaaBu, nyaau nyau nyau upusi (unyav*o) zaangU, nyaau limisi inyau nyau mbaka, pl. mapaka kapa, enjangu i(n)yabu nyau inyau enjangwa enjangu ejangu,embaka anjangu inyab'u nyau epusi nyawu,inyawu nyamu inyabubu baka /e-/ nyamu;(inyamu) nyabu nyamu mbaka misi, paka (e)nyawu nyavu inyau [en$a:u] mbaaka nyamu nyau nyau enyaamu 105 nunda (=shume la paka) half-wild tomcat n ilimiisi nunda paka shume embaka mbaU nyau dya kuchiwala kImaU izumbwe (egesimba)ribumburi muyayu orubaka ilipaka nyamaranga,kembhore ? jangu lubaka kIlUko,kImaU kilenga, nyau cha ulenga lubaka baka agashimba kirUmi rubhaka intivu imaro baka la ksakeni linyambo umugomba irinyamweri ewasa nunda nyaudu uzumbwe idalama muyaayu nyaubago lung'weli inisayu ukuwe, uluhaka omuyayu lipaka nundu isee lipakamindu ulembe azumbwe, achendele# lihyomi indama mweli kisomi nyau dasi iraami mpau mpaka ya kithaka ibar*ananda vumbwe lipaka nundu e-zumbwe litori upusi nunda upusi itunda mbaka ndundu kahyomi rinyamweri mgomba, chonza munjoni ndele insindi nyiU lipakha mbaka poli omuterere inturo zumbwe ukuve,uluhaka echibaka entuuru ekisuzi ekisuzi ilembe gogo esimba makha kembulu igikara iraami ebala 5 insimba kimbulu likala gaaka ipaka lya ngur^unyi (e)zumbwe [emba:ka] lipakanundu nyamu paka shume nyau ekikara 106 duma cheetah n ilituluuva sui sui duma ngarI iinsongo urehebengi enyanagau enyerere ? mlula mpala emondo inuluva;ilituluva rigendamweri imondo mreka # mreke ? # IkinU kakoka maei kizhongo duma ivalavala iduma ndana ulusamagwe,imondo engwe ya ibara engwei ya ibhara duma duma insenzi (i)luzi ingoi immondo mpala njudi ngare inyudi amusongo liyugila engosi narocho ingo nyalubwe nnjui i-chizuzunangu linono likakasimba guma lilambalwaju lihimba mhuku sangalugembe itana + ng'uvi-ng'ombe ? nsUE lisavange likangasimba orutaragwe ikirarangwe immondo ingoye shui esinasujje nsamagu igiherere obasi ebE:lE 5 iruthi rungwi (ya ngoe) ichizuzunangu njusi duma mbega 107 chui leopard n iliduuma kangwe, nsubhi sui sui ingoi ndU inge ndili, sui gItang'a iingwi esibwori,echui,engo mlula ngo, mpala ingwe engo,empisi iduuma engwe ingo ngo ngo duma ngwe suwi endala uwaru oluwaru ingwe ngarI indara insuvi irumu iduma ngulamu ngulamu sovi ingwe engwe engwei chui duma/sui unzyela suvi rungu ngo duma ingoi ingwe engwi / ingwi, ensuwi / insuwi empala, engo suvi nyamandu nyamandu isuvi inkoko rung*wa inangu lisovi engo kihoh# ObE duma ngwe narocho nkari ngulam ingo kihobi ingwe nyalubwe uvhi i-nkampu angwe usanyaga duma usanyaga ubi kihobi chihuvi engwe sui sUbI ibole nsUBI ng'wie ng'uvi ? inzowe nsUE liduma ingwi duma *-go\ obe engwe ingwe nangu engwi engo engwe engwe engo ingoye shui engwe iduma engwe ingwe nyamanru nyamandru ebegO 5 engwe subi ngwe ng'o rungu (i)nangu, (i)nkampu duma ingoi [en*go*:i] chisuvi engwe chui sui enzumula 108 fungo genet (=kind of speckled civet n iliheledzi fungo fungo ufungo fungo ifuungo egesimba kisheghe inturo kinyia hamo tatamono likerenyi mbeho ya mlima fungo igikala imweu intungo ilisungu itaa lifunga ikigala irisorogwe ikwaro fungo fungo ifungo kasimba fungu lisimba ufungo pusi yungu mbaka ihungo infungo afungo lifungu indamamweli ? lihungu uungo fungu kinyuuru lihungo fungo ungo ifungo fungufung# ifungo ungo lihungu lihungu fungo nhungo khaumu ntungo infungo ntuungo lifungofungo ufungo fungu *-ci,/mba\ ungo omuterere fungo ufungo isomba ifungo fungo ifungo-fungo ikinyahamwe ebina 5 ikworo nhungo mbaka ipaka lya ngur^uny# (e)fututu ufungo [ofu:n*go*] ungo fungo fungo 109 ngawa (=paka wa zabadi) civet cat n fungo umbulu lugawa ikuuwe egesimba akosakanyika kemboro likerenyi kocha, anakochale nyau ulenga igihimbi imweu imavo ngayaya akashimba isimangori nyau usindi ffumbe kalasa lung'weli pusi lipwida mbaka azumbwe ling'unyuli kisomi nyau dasi kinyuuru mbaka ndundu nsambo rongi ulembe zaangu wa mwis enturu akaruruma,igihimbi rujuguta,empimbi entamujugu nyawu ikinyabuku ebu 5 mbaka mutolo umbulu [ombo:lo] chiwulu ngawa fungo 110 (ku)sugua rub v (ku)kuva ku-sukua sukua kukwema kUbuta kusugua -sukula kUvuta ukukumba ogotinyia shaghasha ku-sirisinya kukuuba (ku)singa (uku)kubula kusisitya (oku)singa akikeripo kUkiitha (kU)ng'uluta ku-sugusa iharyu # ? # kuriga sukuo iraa/ uguchilita;ugukuruta kuhura (oku)kubha singaa iangatsa ukukula su:b*a isisa kukeha, kurumula ukuchuta ugusirigitya -sugula ku-sua kulukuta ku-finata iferenda ku-kulubuuta, ku-kunya -sukumla khu-homola simula. sukusa ukukuumba oku-sasawo ku-kunda, ku-kulukuta itur*uo ifuuta ku-kulukuta (ku-ting'inda) kupaha ifute, ifurunja ukukumba (kumba) kukeha ku-suguya (ku)kyea kuhyagha isisa (ku)thana,(kwe)gera kuchochora (i)sisa (oku)kuta kukunda gusimura kutikisha ku-tikita uku-chuma oghokurumura kuguso kwishaha kugusa kukunda ku-kunda, ku-hugula (ku)hyogora okusigiiti ku-sukula (gU)gusa ukupaka (kU)hulutUla u-fotoa uhinga kukuza, (kunyuhanya) kilisa khunyukha ukukumba kuswazia *-ci,\ng- kukunda okusiiga gusiga kumba ukukuumba kusinga kukuuba,kutoneka kusangula kweyagura akunze kusugua baha, sangula, pangusa, gimula ki-pegeha,pegeha (oku)sisita gutsirula iangata ebu-ne -sighitya kukilisha (ku)kusa jiucita? turuchuo (ku)chumula (ku)kula kukwema [kokwe*:ma] ku-sugula sisitya ku-sungusa -futa, -hangusa kukuusa 111 (ku)katua polish v (ku)kulundza ku-tua kupala kUbaka kukaba rangi -katua kUvaka ukutelefya goaka erangi ikava rangi kusiiga (ku)munyula (uku)kwaatula ko-taricha (oku)sirilisya kUkuta (kU)vaka ku-katula kusena,omuseno(polishing ma..) iamba ukubhaaza -haka (oku)kubha palangula ukubaka fia kusingula ukusinga okomenenekya ku-hangusa ku-kwatula kulukusya ku-haka ku-kulira, ku-kuuba kw-aluka, -dedemla khu-vekha milisa ukupaka idawa oku-siimuula ku-ng'alidya, paka imali iilyisa # iilyisaa, iilyisae ? # ku-katula ukutelefya (telefya) kugaba ku-vaka (ku)basalila, (ku)paka kukeha angata (ku)umitha waka rangi (i)singa okufuta ? gusimura/guseena ku-bhula ukuchuchuma okweri kushingula [with earth] kushingula(with earth) ukatwa ku-katula (ku)puluputa okusigiiti ku-sunta ukukoma unkota (kU)kilisha u-ira uvivinia kukurumishizya kilisEElya khung'acha ukukoseledya kukatwa okusiimura gukuyengeza melemesha ukupaka-idava kusiga kukuuba,kusoomora,kushunga kusiga (ku)siiga akule kufuta simuula kipakha,pakha gukuuba yaaba, ikava rangi # two hands # eburana 5 -kuta kutula bulashi aka- ishia (ku)chulumula (ku)burugha kupala [kopa:la] ku-kuta haka ku-himbula -sunta kukuuba,kusoomola 112 (ku)futa wipe v (ku)polosa -futaa (-futa?) ku-futa hangusa kupyela kUgirIa kuvuta, kupangusa -futa, -hangusa kUgiria ukupyankula gotinyia itura ku-sangula kuhanagula (ku)lagaza (uku)fyaangula kotaricha yeya kurwa kuvuta (kU)kuta ku-bangusa ihangwa kukubula tura ituura uguhanagula huura(kU-) okwelela pukuta, uxupukuta iangatsa ukubulusa hangua iheya, ifakia kupolosya ukuhanagula ukuhuta ukweya ku-hangusa ku-hangusa syumula ku-honola ianguo ku-siimuula ku-bagusa khu-pangua khu-khuya ukupyila oku-siimuula ku-uta yangata yangata ku-pukuta ifuta ukupyela (pyela) kupulusu bangusa (ku)puta puta kupukuta angata (kwe)gera kwangura (i)hangwa (oku)futa kuhungula guhungura kut_ima ku-unguta uku-chumula okuhuta kupuputa kufuta kupupula ponwa ku-hungula (ku)hungura kusangori -haguta (gU)shagula ukupyasila (kU)pyagUla u-futa ufiaghua kufuta ku-Umba, pyagula khupolosa ukupyila kupukuta kufuta okuragaza gukanagura kumbula ukupyile kuragaza kushushura,buragaza kusimura simura akubule kufuta pangusa kipunguha,puguha (okw)isabuta,(oku)tarikya guhanagura iyangata iangata ebwE 5 -eya kupyagula (ku)syangula gujiata? ituruchuo, ifurunja (ku)pyela (ku)pulusia kupyela [kopje*:la] ku-syula saguta ku-hangusa ku-futa lagaza 113 mchuzi broth n umuhudzi mchuzi msozi unsuni mUthUri supu msuzi, ndobwe mUvuro umusuni omosori mshombe munyu umufa omwonyu umuhusi umusuri omusosi mbari (charanga chango) mUthoi;mUsUsi suvu mhuzhi omwonu subu umufa thathi omusosi umusuli ugasi mboka, subu mposo umufa umusuri umusuri (n)zuzi? msuzi umusunyi msuri mzuho isupu kumunyu unsuni supu, muchuzi nsusi supu nchusi amasunyi umsunyi mitu umunyu imito nsusi msusi subu subu,muthuri muthuri subu (o)musosi imitu umucuzi nsuni nshushi u-musuni omosori musuni, muposhi msusi musuni,muposhi nsusi nchuchi mchuzi omusori msuzi nsUzi umposi msUzi, mfwa mahuri mihuri msunyi mUsUli mhuchi umsuni mhuja *-co\di,\ mausi omukyuzi musunyi unsuni omuchuzi omucuuzi omucwe usunyu mshozi omunyu mhosi,umhosi umusuri umufa edaxa 5 omosori suji mufwa muthuri mwiche musuni muji unsuni [onso:ni] nsusi omusuri mchuzi msuzi omufwa,omuchu 114 (ku)chocha poke v (ku)fungidza ku-sosa ku-sonkoa kukocha gUkunya kusindikira ku-kongela kUrikia ukusonkanya, ukusonkelezya gosegesa ichokora ku-babula (ku)inegeza (uku)sokola (ko)sorogota (oku)kura jingwi kwIlikIlIIlya (kU)votya ku-kong'hela kutimbagilizya ? ifia ukwegenyeza okusakanya dula dulia kudodola ugusumika ukumincha ku-kong'ela zunchizya ku-kundula; ku-serra ku-songa nyeng'enya khw-injilila khu-lulumisa ukukomanizya, ukusunkanizya oku-sendula ku-koa iwiria ku-chocha kusokosola ukusokonfya (sokonfya) kudodosa toza, songona kututuki, kukangila, kukokala kye mwola kukokisela (ku)thungira (ku)munta-munta (i)sengerya okusoma 1)gusunika 2)kwenyegeza - to push firewood or *** ku-loya uku-sonchelezya fwilisha fwilisha (ku)ogonjwa kuhoma okwegeeri -chocha -kInda, -huluga usaghutia kusohonsola aakElya khwiyingicha kulobola *-co\k- kukologosa okutasyamu ukukomanizya,ukusunkanizya (ku)miga zunjizya kushosha ohu-tikidia kishunshilisa ku(bagata) edarV 5 -bheta ni kyara kososela munta(tuura) (ku)sungamila kukocha [koko*:ca:] ku-kwisila ku-chocha ku-tila 115 (ku)choma thrust into v (ku)homa kusoma ku-tunga, ku-soma ku-oka kulasa kudunga -tunga kUvIvia ukutota kobeta itocha ku-mumamu kuzibura (ku)koza((ku)chumita,kushotela) (uku)homa (ko)soma (oku)soma kUtonya (kw)Ikya ku-koma kuchumita okia uguchumita -ikia (oku)soma uxusoma, uxulasa ukuhoma handa kuhoma ukuchumita ogotebheta ku-homa ku-homa lasa ku-kya ku-fumita -homa khu-livira khu-siindikhamo, khu-wanyamo, khu-lebaamo ukoocha oku-kubaku, oku-tudhaku ku-limbikidya idosha ku-homa kulasa ukutota (tola) kuhoma ko-toza kujingia oma kuhoma itota (ku)munta (ku)munta ikavya toshy# # pencil only # okusoma kuhutula guterera kulasa ku-oma uku-lasa kunghuta kulasa (ku)lungusha kulasa (ku)oma ku-homa kuhoma okutocha ku-tunga kumbisha ukulasa (kU)chima u-timia uhoma kwosha kwi-aasha khwingicha ukutota (ku)soma *-co\m- kuoma okushuka mu- kunega tota ukoocha kuchumita kucumita kutamu (ku)tamu namani,(ku)hambiriza ahwoshe tunga ohw-esukuna kihoma (oko)soma,(oko)rasa kuzibura (i)likia -edeka -bheta guchima, kuchima (ku)soma kumuunta iwitsa (ku)lasa (ku)homa kulasa [kola:sa] ku-soma yokya koke? ku-tunga kuchumita 116 soni shame n inyoni,isoni nsonyi soni soni iyazi nthoni waya kinyala nthoni insoni obosohu irawa ku-swala isoni enshoni inyoni (ze)soni soni jiswalo nyira nthoni nthoni chinyala soni ensoni sonu sonu insoni conoka chiswalo insoni, uwega sonu isoni kimao, haya sonu, haya, haiku soni insoni ichinsoni ichinsoni, ogosoka chinyala chinyara insoni soni sonu nsonyi chinyala isoni tsisoni insoni ensoni dyoni usuta usutu jihoni insoni sonu insonyi soni tsoni ihyone oni honi sonu nthoni uchonoki soni (gi)nswaro ihyoni ikyimwaro nc_h_oni oni akakope chasoni isoni soni isoni oni honi honi chinsoni soni soni isoni nsoni minyaa minyaa insoni nsoni soni, nyoni insoni soni **-co/ni,\ oni okushwara isoni nsonyi insoni ensoni enshoni kuswara ensoni insoni shoni esoni nsoni,nyoni zesoni isoni kyaa osutu eduko 5 sensoni soni, minala nsoni nthoni sonu (aka)kope, (i)nsoni soni iyazi [ija:zi] soni soni,ezisoni kinyala soni ensoni 117 (ku)chonga cut to shape, sharpen to a poi v (ku)hongola ku-songoa ku-songoa kusongola kUnora kuwacha, kusongoa -songola kwigaiga ukuwaza gotieria ibacha ku-songolya (ku)songora (ku)shongola (uku)hoongola kosongora baja,song'ola kumoso kwasUvya (kw)asUvy'a ku-songola kusongola chonga ugusongola -acUhia (oku)song'ola uxupunja ukupuuza basha kuhongola ukubhaza okohora ugutirya -nola, -songa ku-songora songozya ku-choloharya; ku-songola ku-songola ku-nola, ku-songa khu-vatsu...? khu-sula, khu-songola ukuchoonga, ukunyoola, ukufyongozya oku-songola ku-angola ipasha ku-veda kuvinza ukuwaza, ukusongozya kuhongola ku-vatsa kuhongola songwa kuhongola ivasha kwaaja (kw)ichia (i)basha okubaja kuhongo gusongora kusepa ku-vheya uku-songozya kubhacha kusongola kusongola kusongola (ku)basa (ku)hongora okusiita ku-songola (kU)nola ukusongola -songola,-punza u-noa usoghoa kuv*inza EkEpya khuhongola ukub'ada (ku)songola kubasa okubaija gukarisho,gutyaza ? songozya, waza ukuchoonga,ukunyoola,ukufyongozya kusongola kushongora kusongara kusongora apunze kushongoa baacha, yitanya ki-hongola (oko)songora gu(songora) ivasha egana 5 -bhasha;sita kupunza, kugihya (ku)songola guchaa ipacha (ku)songozya, (ku)waza (ku)hongola kusongola [koso*n*go*:# ku-songola baza(tyarya) -songoza ku-songola kusongola 118 (ku)chonjomoa incite v kukozya kwIngIrIra ku-homoka kUmIrIria ukulwishanya gosiotereria ithimijira ku-sagamula kusokoroza (ku)shagura (uku)so:ngeng'asa kusigirirya (oku)soelesya kudende kUthelya ku-chongamzhi kukungilizya lemika uguchonchomela okwambanya sonja, uxu- b*ika shumbi kuhovelesya ukuhendagiza,ukutuluza okuegereria ogosegeta -chonjomoa ku-guma maho? azikizya kw-inula wanyama khu-rangitsa khu-khongelesa ukunyenyenka oku-sononkereza, okw-esonsaku ku-tubya iringaa ku-chochela kusoha ukwingizya (ingizya) kunyong'omoka ku-zaaliza (ku)jimua, (ku)kwe# isuyanisa kunjiira gukaukia inwaa mayo # pencil only # okusigirisya koshya kukwilizila tandubhanga uku-longola kusonga kutumishil# kusonga (ku)sukwa (ku)horomola okosegheeri ku-danta (kU)semenganya u-kiinuka usacha sohonsya kwi-soongela khukhofya (ku)sozia *-co\ng- okukubiriza songela ukunyenyenka kuchumikirila kutabura kwendereza akule kushonganya ohu-kira kihovelesa gutondorola lusa eganjiro 5 -segherya kusamilija ruuta, (uthu)bitina,kamena? kukozya [koko*:z*a] ku-chomosya ku-chonjomoa ku-chochea 119 ncha tip, point n ulunepo uhembo ncha (ku)songo-isongo mUcomo,karomo mdo mb'helo mUthia insongo ensara mpembi isumwe enshonga ulutepo esonga omunwa mUthia mUthya nhonga olunwa wuye insongo muthia insonge kunyagamo mtoo kumwisu,kunafi insonga ensonga ensonga, urasung'ununi nembeti soga kunsongo ncholo kadondi, ki-, kasongezo chidomo havutsunza ? imisie ensongo / insongo enono, mutwe lundomo nr*we iisa kumwanya ku intonje, insongo nafi handunguzi panane kusongukiti# nkyoo muthia m`to omunwa agatwe nc_h_onga oa i-nsongo obwege kusulo kumwisho kusulo sota ensonga nchaa BUgI ubuhi lUyenze, mneno songe some ukuchongozu nsoonge nafya-lulakha insongo mperu *-co\ng- kundambe, ndambe ahakarimi isonga nsongo ensongo,insongo akanwa omunwa akatwetwe ensonga hwuwoji m_p_embe kushinepu esonga umunwa nhwe egEgO 5 ensonga neno -uugi,kathunda ndigu (i)nsongo kuvunepo (ku)songo [koso*:n*go*], isongo [eso:n*go*] songa esonga isota mbulo ensongooro,omunwa,ensonzi 120 chonge canine tooth, tooth filed to a n lisongambuwu zino mbIrIrI igego-ja-ko# kathathamburia akasonga uchende lino umukaaka enshongezo ilino ilipanye litwimilo damya mbosela mbosela zhino dibongoke ameno agasong..? ichura amenyo yasatuye gathanda mboiro amasong'ole insongambwa minu ihangabujigo ogotya,ogosya zino, disongo..? luzino ilyino ison# (cha)songoreka; (cha)kunga ? ssongezo mabanye linu lyuchi ? kameno kamok(i?) liichekwe / machekwe engereka sivedo kinankyoo# livang- isonje akasongo uchende linu liambwa linu lya pasen# linu nanjoo kathanda ndigu nthandandiu okusya meno umugaga mano ya pamaso mataunilo i-songambwa / ama-songambwa ulekarero ? isongambw# isongambwa erino bUchonge ubupanye wighi masonga mbwa mUsongyo *-co\nga\ omugagye liichekwe e(n)shongyezo ekigigo ekisonge asonje kikui songambwa egEgO la njagu risang'ero lino lya somek + ? magego ma mathagana? kiasa komelo lino lyesongol? chonge 121 mchwa termite n umumehe muswa mswa mswa unswa muthwa,nthUya msagu muswa mUthUa uwooni amage mthaghu magge umuswa omushwa uluhwa omuswa omuselele mUthwa mUthwa mswa ng'umbi, hong'a omuswa mcha mrakwe uruswa mUthUa omuselele umuswa msora umehe msor*a ng'umbi muhwa inswa,ibhineganshinga ?? ichinswa ichinswa, omoswa muswa muswa uluswa muswe msora nswa fulafu, fingisi mache liike umswa, unswa luswa uswa nsau mbaambaa, wong'a uchecehe umuswa mkokye uwonyi likele iswa nkeki mmeya umehi nsora muthwa nthuuya mang'ar*ua [in an anthill], mkeni# omuserere limea umuswa chiswe usheshe u-luswa omuswa uluswa umehe uluswa ubea umeha likele omoso, emeswe mswa nswa ikyulu itInI, pl. matInI mutenyi muhwa indeni mUsUa mumehe umswa wasuwa *-cu/a/ umea omushwa umuswa nswa umswa,unswa omuswa enkyebebe enswa enkubebe umuswa shongo eke ummehe umuswa umuswa nkokyi nkokyi egEmbE 5 omoswa swa likanyi muthwa mkokye, msor*a luswa m'banga unswa [o:nswa] ucheche muserere muswa mswa omuswa 122 chuguu ant-hill n ikifwanyi sigulu kisuguu suguu ichisuguu kIthwa kisagu sugulu, dundulu lima kIthumbu ulusumba ekegoge kithuguru kiyimo umugina ekishwa ikigulu ikiswa achiguru kIvumbu kIvumbu chisugulu ekiswa kishukuru umugina kihumbu kia muthua ichikulu ikiswa amadunungu kiswau/ magege umugina egeswa egeswa sungu sugulu ichulu kiwulu kibaala, kifunvu (mole hill), kisyjere mehe shiswa sisiili, siswa ichigulu ekiswa uswa wa mmisula kishukuru chisulu ishisugulu ulusumba kiso_wo_lu kitumi, kituuna ? kiho_go_la lyOgOlO kisughulu kithwa kithwa ksahu, ksau ekiguru kikula igiswa chulu shiugulu i-chilenga egiswa ichulu lisunghulu ichulu kiugulu kihOgOlO chiduli egheswe, ebhiswe sugulu amanyegesi kIgUlU gighuu gighuu ishulu kEgUlU, kEsUa khifwanyi ichigulu mehi kitombe, kiogolo ekitumo ky'omushwa cilenga ichipulu echiswa ekikungu,empikye,ekishwa ekiswa ekiswa kyenswa igamba lyimuswa shughuu esiswa inshigulu ikiswa umugina muunga kagEmbE 12 ekeswa shigulu sigina kithwa kisau chilenga kighula ichisuguu [ecesugu:] chisugulu ekiswa sugulu sugulu ekiswa 123 ngozi (ya mtu) skin n ulugolya,ulugola nsabha babu babu injimba gIkonde n# ngosi rUo(njuo) umwili risatwa,egesero ngothi idiba urusaato orushushu,omubili ikigolya kekanda olususu njonyi kIkonde kIkonde ng'ozhi ngosi olususu choni kisima urushaato gIkonde olususu inkimba inguvu njoni njoni ngosi umubhili omobele egekobha go(t)zi mbende umuv*ili muviri ngosi nkuta ngotzi, mole likhanda sikhoba insawa olususu ligwogwe kishong'u shonyi limbende ngosi, ikata [of animals] mkowa lukumba kegodo luse_mba likEngo, likEngana ngosi shoni muguta muuta ngosi risero umubiri k_ungu lipende u-muwili agikobha ichikanda ngosi ichikanda likingo likokolo (ya mnyama), mmeli (ya mitu) chikumba riseero ama- nkhanda ikoba ikikanda ikUnza ikhanda ra mwiri ? mukunja/ ikhanda ikwembe ndEle sonda insab'a lkuli likengo lia mundu oruhu uruhu,urukoba mpapa insawa omubili,oluhu omubiru omubiri gwomuntu ingola kanda esihoba nshimba erisero ryo mutu urusaato shoni shoni logEmbE 11 ekekanda ikoba lugondo mwiri kichonyi mukwela ngola injimba [en$j*e:mba] lipende ekikanda kwembe nkanda omubili 124 ganda (ya matunda) skin n ilikoona(makoona)pl. inyala (manyala) kanda kuoa ipapa Igoko ikanda ganda Igoko(magoko) amamba risabo ikonde kikuta ikishishwa ekishushu ilibandi rikoko lisusu Ikonde Ikonde ganda isusu ikanda ikigula ikoro lisusu ikumba, imakumba ilikona ikanda likanda ikigula irikanda rikanda(amakanda) kapi kang'ha ingola makoka kikuta bangu makhanda sikhobolo ichitowa, enkwamba, ilyamba, akapapa, amapapa oluwu likai ikanda likahi ihambila / amaham# ipapa libasi ligodo lijobatela makakapi lihamba ikanda gichau,machau machau ikoko (ma), ukanda (ma) b# rikanda likambila / makambila igishishwa k_oa likovha i-papa / a-mapapa ugokho ikambi libaku ikambi nnganda linyai, likava / makava rikanda(amakaanda).. gome magUla ikandi (amakandi) ipalala, ikole lbada, mabada ibada amankanyav*ili kyulukamba, kyaanda sonda,ingola ipapa l(u)kuli ekishushu lyamba / mamba ichitowa,enkwamba,ilyamba,akapapa,amapapa echisusu ekishushu oruhu oruhu ikhonda kanda eryola (Pl. amola) mabando amakoko igishishwa ikada egira 5 rikanda igula igula ichau kanda (i)papa / (a)mapapa libandi ipapa [ipa:pa] likova amakanda, engozi(dry skin -animal) ganda makanka, makoa ekisusu 125 (ku)uma bite v (ku)luma kuluma ku-uma ku-uma kuluma kUrUma kuluma -luma kUrUma ukuluma koroma luma # iuma, uma ? # ku-luma kudya amenyo (ku)ruma (uku)luma koroma (oku)luma mdi kUUma (kU)Uma ku-gedula imacha kuluma amada iamada ukudy'amenyo,ugushikula -rUma okuluma uxuluma imada ukuluma imata imata kuluma ukushikula ukoroma okoroma ku-luma ku-luma luma ku-luma iumara ku-luma ku-luma khu-luma khu-luma ukuluma oku-luma ku-luma maar*a imaRa ku-luma kuluma icemar*a ukuluma (luma) kuluma ku-ruma kubina luma kuluma iimara (ku)ruma (ku)ruma (i)ma`ta (oku)ruma kuluma kuruma kuluma ku-luma uku-luma kuruma kuluma kuluma kuluma (ku)luma   ku-luma (ku)luma kuroma ku-luma (kU)luma ukuluma (kU)luma u-ruma uruma kuluma lUma khuluma ukuluma (ku)luma *-cu/m- luma, numa okuruma kuruma luma ukuluma kuruma kuruma kuruma (ku)ruma alume kuuma luma kiluma na mino ruma gukochora (i)la -la egOkO 5 -roma kuluma kuluma kuruma umar^a (uku)luma ng'henya kuluma [kolu:ma] ku-luma okuruma ku-luma ku-luma kuluma 126 samaki (=nswi) fish n isomba isembe samaki samaki ishwi IkUU samaki samaki, somba makUyU iinswi enswe mapere nyanyi ifi emfuru isoomba iswe iswi ikunga IkUyU IkUyU somba samaki enfui? samaki ikunga inswi kIUngUyU iswi insye, insamaki ikunga isomba samaaki samaki somba inswi inswi inswei,inswi somba somba inswi sompa ikunga kyannyanja isamaki, mangala? isutsi ing'eni ennswi ekyenyhandha yomba ikunga ikunga uhomba inswi ikunga, samaki inswi somba isutsi homba omba somba ikunga gikuyu ikuyu inswi homba isamakyi/ifi nc_h_omba oomba i-nswi aswi iswi somba iswi omba homba somba enswe chi- samaki shI inswe nsamaki, nsomba somba somba inswi nsiE somba inswi somba omba ekyenyanja ifi nswi ennswi emfuru ekyenyanja ekyenyanja encu inswi samaki engeni inswi iswe ifi ikunga ikunga logOkO 11 inswe shi, ndilo mfwi, sg. lufwi ikuungara ikunga inswi inswi ishwi [eswe] somba eswe somba samaki eenfwi,esamaki? 127 (ku)osha wash v (ku)kalafya ku-sunta ku-sunta (ku-sunda) kukusa kUthamba kuogosha -sunda kweria,kUthamb ? ukufula gwesaba(hands),ogosibia ithamba ku-nabya ukwoza kwogya ukoofuga kogya yosya ngima kUthambya (kU)thamby'a ku-sunha isamba; isambya [clothes] kunabya isambia isambia ukwooza;ukwuhagila -thambia okwosha uxusiinga isanja ukusuka sambi/a\ ikusambia, isambia kunyuka ukuruhagila;ukwoza okogia okogya,ugwisabhya ku-suna ku-sunha ozya koya isanja k-ovuga? khw-ojitsa khu-siinga ukufula okw-oza ku-ukanga isangya isangya ku-satisa kwozya ifuo, isanja ukufula (fula) kuyosa kwi-sava kusapa gOlwa kughofugh# isanja kuthambia (ku)thamba (i)sambya okwosya kugolola koza kuc_h_uka (vyombo) jelejea uku-pwizya kuoghi kusuka kuwofua kusuka (ku)gulwa ku-joya (ku)sanja okwisabhi -suntha koja ukusuka (kU)guusa u-oya goya yozya kwi-oogya (khu)khalafya,(khu)hokofya ukufula (ku)gulula *-cu,\k- (*-cu\k-) kugolwa, golwa okunaaba guuhagira fula ukufula kwoja kwozya kwogya kwogya ahwozye kuchun_t_a yosa, ohw-esaba kiyosa (okw)ogya kwoza isanja isanja egOlO 5 okoghya koja (ku)ozya ikuuju sanja, samba (uku)pwizya (ku)suka kukusa [koku:sa] koosya kwogya -suluza ku-sunta yoza 128 (ku)fua (nguo) wash (clothes) v (ku)kandza kukansa (myenda) ku-fua fua kukanda(imyenda) (kU)bUra(nguo) kuogosha, kufua -fua kUvUra nguo ukufula imyenda ogosibia chiaanga ifua (thori) kw-ooza ukumesura (ku)fura,kwogya (uku)fuva (ku)hura (oku)fula kUthambya ngUa (kU)vUa ku-toa nguo kufula isambia ugufula -hUra,-thambia okufula uxuxanja ukusuka fu/a\ kuchapa ukukanja;ukukubha;ukumesa ukuhura ukuhara ku-fua chapa ku-fula ku-oza uku-fua, ku-zava khu-fuya khu-siinga ukupuula (imyenda), ukufuula (imyenda) okw-oza engoye ku-puta isangya ku-chapa kuhanda ukufula (fula) kusapa ku-fuya kusapa kusa ngObo kukanja isanja (ku)uranguu (ku)ura(nguo) (i)furaa # ifwaa ? # (oku)fura kusapa kumesa/koza kuchapa (nchalu) ku-shapa uku-kanda (inzwalo) kuhura kusuka kufuva (nguwu) kusuka (ku)kusa ngubo ku-pula (ngobo) (ku)chapa okuhura -fua, ku-chapa (gU)sula ukusuka imyenda (kU)kanza u-homboa uhomboa handa (amenda) kwi-kaaza (khu)chapa ukupula (imyenda) kuvua (nguu) kufula ngobo okwoza kumesa fula ukupuula(imyenda),ukufuuta(imyenda) kufura okwogya-engoyi kwogya engoye ahwozye kufua ohw-osa kikhansa amenda (oku)hura kumesa;kumesuula isanja egolo 5 (uku)fura gukanza(myenda) + -tula myenda kuthamba,kuthambia sanja nguo (uku)kanda, (uku)chapa (ku)suka kukanda (imyenda) [koka:nda] ku-saula kuhura ku-chnyanha ku-chafika kutura,kwooza 129 (ku)oga / (ku)koga wash, take a bath v (ku)kalava kunyaga kw-ehaka kw-ehaka kuchinda kUthamba kukuogosha, kuoga k-ogela kUyeria ukufulala ogwesibia,omobere ikuthamba ku-naaba ukwoga (kw)oga ukoogeela;(uku)kalava (ku)isabha kwisabha yoga kisisye kUthamba (kU)thamba ku-isunha kunaba isamba ukwiyuhagila -thambia okwoka,okwiinam uxoga ukwoga sambia moo wose kuyogha ukwiyuhagila ukuisaba ugwisabha koga -koga ojela (geza) kowa-owa kw-agha khw-isinga khu-khwisiinga ukufulala oku-naaba ku-liinga ikusangya ku-lilinga kwoga, kugeza ukufulala (fulala) kuyogha kwi-singa kuho_ga (masi) Oga kuyogha ikusanja gucieria kuthamba (i)samba koose okwoga kujoga kwiyuhagira kusamba ku-joga ukusamba, ukupwila gwishabha kwoga kuyogha kwoga (ku)yoga ku-joga (ku)yoga, (ku)samba okwisabha ku-haka koga ukoga (kw)oga u-ogha gogha kugeza kwi-ooga (khu)yoka ukufulala kuyoga kuyoga mase okunaaba kwiyuhagira fulala ukufulala kwoga kunaaba,kwoga okunaba kwoga ahwojele kuhaka ohw-eyoka kiyiyoga,kiyoga (oku)isabha kwiyuhagila ikusanja egoria 5 okogha goga, koga (kw)oga thamba isamba (uku)samba (ku)kwoga kuchinda [koci:nda] ku-likunda isaba ku-imwagila ku-haka kwooga,yoga 130 siku day n ikigono nsiku siku siku isiku(ulusiku) mUthenya ituku siku, imisi, msanya mUthenya uwanda rituko mfiri lunaku umusi ekilo ikimuunyi urusiko mumwisi mUthenya mUthenya siku mfiri, kwaya olunaku suku nkonu umunsi mUthenya olunaku ulusiku mfiri isiku mfiri mfiri lighono umunsi urusiko urusiko siko imisi isiku musi, ntoondo, siku mfiri lunaku isiku lidukhu kumusi ulusiku olunaku liduva nkonu nkonu isiku, lisiku isiku mfiri uwanda ligono lidiku lyo_ba lisOba lisiku nkonu ntuku ntuku mfiri orusiku lyoba umusi siku lyuvha u-wanda / amanda orosiko ishiku lisiku ishiku siku lichoba ligono orusiko siku lUsigU isiku lUshiku itiku itiku isiku lutondo sikhu,khikono ulusiku / insiku lishaka *-cu,/ku\ (*-tu/ku\) lisiku eizoba (umusi),umubarwa wanda ulusiku echiro ekiro ekiro ekiro isiku mshi oludalo nsiku urusiku umusi;umubagwa nkonu nkonu magoria urusiko lushigu lusiku muthenya mkonu, mfiri (u)wanda kighona isiku [esi:ko], (ulusiku) [olosi:ko] lyuva eryoba(amaryoba),orusiku siku siku orusiku,ekiro 131 (ku)tunza look after, care for v (ku)lolela ku-tunza -tunza kusunga kUmenyerera kulindia, kutuza -tunza, -linda kUmenyerera ukutunzya, ukulela korenda, korisia itund*ha ku-labirira kubika,kulela kulela(of baby,child) ukuloleela (ko)namera okwama kUsUvIa (kU)sUvIa ku-loa goya kuchuma iwada, ilo# ukwangalila;ugutuunga -rIithia,-menyerera okukumya uxusunga ukubela tunsa, ambulia kughoha ukuhingula;ukubhiika oromahera ukuriha ika kw-ika goya sunjilila ku-langirirya ku-jjanjaba ku-lera khu-linda khu-khwayilisa ukwangalila oku-labirira ku-lela ilola ku-ungula kwenya ukusezya (sezya) kulela ku-rinda kuhangali, kutunz# angalia kukala na inla (ku)menyera kumenyeera (i)vikya [animals] (i)lolya okurera kulolalela; kulela [child] kureberera kusunga ku-goya uku-sunga kutugha kusunga, kulela kulela kusunga,kulela (ku)kota *ku-bEka* (ku)yangalila kutunsa -sinyiliza (gU)lang'hana ukuketelela (kU)labada u-raava ukhoreya kudima kwi-kendegela khukinja,khuvikha vunofu ukusunga kulera [child], kukolera [thing] kulola bwiso okureberera gutunga sunga, sezya, lolelela ukwangalila kulebelela,kulela kurinda,kuruberera okurorera (ku)serra asunje kushugha ohu-janjaba,ohu-balirira kisunga,kilela (oku)bhika kulela ivavara egoro 5 -nagya kulang'hana (ku)lela menyeera itor*isha, iambuya (uku)sunga (ku)dima kusunga [koso:n*ga] ku-gosa gumirya,bika,kongerya ku-ikagoya ku-tunza, ku-lela kulebelera,kweemela 132 matumbo intestines n ulugondze bhusoje utumbo maifu uula mara mawula, matumb# utumbo mara aamala enda enyerere mavula binamukidda, byenda amara amala ulutumbu amara obula maa mIIthi misango obula ndasa urusogi mara obula uwula uvutumbu maula matumbu ubhushoge amara ibhyanda utumbo mitumbo amala matumbu kyenda utumbu maula kamala uula / amala, uwula / amala ebyenda matumbo maala utumbo uvula amala matumbu amara matumbu matumbu utumbu maala maraa mara maula obura matumbu amara utumbo mapitiu a-mala obura amala mitumbu amala matumbo matoga matumbu amara misango bUla ubula BUla mala malo uv*ula mala, UUla mahumbu,inumbu indoka dya mnda matumbu *-da\ masango amara amara mala uula,uwula amala amara amara amaara ubula n_t_umbo amala, ebyenda amatumbu obhura amara maula eguha 5 amara bula bula (iu) maul*a (a)mala matumbu uula [oola] matumbo amara matumbo utumbo amala 133 tumbo belly, stomach n ilileme nda ifu ifu inda nda kifu nzinda Ivu iinda ende ndenyi kidda inda (e)ibunda enda ilileme enda inda,olubunda Ivu Ivu dida enda ndasa inda nda inda,olubunda inda ilitumbu ndeu lileme inda enda enda dide inda ulwanda (i)nda munda inda luta, khwisombo ennda / innda enda situmbo, litumbo ndeu litumbo ulwanda inda lileme kida, kifu, orosese lutumbo kitumbo, nduumbo mtima ndeu kiu nda,kiu ndeu inda lutumbu inda mimba lipitiu u-wula anda lufukwe litima lufukwe ndumbo lutumbo lileme enda chi- kundani nda ulwanda nda, nsaho ndaa ndaa ulwaanda ndaa lileme inda mtima litumbo enda inda nda ennda,innda ibondo enda, omu nda enda enda ivyanda ifu enda utumbu enda inda deu eguha lya kanya enda ng'humbi nda nda ndewi (u)wula lileme inda [enda:] lutumbo enda hnumbo nda eenda,iibunda 134 (ku)lala lie down v (ku)gona kugona ku-gona ku-gona kulambalala kUmama nthI kulala andonyi -gona hasi kUmama ukukupama korare inse ilaa ku-lambala kudyama (ku)nyiama (uku)vasa;(uku)lambalala kuirambeka mama ngabendapo kUkoma nthI (kU)koma ku-tambalala kunyama ilala ukudyama koma kumama lambalala gona pasi lala shii kughona kulala okolala okorara ku-waza ku-gona lambalala ku-tambalala ku-galamila wasa hasi kona hasi khu-koona ukulaala, ukulambalala oku-lambala ku-lala ilala ku-lala kugona, kukata kulambalala kugona kwi-yaliza (ku)gone gonja paE kughonja ilala kumama kumama (i)laa sumbai [(ku)lala chini] (oku)lala kug'one pai kuryana kug_ona ku-gona uku-lala komisi hase kupama kuwonja p# kupana (ku)goloKia ku-goloka (ku)gona kwirambora -gona hasi (kU)lambala lambalala pasi (kU)laala u-raa uraa kukaata kwi-gona khukona ukulambalala kugonja *-da/a/d- kugolokia, kugonja okunyama kuryama lala ukulaala,ukulambalala kubyama kubyama kurambira (ku)byama agone kulala ihu-kona (w)asi kigona pansi (oko)hindira hase ku(dyama)hasi (i)raa eguha lya mgOngO rara hanse gu lala (ku)lala kumana il*aa wanda (uku)lambalala (ku)ghona pasi kulambalala [kolambala:la] ku-gona hindira ku-igolosa ku-galama lyaama 135 (ku)lala (na) have sexual intercourse with v (kwi)dida ku-tombana ku-gonama kukwiyona kUthica (kUthicwa) kudomba ku-gonaya kUthica ukuchitana gotetana idenga, ilaa na ku-gonesya kwenda (ku)shaba(ngana),kuchuga ukwi kwehena okukolana,okutombana kUkUvana (kU)laalaa ku-igonya kuchuga isemba ugusweela;uguswiika koma na okumama na uxwigonia ukusunana,ugonana itumbana, ib*kan# kughonikana ugusaho okohoyera,okotomba ? okohoyera ku-gonya ku-igona nyolana kwiboya ku-wasa khu-khundana khu-khwalaa, khu-khunda ukulimanya, ukulilala, ukulalana, ukulitomba oku-tomba ku-lalana ikusemba ku-tumbilika na, ku-tombana na kugona nu kugonikan# ko-gonana (ku)hongana gonjana kughonja na ikosha kumama(na) kumama(na) (i)tumba (oku)tombana kupemba kuryanana kuchindana ku-gonana uku-chitana kwehana kuniola, kugona kwitomba kuniola,kugona (ku)gonana ku-tyegulana (ku)hongana, (ku)gonehana okutombana ku-sola kulala, gutomba ukugonana, ukuniolana (kw)ilaala u-tomba gitomba, girarya kutolana kwi-gololya (khu)dida ukulitomba (ni) kugonja na okushambana (ku)lala (na), (ku)tomba (na) ukulimanya,ukulilala,ukulalana,ukulitomba kusiyana kushambana,kutobora kusihana (ku)sihana akwesane kugona na ohu-sodana, ohu-kekana, ohu-bwoba kigonana (okw)ehana,(okw)ehena kwendana;guswerana (i)kosha eguha lya ta:ra okotombana,ukutwarana gwitomba, gwilala kumuthicha il*amba (na) (uku)chimbana (ku)somana kukwiyona [kokwi:jo*:na# ku-gonana kutombana ku-iwasa ku-gonya, ku-twala kusambana 136 (ku)lala usingizi sleep v (ku)gonelela kugona ku-gona ka-gona (ku)kona utulo kUmama toro kulala dilo -gona, lambalala kUmama ukukasula, ukulala uutulo korara,chitoro ilaa (mario) ku-gona kusinzila (ku)nagila (uku)vasa;(uku)goneelela kohendera (oku)ongela nyilaa kUkoma (kU)koma ku-wasa ilaa kunagila ilala ilala, ikwaara uguhunila koma toro okuongera uxugona ilaa ukugonelela lala ilala kughona ng'opi uguhunila okolala ukwihiribwa -wasa ku-gona gona utulo tulo ilaa kwi-baka -wasa khu-gona khu-koona ukulala utulo oku-tenduka, oku-lambala ku-lala lwono ilala r*we ilala Rwe kwona kukata utulo ilaa ukukasula (kasula) kugona lugono ko-gona tsindool..? (ku)gose lugon# gonja lugono kughonja irengeya kumama kumama toro (i)laa (oku)ongera kug'one lugono gusinziira kugona litulo ku-gona lugono uku-ponechela okomisi kupitila, kugona kuwonja ng'on# kupitila,kugona (ku)gonza ku-goloka lugono (ku)gonalela okumisi -gona ntongo (kU)lala ukona utulo (kU)lala, tUlo u-raa uraa too kusupila utulo gona ndoolo (khu)konelela ukulala mugonja mpota *-da/a/d- kugonja lugono okuhungira gisingira kasula ukulala utulo kunagila kuraara,kugwejegyera kubyama (ku)byama agonele kugosha ohu-kona, ohw-eyalisa kigona utulo (oku)hindira gusinziila iraa huo iraa egunku 5 rara;-ihiribhwa gulala tulo (ku)gona kumama il*aa mar^oe (uku)ponechela utulo (ku)ghona itulu (ku)kona utulo [koko*:na oto:lo*] gona lugono (ku)hindira ku-asa utulo ku-gona kuhunila 137 (ku)pisha (wakati) spend time v ku-ombosa muda kukwizya gUta thaa kuisa wakati, ku# ku-humula kUthiria thaa ukwiizya goetia engahi ku-mala ebiseera kutigihe ? (ku)ita eibanga (uku)lendalenda kwoyera (oku)woya kwananga Ivinda ku-bitisa wakati kubabyaho omu anya ideta ugutelama;ukubhalama (hut)hi(ra) ihinda okuwoya suupa, uxu- ukujatsa usiki maa weri kutama waka ukudeheka,ukuganila gosolia okogosorya kw-agiza muda, ku-angala ku-isangal..? mala akavalilo ku-chereva ku-bwihira khu-govitsa vwiyanga ? khu-maala (s)imbuka ukutaantala oku-mala ebisera ku-pumulila ku-tima kwizya, kwanga ukulinda (linda) kupomule_la ku-vitiza tsing'i..? kupe_a muda kulikala hela ireta feeri gukara,guta igita utumira igita ideengia okubusya mwanya ? kupomulela kumara igihe pumulila ukusuchilila ilanzi kuangala kuhongesha lij# kwangala (ku)_linda ku-pomolela (meaning same as ku-pumzika) (ku)leulila okuherekeera chi- kombosa kuhoya ukwega akabalilo (kU)lenda u-iria kiria irioma ? kuv*alilizya kwi-idUUa kwisefya ukulividya kupeya okwehuza kwi_zya ukutaantala kwita omwanya kumara,kuheza okubisa obwire (ku)siisa obwire agule kushimoeya ohu-mala ebiha kitinasa (oku)hitya ribhaga kudeeya iheta mwanya exara 5 -ghosorya kujimija makanza (ku)lenda amwe ikaa (uku)sovya (i)mpindi (ku)kukolasia kukwizya [kokwi:z*a] ku-pumulila (ku)hindira kw-asa muda kw-inkiza sila 138 daraja bridge n lilovwoko daaja daaja idalaja ndaraca jaraja jaraja, kivuko ndaraca indarai oboraro,(etaracha) daraja lutindo urutindo olutindo,ekigagala ililalo kekerero (for shambas) echambukilo kingi kIao kIao dalaja kruuso, idaradya oludalo ilalu ilalo ikilalo itiki olutalo uwulalo kitar*a ululalo ndar*aja ndaraja, kitara n-danda ikilalo etaracha rirobhoko,etaracha daraja tingetinge ilov*oko daraja-chambuki ? kyitara chiroko vulala bulalo idalaya olutindo ntado kitara kitara lidalaja idaraja kitora ulalo ntandu idaraja ntando kilokyo lidandu ilalo ndaracha ndaracha orudara ntandu -urutindo mlalo ndalaja, shijomboshelo i-lalo orutaracha lulalo dalaja lulalo daraja mlala, lidalaja mtandu ridaraja, ama dalaja lUdanho ululalo itingatinga itambuki gitambukio inanto mhakamo idalaya lidalaji *-da\do\ mtando orutiindo ikiraro ulalo idalaya orutindo orutindo,obutinde orutindo ? orutindo ulalo (daaja) tingetinge edaracha, obulalo idaraja orodara urutindo kitara, idaraja kitara exau 5 edaraja idaraja lutinde mugogo, ntaira kitar*a ilalo lulovoko idalaja chomboko butingo daraja dalaja olutiinde 139 ulalo (wa mbao) bridge n lihagamo daaja tingetinge dalaja ndaraca jaraja jaraja Itiki uulalo oboraro daraja, mdando # mbando ? # lutindo ichambuko olutindo(lwembao) ililalo echambukilo kIkIlIlo uwaso ilalu ikilalo mUgogo obulalo wulalo ndar*aja lidaraja ikilalo akataracha obhombokero, ekembokero? uwaso tingetinge uv*ulalo loviwo chiroko vulala vwi tsimi ? bulalo itingatinga lutindo lwa mbawo ntado kitara lidalaja inanto akatanti ntandu uvuraru ntando dalaja ilalo la mbau uroro uroro riugo ? ntandu urutindo mlalo ndalaja a-katanti orutaracha lulalo lidandu lulalo magonzo utala mtandu wa mbau ridaraja, ama dalaja ululalo itingatinga itirotambuki ? ufamba inanto UputElo mlovokho indulumo shralu mtando akatindo ulalo itingatinga orutindo orutindo rw'embaho orutindo rwembaho ulalo ulalo olutiindo, eryambuho uwulalo orodara urutindo ilalo -exexa edaraja idaraja lya mbabo kumugogo kitar*a kya mbau akatanti lulalo dalaja chomboko oburiri ulalo ulato 140 (ku)jinyosha stretch oneself v (kwi)golosa kwigolola kw-enyoosha ku-humuiza? kugoloka kwInyongorora kukugoroa ku-igolasa kwInogorora ukololoka kwegorora ikughola kw-egolola ukwigorora (kwe)golola ukwigolola kuiruta/kuigorora(on bed) (okw)igolola kwIkoota (kwi)koota ku-igolosa kwigolola ikoruo ukwigoloola -nogora(kwI-),(wI-) okwilambulula uxwigolola ukwigolosa ikuor*oa kugholoka ukwigolola ukuirambora ukwiruta, ukwirengora ku-igolola ku-golola yigolosye kw-iwolola kw-igolosa khw-inyila khu-khwikoniolola ukoololoka okw-edhumuula ku-linyalodya ikoorwo ku-nyoloja kuyigolosya ukololoka (loloka) kwigolola kwi-nyira kuligolola golokya kuliminda ikusaara gwikuchia (ku)itamburukia (i)kuor*ua, ikwor*# okwigorora kulig'holola kwirambura kujiongola ku-ijongola ukololoka kwiruta kwigolola kwiholola kwigolola (ku)golokia ku-ligolola (ku)jigolola kwirambora ku-kechulusa, kw-echulusa kugolola ukwigolola (kw)igolola u-ginyuura ginyura kuyigolosya kukEgolola kwikolosa ukulyolola (ku)ligolola kuigolwa okwenanuura kwisasa ololoka ukoololoka kwegorola okwenanura kwegonyorra ahwigolosye kukizuta ohw-ekolola ? kiyigolosa (okw)igorora kwigoroola ikoorua exOti 5 -irambora kwigolola (kw)igolola gwikuujura ikuor*uo (uko)loloka (ku)kugholosia kugoloka [kogo*lo*:ka] ku-lijongola igorora ku-igolosa kw-egolola kwegolola 141 (ku)enea(enea) be spread out v (ku)jambalagasa ku-enea ku-sambaa (ku)kwila gutambUrUra kuera ku-tawanyika kwaraganua ukusambala ogwesiarera ithangana kw-anzululya kukwira (kwa)njara ?? (uku)tagaambala (ke)sanzire (oku)randa kUnyaIIkya (kU)nyaIIka kw-enela kusambala yamanyika ugukwiila -anika okusambala tangana kughenela ugukwilagila okotanchiria okoromana, okoronda -henela kw-enela tenga kw-ipasa ku-seeteera kw-enera khu-vagala khu-salanila ukweenela, ukutandazya, ukusansamla oku-neneya kw-anala iing'anya, ikwana# tambalila, utalalila kubabala ukulimba (limba) kuyenela ku-sarana (ku)henea kuliminda ikwaana kunyaga (ku)nyalanyalia okuranda,okwamburura kunanura kutanda ku-jenela uku-sata kusagara kusambana kumema kusambana (ku)lingana (ku)yenela, (ku)chechengan# chisogiire ku-kinta ukutangasya (kU)sanja u-taantaya utanantia kusatana kwi-shapatEla (khu)pulikhikha ukulimba -egabanamu gukwira ukweenela,ukutandazya,ukusansamla kuranda kweyanjurra aye kushaaia ohw-anjasa, ohu-salania kitagalila (oku)zagarara gukwiira ikwaana exolo lya mbura 5 okoranda kusambala gutamba inanatsa, olyia (uku)sasya kukwelana (ku)kwila [kokwe:la] kw-enela rarika ku-enela ku-tandaza 142 (ku)fuata follow v (ku)fwata kulonda ku-tongea ku-mbasa kufuata kUrUmIrIra kunuga ku-inza, ku-kola gUkinyIra ukulondela kobwati,korwa nyuma iivaria ku-syenja (ku)kurikila (ku)hondela,kwebembenjanyia (uku)fwata kutuna luba,lubilila nyishina kUatIIa (kU)atIIa ku-winzha ifatya kutubilila idana ituwata ugukulikila -rUmIrIra okulubha uxulonda iosha ukukonga idub*isa ihinga kukesya ukukulikila ururwa nyuma ogosorana -winza kw-iga, ku-sondele? konka ku-tubirira iosha ku-winza khu-londa khu-khwilakho, khu-londakho ukuloonda, ukulondela oku-nonereza ku-oda ilatya ilyatya ku-londola kuvinjilila, kulandata# iosha ukulondela (londela) kufwata ko-ronda (ku)pwata kEngama kukowikela isora kuthingata (ku)thiata (i)fata (oku)ruba kupwata gukurikira kuc_h_ata ku-kagula uku-konka koruanyuma ? kukonga (ngu)fwata kukonga (ku)kota ku-kengama (ku)landa kurunyuma ku-tongela kUlondeja ukukonga (kU)londa u-honga usemembera kufuata kwi-tyaata (khu)fwata ukulonda (ku)windikira *-da\nd- kubengeya okukurata gukwirikira londela ukuloonda,ukulondela kuhondela kukuratira okukurata (ku)rata alondolezw# kutongea londa kifwata (oku)tuna gukurikila isora isora exOndOrO 5 -rwanyuma;ghendera gulondela, kulondela kulondezya kuthingaka osha (uku)konka (ku)vingilila kufuata [kofwa:ta] ku-kuya tuna(rwinyuma) ku-imza ku-timila kukulatila,kuhoondela ? 143 (ku)andama follow (in order) v (u)fwatilila ku-andama ku-mtongea kukolezyana kUrUmIrIra nIUntU? kunugana -peleleza kUthigata ukulondelela gotunya iandama, iivaria kw-iraku kwindondera (ku)undela ngana ?, (ku)hondelangana ukwisogosa;ukwidongosa kuitongirya lubilila mandiva kUatIanIa (kU)atIanIa ku-winzhilizha kutebyalebya,kulolalola idana ugukulikilana -rUmanIrIra okulubhana uxwilondania ukukonga ululagilo idub*isana kulongusana ukumuzingila okotonga tania/okogenana okogenana ku-lolenza kw-ilongoza konka akiza kw-itubirira ku-winza khu-londokhana khu-khwilakho, khu-londakho ukulondenkana ku-vakulala ku-odama iiduwa ku-papata kuvinjililana ukulondenkana kulongusana ko-rondekana kupwatana munsitale kufwata isosouia # isosovia ? # kuthingatana (ku)thiatana (i)fatana (oku)rubirisha kubengalela gukurikirana kuc_h_ata nndondonga uku-londeka(na) koruanyuma kubamba kufwatafw# kubamba (ku)boneka ku-kengama (ku)landana kughenani ku-timila kUlondela ukukongana (kU)londalonda u-sambiya usambiya kujendelela kwi-tyaatEEla (khu)vandama ukulondana (ku)liwindika kukoteya okukuratana konka ukulondenkana kuhonderana okukurata omurukarara kuhondera,kukura alondolozanye kutongeana ohu-londana kifwatisa (oku)tunelela,konyemaku gukulikirana isora ehiga 5 -tangatana kukubija (kw)ilondenkanya kuthingantana ir^uana (uku)konka (umusololongo) (ku)konga kukolezyana [koko*le*z*a:na] ku-kuyana tuna(tunirira) ku-munza kw-ebata 144 -refu long n naali ndehe refu yaleha itani tene ndacha tali ndaca yatalimpa entambe njacha -wanvu ndende(-human) -la(i) -taali -rehu -lela kileshi ndasa ndasa tali -lehi leye -leshe ndaya -lela itali inale,nale kiasha -tali ikilehye;ikileshe entambe -tambe tali nhali uv*utali ilihi -wanvu kulu, ndefu shirambi sileeyi -ntali -eyi -akulepa kyaasha indehu -tali intali -tali (ki)tambi naso aso -tali, -ali -asha (i)ndaja,(ju)muraja? ndaya -asha ndera -lasu, -nasu ikyirekyire yetali leupa -tali rire -ndali ndali ndali ndasu tandamau -tali (ri)tambe ntali ilipU tali -liihu ndifu difu intali lyeepu khitali(kitu), litali(mtu) ochitali -tali *-de\ ndaso, llaswipe -raingwa -re-re ? tali ntali reingwa -raingwa ekireira (ku)raiha itali mtali sirei, esirei tali kitambi,kerehu,irehu kileekile shaasha ehigO 5 -tambhe ihu -lele indaya kil*eshi -tali -tali itani [ita:ni] uleu tambi, (rera(tall)) mtali tali ntali ndaingwa 145 nyoka serpent, snake n ilijoka nsoka nyoka zoka (kugwa) izoka njoka choka nyoka (mdogo), zoka (mkubu) njoka iinzoka eng'iti engenda inse njoka musotta, mpiri inzoka enjoka inzoka enzoke injoka nzoka nzoka mgendela hasi, nyoka nyoka,enzoka choka inzoka nyamU yathI injoka injoxa inzoka njoka liyoka inzoka inchoka inchoka nzoka nyoka injoka njoka musota nzoka inzukha indemu inzoka ziryamirye nyoka shoka mnyongo injoha inzoka liyoka luvayo lijoka ng'aambo njoka shoka njoka njoka shoka ekisoro lijoka inzoka nj_oka ku-gola inzoka anchoke injoka njoka injoka nyoka lijoka liyoka enchonka, chi nyoka nzoka injoka nzoka njokha joka ngolosu nzoka liyokha indoka njoka nyoka enjoka ingoka nzoka inzoka enjoka enjoka enjoka enjoka inzoha nyoka enjoha njokha nzoka inzoka shoka ehiO 5 inshoke nzoka nzoka nyoka mr^ewa, njoko nzoka njoka izoka [ezo:ka:] lijoka enzoka zoka nyoka eenzoka 146 leo today n neng'uni bhwalelo ivyeo ivieo ilelo UmUnthI idime dielo UmUnthi ilelo rero ithanya lwatyainu uyumusi mbwenu namuunyi;neeng'uni rero lelo nyinu UmUnthI UmUnthI lelo lunu leto inu enu n'umunsi;uwu munsi UmUthi lelo niisiku inu ilelo linu linu lelu uyumunsi rero rero lelo dielo ilelo isiku inu leero lelori nunu shalelo ilelo leero nelo yenu enu nelo umusanyunu inu ilelo lelu karunu leleno lEno lelu nnu narua? ruarii luni, luny lero leleno unomusi/uyumusi lelo lelo ilelo rero umusugu nalelo umusugu liino lelemo lelu relo dyelo lelo lilino lelo riio rio ilelo nauteende ilelo ilelo leru *-de\e\do/ leno erizooba uyu musi lelo ilelo mbwenu eriizooba,hati kirokinu hati sanyunu lelo olw-ahanu?, olw-alero?, enyanga yalero (imisiyano),misigwano rero uwumunsi nnu nnu ehombu 5 rero lelo bulelo, bwalelo imuthi inu ilelo umusyughu ilelo [ele*:lo*:] leelo rero lelo dyelo lelo,mbween...? 147 ndevu beard n inudza tulefu ndevu ndevu indevu kIkeru sombe ndevu nderu ivilezu chinderu kolo mulevu ubwanwa ebileju(matalila,manina,muleju) ? invusa obhoresa ebirefu nyitorodu kIng'ethwa ing'ee ndevhu ngerero ebilezu ngerero ngerero ugwanwa nderu ebilefu impupi ngerero indesu nger*er*o ngerero ndefu ubwanwa oroka oroka midevwu? ndevu indevu ndedu ngyerero kilevu ndevu maderu bunwanwa ivilezu ebirevu sileu nguyo nguyo chileu indevu ngerero ivilezu manjwemba tsinderu indeho ndeu kilefu, kinjwe# mba kileri kireru kireru ngerero ebiresa indeo ubwanwa ndevu nndeu, shileu ivilezu obhuresa indefu ndefu indefu ndeu ndeu, ndehu manjwemba obhuresa, chinderu ndevu ndezu indefu ndenzu (sg. lUlezu) ndeu ndeu indevu ndelu mlefu,ndefu ivilezu ndevu *-de\du,\ ndeu ekireju ubwanwa vilezu ivilezu ebileju ebireju ebireju omuleju indevu ndezu esirefu indefu obhuresa ubwanwa kileri kileri ehuru 5 ekeresa ndezu lusaku kireru ngerero ivilezu ndefu indevu [ende*:vu] ndeu oburesa ndevu ndevu ebilezu 148 (ku)epuka avoid v (kwe)pa ku-nyiika usekuandamana kulekana kUgirIrIria kuepuka -yepula kUUra ukukweepa gotiga,kwebacha ikwepa, iepuka kw-ewala ukwiruka (ku)etanga ukwepa ko-kabhaha (okw)ikaajuka necha kwIeleva (kwi)vathana ku-waleka kwitega lekana ugukwepa -girIrIria okwiluka uxwilega ukuhena lekana kuyepuka ukuhehya;ukwichunda(?);ukuhesha ukuihenilia ukwimacha, ugwitubha, ukwihenia -segela, -kimila -dumba leka kw-ihonya ku-vuka, -segela khw-igoritsa khu-khwiiwala, khu-meemela ukukweepa, ukuleka okw-eghala, okw-esamba ku-tila iikwiisa ku-yapuka, ku-nnyepuka kuseguha ukuleuka (leuka) kuyepuka ko-rekana kuhepuka kutila ikaajambuura (gu)atania (uchi)athurana okwiruka kujepa kutiyegereza kujic_h_oc_h_amo ku-vhambala uku-lewuka khotigha kusenda (ku)ponyeka kusenda (ku)benika ku-jepuka (ku)vambala okutigha kw-enega (kU)pyanja ikwisosyam# (kw)ihoha, (kw)iliga u-tija ufampuka kusela ku-kEsUgansUga (khu)hena ukupambata kutira *-de/g- kutila okwebisha ukukweepa,ukuleka kwehuja kwetantara,kweshumba,kweguka okwetantara kwehugura senta kunyiika ohw-ewala kiyepukha (okw)ikabaha kwiyuusha ilakana ehororo 5 tiga;ibharya kugwepa gukuthuka (iowa), l*ekana na (uku)lewuka kulekana [kole*ka:na]; [kole*:ka] ku-vambala ribira,ikingira,igitirira -isegeze ku-tendegela kwehuza 149 (ku)lemea rest heavily on, be burdensome v (ku)lema ku-zamia ku-zamiwa kusegemela kUgUa ki kulemerea ku-zamila, ku-tegemea kUmamIra ukutongelela ilemea ku-migururja? kulemela (ku)sikiilila/(ku)lemeera (uku)suuma -tama kujo kuemeewa ku-segamila kuzitoa emiyo ukulemeela gucuhirira okunyola uxwilekilya lemea kutopa ukulemela ukuitogeka ukuritoherwa tinga ku-zamila ukung'wamilwa ku-katalakam ? kw-aghamiya khu-remelwa khu-mina, khu-konela ukutonya, ukunwaamila oku-fuuka omugug...? ku-lema ir*owia ku-tiva kumwamila ukutonya kudenya ko-yekera kupomule kutopela yeemia kua murigo (ku)inyilia okwiyekeka kulemira kulemela topelwa uku-vuna kunangha kulemela kuwomel# kulemela (ku)topia ku-hegama, ku-jegama (ku)yegemela okurito zamila (kU)lemela ndoligwe (kU)toBa u-itofea gitofewa kugwila lameelya ukutonekedya (ku)topera kulemala okurunya kuremera finilila ukutonya,ukunwaamila ? kulemelerwa kuremeera kwigamira (ku)lemera abidushe kueghamia ohu-weresa kiyegamila (oku)ritohera kugoora iyemia ehoti 5 -ritohera kulemela (ku)timbila kuunoka il*emia (ukwe)yamila (ku)kutanila kusegemela [kose*ge*me*:# ku-topa remera ku-lemela kw-egamila kulemeela 150 (ku)heshimu honor v (ku)ginya ku-ishimu heshimu kutimika gUtIa kuneka ishima heshima gUtIa ukuchindika amasikani iheshimu ku-siamu ekitibwa ukwubaha (ku)kuna,kukunira ukogopa kosoka oku(yana) echibalo kutaIIa (kU)taIa ku-gela heshima kuhiisima eshimiyo ugukenguruka -tia uxumukulya ukuginia heshimu kuhesimu ukukenguluka okosoka ogosoka -ishimu ku-hishimu? chindika heshima khw-itsominu ? khu-koosa ukwesimu, ukuwa ni chopo, ukuwa ni mchinzi ekitibwa ku-mmumbadya munu , ku-njopa munu, ku-tumbyanga iindya ku-linuka kwimiha ukuchindika (kuchindika) kuginika ku-hana luya..? kumpeke isima kutila vandu iwariya sonu kugwata nthoni wikiira okuyana,risima kumpepesa, kundemekech# kubaha kulemekeza (malango) uku-chindika kosoka -imika (ngu)heshim# -imika (ku)tila isima okosooka (gU)kUja ilwijisyo (kU)kUja u-kuria ukurya kufumwa umushinzi kwi-kUlya ukoopa kutira kuisimu ekitinisa cindika ukwesimu,ukuwa-ni-chopo,ukuwa-ni-mchinzi kukunila ekitibwa ekitinisa ikumbo kugimbika ohu-tamu oluyali ilisima (oko)suka,(oku)kurya kwuubaha yidia ekala 5 -soka kukuja ntimuturaga,mathee,kumukuthula? india (uku)chindika (ku)kujisia kutimika [kotime:ka] ku-chimbichisya suka(ezisoni) -heshima ku-heshimu kuha isima 151 (ku)chechemea be lame v (ku)dundagila kusunta (sunta) ku-jinkua ku-jingua kuguga gUtuIka kIthua kukelemea ku-sesema gUtuika kIonje ukusinta koremara ishighida ku-lemala kuchumbagila ? (ku)chumbagila (uku)duudiila kosogora -tigila kUthua (kU)thuIla ku-sesemela kutigila ikingeria ugusuna guthua okulemala,okutikila sunta ukundyagela tingilia kuhondokela ukusuna okobencha ogosogora -susumila ku-njumbila kusensemela ku-chenchemerya ku-lemala -deng'uka khu-lema khu-lemala ukusunta oku-lemara, obulema ku-kudaila itingiria ku-humbaia kugugulila ukusinta (sinta) kuche_pe_la ko-rema (ku)se_pe_la kudeng'uka itingirina (ku)thua (ku)thua (i)kirya [also = to limp] okubejuka kusepale kulemara kujamp_ila ku-sholimbila uku-sinta kusogora kusendukila (ku)tetemela kusendukila (ku)sipwa ku-chembela (ku)chipila okosoghora -sesemela (gU)tigIla ? ukukoka (kU)sunha, sunhIla u-sunkia usunkia kuguga kwi-nUnEla khudondologha ukusensemela kusesemea okuremara interchangeable with okumugara sinta ukusunta okutema (ku)ramara,(ku)hendeka aguje kusika ohu-lema kihukha (oku)hegera guchumbagila itengeria -ekerana soghola gugigila (ku)sunta kuthua itilyia (uku)sinta (ku)sundujuka kuguga [kogu:ga] ku-timbajila hegera ku-susumila ku-vila kuchumpila 152 (ku)lemaa be mutilated v (ku)vedza mutenda kulemala ku-lemaa ku-via kulemala kudumbulwadumbulwa -lemala gUtuika kIonje ukulemala koremara ku-lemala kumugala (ku)lemala (uku)lemala koremera -lemala nyibarabara kyonze ku-lemala kulemala ukumugala okulemala lemaala ukulemwa b*a kilema ikimuga okobela okoremara -lemala ku-wa na chilema lemala ku-remahala -dumka khu-kutilila khu-katalaa, khu-lemala ukulemala oku-sandaga ku-lamala iwa kilema ku-lamaa kulemala ukulemala (lemala) kulemala ko-temagwa (ku)lema kana kilema (kw)inyamu (i)va klema [also = be lame] oku-lemera guhiindangwa kupunduka uungala uku-lemala kubhera kulemala kulemelela kulemala (ku)lemala ku-lemala (ku)lemala okunyeeka ku-lemala (kUbiza) tigI ? alemele (kU)lemaala u-ghanjika ughajika kulemala kwi-lemala mtenda ukulemala (ku)lemera lemala okumugara lemala ukulemala kulemala kuramara (ku)sarwa alemale kuhooza ohu-tematema ki-lemala (oku)remera kumugala (i)lemwa -ekerania kulemala (ku)lemala iwa kyikur*u (uku)lemala kulemala [kole*ma:la] ku-lemala remera ku-lemala ku-lemaa kulemala 153 kilema cripple n umutenda kiwete kiwete uchilema kIonje mkelemeri chilema kIonje ichilema ekerema muleme ikimuga omulema umuteenda omorema umulema orusu kyonze kyonze chilema omulema ilema ikimuga -wonje(koonja) omulema kiteve kilema (filema) ayeleni kilema ikimuga;bhusyeleka omobelu omorema(abharema) chilema chilema umulemazu (ki)/(vi) vete kadduwannema, mulema chirema, chiwete muleme khu-khwikakata uchilema, umlema omulema silema kilema chilema umulemazu achisela kilema mufogoyu kilema kilema kionje kilema klema (filema) omulema masikini ikirema uungale e-chilema amubheru uchilema chilema / vavilema uchilema kilema ilema omunyeeku, abha- kilema tigI undema mlema mtu nii u-ghajikie girema ishilema mulema khilema,mnya-khilema(and kilema) ochilema shikwawakwawa / vikwawakwawa kulemala, ekimuga uchilema,umlema omulema ekirema,ekibimba,ekimuga omurema omulema ishihema (mkoma) nalwehwesa mlema(avalema) omurema ikimuga nlemwa (nkOndO)byekeranu omobheru nema mulema mukarire kyikur*u chilema uchilema [ocele*:ma] vakulemala murema kilema chilema omulema 154 (ku)nyosha make straight v (ku)golosa kugolola ku-gooa, ku-nyosha ku-sua (kamba) kugolola kUrUngaria kugoroa -golola kUrUnga ikoolola korongeyia,kogorokia ighola ku-golola kugoroora (ku)golola (uku)golosa kotaza lamburula nyibuhi kUlUngalya (kU)lUnga ku-golola kugolola orota ukugoloola -runga okukolola uxugoloola, uxusatamula ukugolosa or*oa kugholosya ukugolola rungihia ukurungihya -golola ku-golola golosya ku-wolola ku-golokoka -golosa khu-koloshitsa khu-kolomosa ukoolola, ukololosha, ukunyolosha oku-golola ku-nyalodya yooruo ku-nyosha kugolosya ukolola (olola) kugolosa ku-rungikiza (ku)nyosa, (ku)golola golwa (of poles) kugholosa isereesa gutamburukia (u)tamburukia (i)or*ua, (i)orwa okugorora(okunyororya) kug'olo kunanura kuongola ku-jongola ukololosya kuirambura kugolosha (ku)holola kugolosha (ku)kinginika ku-golola (ku)golola okulengora -chumiza, -chujusa (kU)golola ukugolosya (kU)goloola u-ghoora ughoora kugolosya kwi-golola khukolosa ukunyolosya (ku)kusumula unyosa, kunyosa okugorora kugorora olola ukoolola,ukololosha,ukunyolosha kugolora kugorora,kukokotorora okunanura (ku)terekereza agolosye kunyoosheza ohu-kolola, kolola, layesha ? kigolosa (oko)gorora ku(goroola) iyorua ekObO 5 -ghora gugolola (ku)gololola gutamburukia ior*otsa (u)kololosyo (ku)gholosia kugolola [kogo*lo*:la] koongola gorora -golosa ku-njula kugolola 155 (ku)zidi increase v (ku)lutidza kusumba ku-zidi ku-zidi kunyaama kUongerera kuchurikia -yongezeka kwongerera ukongezya komentekana,kobucha,gokinia iongera kw-ongera ukongereza (kwo)ngela kushagulilana (uku)gina (ku)aruha -saga kwongela (kw)ongela kw-ongezha kusaga ongereka ukwongeleza -ongerera okukanya nyaama, uxunyaama ukwongeletsa,ukungeseka fua kuyongelekela ukulenga engelia okoruha ku-zidi k-ongeza onjezya kongererya kw-ongela, kw-ala kw-ongetsa khu-tesa khu-fuura, khu-khila ukongezya okw-angeza ku-kwonjedya yengereka ku-sidi, -ohe kwonjela ukuluta (luta) kuyongesa kw-ingiha, ko-medeka (ku)jonzuke sili kuyongesa iinjifwa kwongeera gukurukia (ku)ongeleka (i)onger*eka okwongesya kujonjukea kongera ku-punda, ku-puya uku-lusya kukera -ongela (ku)sidi -ongela ku-twelela (ku)yongesa kwengeri -yongezekela kongeja ongesya (kU)kIlIlIka u-ongeya guongeya kwonjelela kwi-ongeeleka khuyongelecha ukuvula kongera tongeya, kuyongekeka okukanya kwongerekana luta ukongezya kusaga kwongyera,kukanya okwongyera kwongeza akinde kuomboka, kuisiiza yongesa kiyonjelela (okwo)ngerya kulengelana (iy)ongereka ekOnO 5 -aruha kukwila (kw)ingiha ongeera ionger*a (uku)vuzya (ku)kilisia kunyaama [kon$a:ma] konjecheka yongera ku-banza ku-zidi, ku-va, ku-jenyela kusaaga,kukanya 155a (ku)zidi urefu become long v (ku)lutila uvwutali ku-leha ku-leha kutalimba kUracIba kuchurikia wulacha k-ongezeka kwa tali kUracava ukutalimpa gotambea ku-wanvuwa kurehuka (ku)laihya ukutaalipa ko-reha sagilila kUasavangya (kU)asava ku-zidi utali kuleha kusagilila ongeraka iley# ukuleeha -raihia,raiha (oku)leya taliimpa, uxutaliimpa ukuva nale le/ha\ kulotela ukusumba ubhulehe tambeha ogotambeha -taling'ani k-ongeza utali talimfya ku-lokerera utali khu-rambiha khu-leesa ukutalimpa oku-legha, oku-soghoka ku-lepa, ku-lunda ilyaa ku-lepa kutalipa ukutalimpa (talimpa) kutalipa ku-tambiha kulasupa lasupa kutalipa iva jaasha kwongeera uraja kurea nainya (i)leha okweya kulasupa kongera uburebure kutalika uku-talimpa kukera ubhure ? kukula (ku)sidi ulefu kukula ku-tandamauka (ku)holomoka kuheta obhutambe -yongezekela utali (gU)liipa bukindilile (kU)liiha u-kia urifa nanguu ? kurefuha kwi-leepekya khuyongelecha ukutalimpa (ku)talipa llasopile, ndaso okunyeeta kurehuka talimpa ukutalimpa kuleiha kuraiha kwongyera oburaira (ku)raiha akinde utali kuomboka, kuisiiza utai leya kikula,kiyonjelela uwutali (oku)tambiha,okureha kurehuuka ihia ekOrani 5 -tambe kuliha (ku)leha kurajia il*ea -talimpa (ku)kilisia uvutali kutalimba [kotali:mba] ku-leupa tambi ku-banza utali kulaiha,kuraiha 156 (ku)la eat v (ku)lya kulya ku-da ku-da kukulya kUrIa kuja ku-dya kUrIa uukulya koragera,koria iya ku-lya ukudya (ku)lya (uku)lya kurya -kulya keia kUya (kU)ya ku-ja ilya kulya elya ilya ukudya -vIa okulya la, uxula ilya ukulya y*a itya kulya ukulya lea okorya -dia ku-ja, ku-dya lyanga ku-rya ilya ku-lya ku-ja khu-lya khu-lya ukulya oku-lya ku-lya, lyaa lya ilya ku-lya kulya ilya ukulya (lya) kulya ku-ria kula lya kulya ila kurea (ku)ria (i)la okulya kulya kurya kudya leupiya (ku-puya leupa) uku-lya kuraghera kulya kulya kulya kulya ku-lyega, ku-lyee (ku)lya kuraghera ku-dya kUlya ukulya (kU)lya u-lya ulaa kulya kwi-lEa khulya ukulya (ku)lia *-de\e\p- kulia okurya kurya lya ukulya kulya kurya? kulya kulya alye kuja lya, ohu-lya kinlwa ? (uku)rya kudya ila ila mwekOrani -raghela gulya (ku)lya kuria ilya (u)kulya (ku)lia/lavuka kukulya [koko:lja] ku-lya okurya ku-dya ku-dya kulya 157 kulia righthand n kundyo kulila ku-ume kuume kundyilo njara ya UrIo mkonu gwa kiwomi ku-dila UrIo iluunji okorio kumndumi muliiro ukudyo obulyo (iliwoko)ilya ndyo ukuryo eburyo kwoko kwaume kwaUme kulume omykono gwobulyo owoko ucha ukudyo Urio ebulyo muxono, muliilo kuundyo kulio kulela ubhulyo borio bhorya kudila mkono wa kulume kunyove indilo kulume kumoso, mjiro mukhono musatsa (kumukhono) kumulayi, kumusetsa iwoko lya kumandila omukono omusadha nkonokono woko usha mnio indilo ilunji kumalelu mukono murungu kuboku kwanalelela luboko lwa malyo mkighi ukoosha ureo urio klo [bearing], koko cha klo [right hand] ebunyo kumalelo ukuboko kwaburyo kwene ku-nnilo kwe-ndilo okurya umwisa kuliya umwisa liamulio luboko lwa ku-lela kulilu obhoryo kulume BUlyo kukililo mlIla, kUlIla mukhono wakilila ? gililo kulilila ndEElo khulyando kwilyila liwoku lya kulia *-di/o/ kulelia luboko lwa mmulio buryo uburyo kasa-lungi lwoko lya kunandila? obulyo gwa buryo omukono gwaburyo omukono gwa obulyo,obulyo alile kuume omuhono musacha, omuhono kulya kundio (uku)ryo (okubhoko-ukuryo) ukudyo oko osha ekOrE 5 bhoryo kubulyo kulyo urio kulyoe ndilo kundio kundyilo [ko:ndje:lo*] ku-nndyo okuryo (mkono wa) kulila ku-lume obutyo 158 mtego snare, trap n umuhadiko mtego mtego unteyo mUtego mdego mtego mUtego ichitembo omotego mshoghodi # mshoghadi ? # mupasuka umutego omutego ulutego omutego(only for fish?) ndeda mUteo;mUkwa kItei mtego omutego mlaso igihwe mutego omuteko umutego untego,ulutambo mteko, uteri nteghu uluhwe;umushibhuka omotego omotego(omohana,omohenda,omoheto,omotachukyo) ntego mtego umutego mteo kigembe (for large animals), kikokkolizo mwambi murego kumureko, kumubaasu ulutyo / intyo; umtego, untego omutego lutambo nr*eiyo lutambo, mtego, -wa kusasa ulusandiho iliya ntegu mutego ntegu ntego mtambu / mitambu nreiyo mutego muteo uteeri omutego kitambo umutego nsamp_a lukonji, ngonji i-liwa omheto mutego mtewu mutego ntengo ntegu mtegu omutegho mtego ntego untego mtego mutegho ifilo kulemwa mutego mteko ulutyo mtambu omutego,akamashu umutego ulutyo omutego omutego,ekiriba omutego omutego untego mtegho omutego, esibeto umutego,ulutego omoheto agatego;akamashu nteko, nfwah# ekomi 5 urutimba;omotegho ntego mtego mukua mr*egho (ulu)ngozi lutegho unteyo [o:nte*:jo*:] lukonji omuhito mtego mtego omutego 159 (ku)lipa pay v (ku)homba kuliha ku-iha ku-iha kulipa kUrIba kulipa -liha kUrIva ukufiima gonkana iliha ku-sasula (u)kuliha (ku)sashula,(ku)lipa (uku)ho:mba ko-reha lipa kusuva kUIva (kU)Iva ku-liha kuliha ukuliha -rIha okuliya uxulipa ukuhomba ta/ha\, liba kulepa ukuliha;ukwishula;ukulongola reba/hakana okoreha -liha ku-liha ukulipa ku-riha ku-sasula -liha khu-runga khu-wanda, khu-sasula ukulipa oku-sasula ku-lipa taa ku-lipa kulipa ukufima (fima) kule_pa ku-tunga (ku)lepa lEpa kulipa itaa kureca (ku)ria (i)taa okuliya kulepa gushashura kulipa ku-gombola uku-lipa (ku)reha kulipa, kuhomba kuhomba kulopa,kuhomba (ku)lipa ku-lEpa (ku)vuyisa okulibha ku-liha (gU)lIpa ukuhomba (kU)lIpa u-rifa urifa kulipwa kwi-Lepa (khu)homba okulipa kulipa lepa okushashura guhemba lipa ukulipa kulipa kwihura,kukemba kuhasura (ku)sasura asombe kuliha sasula kihomba (oku)reha kuliha;kwishura itaa ekundO 5 -riha;-lipa gulipa (ku)liha kuria itaa (ku)lipa (ku)homba kulipa [kole:pa] ku-lipa riha ku-liha ku-liha kuliha 160 (ku)lia cry, wail v (ku)vemba kulila ku-ia ku-iya kulila kUrIra kulila ku-lila kUrIra ukulila korera ifugha ku-kunga (u)kulila (ku)lira,kuchura (uku)ve:mba ko-rera lila kUIa (kU)Ia ku-lula kulila ilaa ukulila;ukubhoroga -rIra okulila lila, uxulila ukulila lia kulela ukulila kura ugukura -lila ku-lila ukulila ku-rirakwana ku-kaaba ku-rila khu-lila khu-lila, khu-sola ukulila ku-lira ku-lila, ku-lomboledya iiya ku-kuta, ku-kongovela kulila, kuzonda ukulila (lila), ukulosha (losha) kule_la ku-rira (ku)lela lEla kulila iya kurira (ku)rira (i)lia okulira kulela kurira kulila ku-guta uku-lila (ku)kura kukuta kulila kukuta (ku)lela ku-lEla (ku)vemba oghukura ku-ila (kU)lIla ukulila (kU)lIla u-ria uria kulila kwi-lEla vemba ukulila (ku)lira *-di\d- lela okurira,okuchura kurira lila ukulila kulila kurira,kucura okurira,okucura kurra alile kuiya lira ki-kuta,kikhola (oku)rera kurila ishira elabatu 5 -kura kulila (ku)lila kurira ifua (uku)lila (ku)lila kulila [kole:la] ku-lila rira ku-lila kwi-ila? kulila,kuchura 161 ulili bedstead n uvwuhaaga bhulili uulili gItara matendegu lili nyomba ya Uraro amatendeko egitita kitalirye ekitabo uwuhaaga litendego obulili,obumamo UyII;UwII upango ifiira ubhulili kangamia? obulili uwulili, ulwandu uvulili ulili ulele ikilambi obore obhorere chinanda lili ichilili uriri kiriri lusazi, saga vikuru vi shitali bulili itendego lya chitala obukondo bwekitanda siteng'u itendeko mamengu ishilili ichitala kambali uvuriri (where women sleep) ule_li ulili ulili ururi ururi ulii riralo uleli uburiri/intarure litengu i-chipongo ebhurere chitala ulili chitala usanga mlElE obhorari ulili ubulili BUlIlI, BUlIIlI mulilenti mlilinti ishilili ulElE vulili uliri *-di\di\ oburiri uburiri itendego lya chitala okugulu kwichitanda ekikondo kyekitabu mifunda obuliriri uwusaga,uwulili kikingi-obherere ihango dy'ubulili elalu 5 ekekenge bulili bulili uriri bwa itigi wulyii uvulili uulili [oole:le] chilili emyaro ulili tengu obulili 162 kitanda bed n uvwulili sitala usazi usazi ichitanda(la) UrIrI wuli komwa gItanda ichitala oborere vuli buliri ubulili ekitanda ikitaanda obhorere echitanda Ukomo;UyII kItanda zhazhi ktara, ulii obunyamo kitara kitara ubhulili uriri obulili ikitala kitara uvulili uli:li kitar*a kitara, ulili kitanda ubhulili obore egetanda komwa ishitala luririnti-kitanda kyitara kitanda lusazi shitali butunde, sitanda ichitala obuliri ekitanda goli kitara kitara chinanda ishitala mulyii, kitara ichitala kitanda kitanda, kidali kitanda - mandupa kindaanda kitanda, ulili kiraa gitanda itanda ktar*a oburiri kitanda igitanda chit_h_anda shinanda i-chitala obhurere chitala chitanda chitala lusasi kindanda chitanda, lusangwali eghitanda lusazi bUlIlI ikitala kItanda urii urii ishitara ngono, ulElE khitanda ichitala shitanda kindanda ekitanda citala ichitala echitanda ekitanda;ekitabo ekitanda/ekitabo ekitabu ishilala usazi esitanda ishitanda obhorere ubulili kitara kitara (e)lobaeki obhore;eketanda jitanda sitanda uriri kitar*a (i)chitala kitala ichitanda [eceta:nda], ichitala [eceta:la] chindanda oburiri lusazi lusazi ekitanda 163 kilio mourning n kivembo ndio ndio ifwa kIrIro ifwa ndilo kIrIro iinfwa ebirero,horera kilio ku-kunga kuchura intimba ekibi ikiveembo echalamo kIIyo kIIo ndilo echalamo ifiyo ikigandaalo girIka olufu,amatambala ncha, ikililo ikililo kilio kilelu ulubhi uruku,ekerero ikurate ndilo ndilo ukulosya kiriro kiwoobe chirilo khwikhula lulwanzu ichililo kulira mufu sililo kiiyo chididi, makutango impungo indosha kile_lu lishoma, liikura kile_lo kilElo kivembu kyino kurira kiriro klio ekiriro malelo gusiiba malilo nguto -infwa eberero chililo chivembu chibilo kulila kilela malilu orukweli ndilo lIbUbi ifwa kIlIlo nkuya, kirio giro impungo sUUka khivembo ichililo, indosya shiwembu *-di\do\ kilelo okuchura urubi ndosya ichililo orufu, kuchura amaganya kucura kusalirwa,kuferwa ifuto ndio amasika ishivembo oruku urubi maakiva -ema rikura;uniku/uruku ? jililo naku kiriro mvugha mpungo ifua ifwa [e:fwa] chililo ekiriro kililo uchiwa, ndilo enaku,ichura 164 huzuni grief, sorrow n amakiva huzuni ukiwa ihuzuni kIeba wasi kinyala kIeva ichinyongo emechando nakku intimba obujune uluhuguvalo ebusurumbaye kyamje woo kyeva chililo, ndilo obuzune ukiwa umubhabhalo -kIeha obhusulumbae uluvipo sonu mahughubalo ukwifata ubhulushi amaitegero okobhabhayera chinyala machiwa ishitima kwirya-moyo buyinike, kiwubaalo usungu khu-velela khusalilwa unchungu, amateso, akalanda enaku, obwinyhike lituva iting'o lipohu uvuswimilizu amalanda masikitiku kevella, keverera usungu unariyo kwithikiira kiithikiro ekigongo usungu; malelo [for deaths] amaganya madandaulo ungaangalala amalanda obhururu ubusulumanie kusigitika ubusulumanie oni ligoga okukaraa ku-huza bUsanduhazu ubusulumany'e misaayo magheme uvavi kusimililwa ukEa, Ulanda (khu)sihitikha (ku)tumbala nsiba obusasi intuntu,intimba ulanda unchungu ?,amateso,akalanda obujune enaku,obusaasi obujune obusalizi,obujuni uswimu ukiwa endalo, obweralihirifu uwushiva obhuhabi amaganya okiva -emu obhobhabhayeru bupina kiao wukyiwa malanda lusukunalo ihuzuni [ehuzu:ni] kurugura holumwa huzuni obuzune 165 (ku)lima cultivate v (ku)gundula,(ku)seva,(ku)kana kulima ku-ima ku-ima kulima kUrIma kulima ku-lima KurIna ukulima korema irema ku-lima ukulima (ku)lima (uku)lima ko-rema lima kUima (kU)Ima ku-lima, ku-buigula kulima,busesa,kupona(kupanda) idema ukulima(noun) kurIma okulima uxulima ukulima tema kulema ukulima okorema okorema -lima ku-lima kulima ku-rima ku-lima ku-loma khu-lima khu-lima ukulima oku-lima ku-kuha ir*ema ku-lima kulima ukulima (lima) kule_ma ko-sembera, ku-rima kule_ma lEma kulima rema kurima (ku)rima (i)`tema (oku)lima kulema guhinga kulima lima uku-lima kurema kulima (ngu)lima kulima (ku)lima ku-lema (ku)lima okulema ku-lima (kU)lima ukulima (kU)lIma u-rima urima kulima kwi-lEma khulima ukulima (ku)berega *-di\m- kulema okuhiinga kurima lima ukulima kulima kuhinga,kutabira okulima (ku)lima aline kuima ohu-lima ki-lima (oku)rema guhiinga;ukulima ihema enyEka 5 -rema gulima (ku)lima kurima ir^ema (uku)lima kulima kulima [kole:ma] ku-lima, ku-kusa eririma(rima) ku-lima ku-lima kulima 166 ulimi tongue n ulumyango lulimi ulimi ulimi? ululimi rUrIme lumi ulimi rUrImI ululimi oromeme ulimi lulilimi urulimi olurimi ululimi ororeme olulimi nyilesa UImI(UIme) UImI(nImI) ulimi lulmi olulimi ulumi olumi urulimyi rUrImI olulimi(chindimi) ululimi olumi ululimi ulimi ulumi lulimi ululimi ororeme ororeme(chindeme) lulimi lulimi ululimi lurimi ulumi lulimi ulurimi lulimi lulimi, ululimi olulumi lulimi ulumi ulumi lulimi ulumili ulumi ululimi / indi# lulimi ulurimi lulimi lulimi lulimi ulumi ruume ruume ul*umi olulimi lulimi ururimi lilime ulimi u-lulimi ororeme lulimi lulimi / milimi lulimi kulimi lulimi lulimi / malimi orolemi lulimi lUlImi ulilimi lUlImi urimi, ndimi urimi ulumili lUlEmo lulimi ululimi llimi **-di/mi\ | **-di/mi,\ lulimi orurimi ururimi lulimi ululimi olulimi orurimi orurimi orulimi ulumili ulimi olulimi ulumyankho orureme,zindeme urulimi olumi olimi lonyEka 11 ororeme lulimi lulimi, pl. ndimi rurime ul*umi ululimi ulumili ululimi [olole:mi:] lulimi orurimi lulimi lulimi olulimi 167 kazi work n amalimo mulimo kazi ndima imilimo wIra kazi kazi wIra imilimo etichi, egasi kathi mulimo umulimo eikola, omulimo ikipigo emeremo kola emilimu dema wIa wIa kazi kasi emilimo kidemo kirundio igikogwa -wIra omulimu mulimo runda imbombo kasi, rumate rumate, kasi mbombo ibhikolwa emeremo emeremo ka(t)zi kazi imbombo mirimo-ntendo kyirundio mulimu sang'ano ikasi burambi, kumulimo unnimo, umlimo okukola, omulimo tenda madengo mashora mashora kasi, madengo imbombo ninda ichito lihengu lgasi kasi kasi, lyengo kasi mashora ngugi ngui emilimu lihengo akazi nc_h_ito maengo(?) u-mulimo / imilimo emeremo imbombo kasi imbombo liengo lihengo lihengu omoremo, eme- ndima milImo imbombo mlImo mwimo mwimo imbombo mUlEmo khasi umnimo mahengu *-di\mo\ kasi omurimo igikorwa,umurimo ncito unnimo,umlimo omulimo omurimo okukora omulimo imbombo ndima emirimo nzengo,inzengo emeremo umulimo;igikogwa makyora, kasi ikyoa enyie emeremo kaji, milimo mulimo ngugi ir*unda umulimo imbombo imilimo [emile:mo*] masengo murimo kazi ndima omulimo 168 kilimo agriculture n indima kiimo kiimo ichilimo UrImi wulimi kikimo UrImi iindima oboremi kilimu bulimi ubulimyi obulimi,eilima indima lilima UImi wImi chilimo obulimi kidomo ukulima urImi lilima uwulima ikilimo itema kilemu ukulima ekelemo ubhurimi kilimo chilimo uvulime kirimo chirimo vulimi bulimi ichilimo obulimi sikuho ur*emi mngwilima indimo indima kile_mu uvurimi kulema malimo uremi urimi urimi obulimi nbuhinzi shilimo u-wulimi lilima chilimo, ubulimi chilimu chilimo,ubulimi kulima kilemo kilimo rirema kilimo Ilima ubulimi bUlImi irima irima indimo kElEma khilimo ilima kilemo obuhingi ukurima ulimi ichilimo okulima obuhingi,eby'obuhingi ebyokurima obulimi ululimo kiimo obulimi ishilimo rirema isuka (i)hema -enyu -rerema bulimi ilima urimi wir^emi wusichilima indimo ichilimo [ecele:mo*] chilimo eririmo kilimo kilimo ilima,okulima 169 mzizi root n umudela musisi zindo zindo amasindi mUri muri maizi (mengi), izi (moja) mUri imisisi omori mri mulandira umuzi omuzi uludela umuri omusi msacha mwII mwIi mizhizhi mri omuzi ndri o ndi mndrii umuzi mUri omusi umuli mr*i* undela mru mru lilela umuzi umuri umuri zi(n)zi mzizi amazi muri mri mulandila, kikolo luzizi mili luli, umsisi, unsisi omozzi nr*ar*ii nRaRi luvuvu, luchiya izi mri umsisi nke_ya umuri inge_ga lukEga, lutandai mikigha nrari mirii muri mri omusi nkega umuzi nc_h_ichi nshiga, lubhubhu u-musisi omorya mushu likigha mushu lukiga lukega mkiga omuri izi nzi imisi mzi mwiri murii amazi miEeli mlela imisisi lishinshi, lushiga *-di,\ *-yi,\di,\ lukega, pl. mikega omuzi umuzi musisi umsisi,unsisi omuzi omuzi omuzi omuhama ilandazi (ma)zindo emisi uludela umuri umuzi nranrii nraarii erayo/eraxo 5 umuri nzwi mzi muri mri musisi lulela amasindi [amasinde*] mchiga omuri mzizi izi omuzi 170 (ku)zuma sink v (ku)dwivila ku-didimia ku-didimia kukwiwila kuborokera kuneng'ena ku-didimila kUUrIra ukunwela koratera,okorimera itumbukia kw-einika (u)kwiibila (ku)tobela (uku)dwiivila (kotobhera) sika kulika nzI (kU)thita ku-zama kutubila idekia ukwibhila tonyerera okwika uxudodomela ukudwivila tondokea, tonea kuyiwila ukulolobhela ibera ukwibhira -didimila ku-didimila dwiva ku-wirya-awiyirirye -didimira, -kalama khu-tsia hasi khu-kaliambusa ukuzyama oku-dimira ku-didimila ir*ekya ku-sama kwivila ukunwila (nwila) kuyivila, kudumbukila kwi-yina kuhobela kuyingila mmachi imirwa gutonya (ku)orokera okusika kujibila kurigiita kubila titimila, tivhila uku-siwila kuimeri kubukila kudibala kubukila kusama ku-dibila, ku-litina (ku)yivila okwibhera -zama (kU)nwela kuibila (kU)kalIla u-nyughia uyeghera kudwiv*a kwi-sheketela khuchubila ukuzyama kumirua *-di,\a\m- kusuma okuhiinda gutemba zika ukuzyama kutobela kumirwa,kwibira okusaya;okutobera (ku)dikira adwibe chubwighia, kuagha mwe mazi ohw-ibira kijuda (oko)tobhera kudobera (i)mirwa mmuha ereni -shuka gulibila (ku)lokela kuriama isor*owia, ir^ekyia (uku)siwila (ku)dwivila kukwiwila [kokwiv*e:la] ku-titimila tubira ku-ibilia -didimila kuzaama 171 (ku)zua bring to light v ku-zua ku-zua kukongola kufunukua ku-huna kwonithia ukutumpula okorenta, ase..... ? ku-tangaza kugaragaza (ku)zoola,kushelura (uku)va:ngisa kuhumbura (okw)itemeka kumaalya kyeninI ku-zhomoka kusulula isuma ukuzuula -rehe Utherini (okw)elesha uxunmula ? ukuvonesa dulia saeni kudeta ukuzula okorochera okohanga, okohameka -uvinzi ku-lavanya leta apazelu ku-longoha ku-lamsa, -zola khu-tera ha vulava ? khu-fumbula, khu-lekela ukugundula oku-mulisa ku-indula ku-lambila kwelezya ukulangizya kulasa ku-murika (ku)pia kulyoba, (ku)pia kunza isomujiya kuthana uturia werune (i)manyika [= (ku)zindua] okwambisya kuhumbula kuzura namanama uku-kozezya kuhumbura kufumya (pabwelu) kufumisha kumwanga kufumya(pabwelu) ngelebani okorichoki elusya (kw)eja u-andia utonera kulolesya ukuzelu kwi-zua khuhumya pivala kulandula kubosolia okujumbura,okuzoora lolesya ukugundula kurwanyisa kubaza-amazima (ku)leta hamusana akampanje ohw-anjulusa, yanjulusa kiwonesa kumwerisha ? kuzuula eri 5 -reta koharabhu weruni il*or*a # il*osa ? # fumia apatiswe (ku)fwekula kukongola [koko*n*go*:la] sogora ku-bwinha -lete kwngaile? zaahura,sohoza 172 (ku)ng'oa pull up, root up v (ku)kuula ku-ngoa, ku-ngofua ku-fuka kukumbula gUkUra kukua -ngola gUkUra ukwimba gorimora iduka ku-kuusa (u)kurandura ? (ku)nyukula (uku)kuula; (uku)kimula kuiha yia kUkUa (kU)kUa ku-ngola kukuda ukumokola gucia okwiilila uxulimbula ukukula r*ungua kugeha ukumokola ukuiha ukwiha,ogosomora ko-ng'ola ku-ng'ola ukwipa ku-kula ku-ggya, ku-kuula -ng'ola khw-iha khu-siula ukwiipa okw-iigha dabola, adola iilo ku-dobola, ku-yupula kusenya ukwipa, ukwipula kugeha, kutupula kw-iha kutupula yokwa kutupula iruwa gukuura (u)kura (i)kul*wa okwiya kutupula gukuura (ku)zula tupula uku-nyunkula kwiha -ipa kutupula -ipa (ku)jikwa ku-tupula (ku)geha okwiha ku-ng'ola gupa ukunyukula (kU)dubUla, (kU)juula u-uta ukura ? kwipa (yipa) kwi-ipa, kwi-kUUla (khu)keha ukwipa (ku)tupula kuyikwa okubatura gusohora (kw)i_pa ukwiipa kukura kwiha kumenyura asenje kukun_t_a ohw-ia, ohw-iya kikula (okw)iha gushinguula yiirua erigo 5 -iha gudubula (ku)dubula, (ku)kutula gukura ikul*uo (u)kwipa (ku)kumula kukumbula [kokumbo:la] ku-tupula iha ku-ng'ola ku-ngola kunyukula 173 (ku)simama pull up, come to a halt v kwiima kujimilila ku-gooka ku-gooka kukwimilila kurungama kukaia kimusi -timalala kUrungama ulwimilila, imilila gotenena imka ku-koma buhagarara (kwe)melela ukwiima kuimirira imeleguru kUUngama (kU)Ungama kw-ima kwimelela oroka uguhagalala rugama okwimelekulu simila, uxu- ukwima imusa kuyima ukuhagalala ukuimera ukwimerra, ugwitenga -imao? kw-ima imilila kwima kw-ima sinjila khu-khwimisa, khu-khwakamisa ukwimilela okw-emerera imila isalala ku-imika kwimilila imilila kuye_ma ku-singira, ku-tivira (ku)jema yEmEka kuyima isalala kurungama kurwama (i)tirima okuyambara kujema guhagara-ra ? (ku)ima ku-ijima ukwimilila kwimerera -ima kuwoloka -ima (ku)jima ku-jema (ku)yima kwimeera ku-kimala kwIma ukwima (kw)ImIIla u-sima gimika kwimilila kwi-EEmeka yimile,khwima ukwimilila (ku)goloka kuyema bwema okwemerera guhagarara kwimilila ukwimilela kwemelela kugarukira kwemerera kwemerra ahwime kughooka yema kiyima (okw)imerera guhagarara isaraa kerigo 7 -emera gwima (kw)imilila ndarugama ghor*oka (u)kwimilila (ku)kwima kukwimilila [kokwemele:la] kw-ima imerera ku-ima ku-chimala kwemelera 174 (ku)zungua, (ku)zungusha turn round v (ku)nyengedzela ku-zungusha ku-zungusa kupilinya kUthiUrUrUka kugalua ku-zunguluka kUthiUrUrUkia ukuzingurusha ogoochora,goetanania ighalut*ha ku-kyuka kuzingira (ku)hinduka (uku)pilimya kuichora siringisya kUthyUUka,kUthyUUkya (kU)tiUUka,(kU)thiUUky'a ku-zungulusha kubindya iwereka uguhindagula;ukuzungagiza thiurura okuindula/okuindusha uxupilimya ukupinduka hundusana kusongosya ukuzungulusha ukuinara ukunuga,ugusisa,ukwinarerra -zunguluka ku-zungulusa zyungulila kuringirira(ya) ku-kyusa ku-zingirusa khu-voyang'anyinya khu-yusa, khu-shusa, khu-kalusa ukuzyunguluka, ukuzyumbiila, ukuzyungulusha oku-kyuka ku-dinguanga irunguta ku-dingudiha kuzyunguzya zinguluka kutindisa ko-vodongana (ku)hyongaloa kutindila, kutindikiha, kuvigha luvigh# aruka kugaruka (ku)thiulunkia (i)hundusa okwisingura kuyongolota guhinduka (ku)zungulila ku-timbiliya uku-liwilizya kwirigonghi kusamika kushengesha kusamika (ku)titiliya ku-tindia (ku)tindisa kwisongori ku-zungulusa kuyUngUja ukusyungusya (kU)pindIlIja u-gikengeya findiriya ? kuzyunguluzya kwi-pilimya (khu)halavukha lib'ila, ukulib'idya kuzyengeta *-di,/u/ng- teteleya kuteteleya (ku)hinduka (ku)zingulusya ukuzyunguluka,ukuzyumbiila,ukuzyungulusha kwezingola(zingola) kuhindura kwehungururuza kwehinguliriza azyongusye zungunka kaluhana, wekaluhanie kipilimya (okw)inara/(okw)inarya,(okw)irungurya kuzinguusha yaarua erimiti -isingorya kwiyungula (ku)pilula kuthiuruka ghaluka, tengetia (uku)liwizya (ku)syungusia kupilimya [kopili:mja] ku-galauka inogora,irugura -zungulusa ku-zunguluka zunguruka 175 mzungu white man n umulangala mzungu mzuungu undu umweluu mUthUngU mzungu mzungu mUthUngU uunzyungu omoruri,omosonyo mthungu mweru, muzungu umuzungu omujungu umusungu omotake omujungu mUsUngU mUsUngU mzhungu omuzungu nsungu umuzuungu mundu mweru omuchungu umujungu usungu msungu nsongo umuzungu umuchungu/omorabu umuchungu m(t)zungu munhu mzelu umuzungu mjungu muzungu mtsungu musungu umuwanga, umuzungu unzyungu, umzyungu omuzungu njungu nsungu msungu umuzungu umkandi (umzungu) nsungu musungu nsungo njungu msungu nsungu muchunku muthungu/muchungu msungu (vasungu) omujungu imulungu umwera/umuzungu nzungu nchungu u-muzungu omochungu msungu msungu msungu nnzungu   nnjungwa chimlungu omuchungu mzungu nzungu insungu mzungu mujungu mujungu , mukhoku umuzungu mUzuungu msungu,m-valafu(white) omzyungu mzyungu nzungu nsungu omujuugu umuzungu muzungu unzyungu,umzyungu omujungu omujungu omujungu omujungu uzungu mzungu omusongu umjungu muzungu umwera;umuzungu nsungu erindo 5 umushungu nzungu mzungu muchunku msungu umuntu umutiswe (umuzungu) unsungu undu umweluu [o:ndo omwe*:lo:] nsungu omuzungu(erinani) mzungu mzungu omuzuungu 176 (ku)ziba stop up, fill a hole v (ku)fuundika fundikila ku-ziba gubika kulimba kUthinga kufindika -sita kUthika ukutwila ogoichoria iphwika kwi-gala ukuzibila (ku)ziba,kunyinya (uku)mata kuribha (oku)siba kUlinda (kU)linda ku-zhiba kuzibya shinga ukuzibha guthika okusiba,okukonja uxulimba dinda finika, ili/:ka\ kusiva ukuzibhila ukuriba ukuribha -kiba ku-sita yizuzya ku-tunika ku-konya ku-diwa khw-itsulitsa khu-khwililisa ukutwiila, ukufukiila oku-ziba ku-diva iishura ku-diva kufushila kufundika kudiva ku-nyinya kuhiba iba kudiva ifunika kuthika kuthika irinya (i)vehya, (i)vehia okusiba kuhiba kuzibya kuc_h_eka (kukwilila) ku-ibha uku-malilila koribha kushiba kutiva kushiba (kw)iba ku-liba (ku)dinda okoribha ku-sita gUchibIja kusyila (kU)chiBIIla, (kU)chiBa u-kivia ukiviya kudinda kwi-kaanda, kwi-kiEla (khu)mema ukuchib'a kudiwa kuiba okutaba tupika ukutwiila,ukufukiila kuziba kwigariza kwijuza-ekiine kwigara abadishe kumemeza yichusa kimemya ililindi (oku)ribha kuzibira;gufurila iyushura eringaringa 5 -ribha;-hunya guchiba (ku)zibila kuthika ir*inda (uku)fundika (ku)dinda kulimba [kole:mba] ku-siva riba ku-ziba ku-kanda kuzibaa 177 kiziwa pool n ililaamba kasibha kadimbwi kaziwa iziwa IriI kiriwa bwawa cava ichibwawa ritibo ndiva kittaba ikiziba ekitunga,orutunga ililaamba litabha lisima kiunje ndia ndia doda obwitekwa ruwa igitanga ndia litaba ixava utsivatsi ibashubashu lilamba ibhijabhazi iririba indibha, ritanka lamba rambo idimi ilambo-iriva ( trad. langi =kiriva) kidiba, kitaba ndibo, liduvwi isisibo iziwa, ilamba ekidiba sidombwe ir*uwa libwawa, lilava idimi itenga litanda lidavalia liliba litaanda lihiva [in a river], litanda iruva # iruua ? # ina rui ingwetie? (i)tuku ritanga(rirambo litanda igitega/ikizenga t_iwi litanda i-chiziwa akanyancha chishiba chitanda chishiba lulambo litanda akanyancha bwawa iduta kisiba itaBa, ilambo irambo garambo shidimbwi kElambazE khidimbwi ilamba litanda *-di,\ba\ pitanda ekyagaana igitenga cilambe, lambo iziwa,ilamba ekitunga eiziba ekidiba ekigana idimi dibo esebere, ediba ililamba itabha uruuzi nruva esai 5 ririha idimbwa ndia iruwaruwa ichisapa iziwa [izi:v*a] katanda nyanza kidimbwi nkuta, nkulisha echanzaare,echambu 178 ziwa lake n inyandza isibha ziwa ziwa ulukuwa Iria ndiwa Iria iiziya ritibo ive nyanza ikiyaga enyanja inyaanza enyanza omwalo njoka IIa Iia bwawa kulu isiva, iruvaruva echambu ruwa dingane ndruwa uruuzi iria inyanya ilambo nduwa inyanza,ilisiva ir*ar*wa iziwa nyancha ikitanga kinini inyancha inyancha (t)ziwa ziwa ishiziva iriva iruwa nnyanja tsiwa inyanza inyanza iziwa, ibahali, ikwa enyhandha litanda r*uwa iRuwa litanda ishiziva nduwa iziya nyanja inyanza lo_si, nyanza ruva ina ilia inyanya nhwanga inyanja nyanja litanda i-ziwa anyancha usumbi litanda usumbi lilemba gutanda enyancha bwawa nyanza inyanja nyanza irambo irambo ibahari lUUze nyanja idib'a litanda litanda enyanja ikiyagu yemba iziwa,ibabali,ikwa enyanja enyanja enyanja enyanja iziba ziwa enyanja ililamba ilikhome nyanza inyanza iruwa iruva esaka 5 inyansha nyanza nyanza uria ruwa ichiziwa, ulukuwa nyanja ulukuwa [oloko:wa] litanda nyanza bwawa ziwa enyaanza 179 (ku)zika bury v (ku)sila kufulila ku-zika zika kuzyika kUthika kurika -zika kUthika ukutwila, ukuzika gotindeka, gotinguta(person) ? irika ku-liika ukuzika (ku)zika,okubyala (uku)siila kobheka(person),kobhombeka(object) siika [= ice] kUthika (kU)thika ku-zika irika [= to hide] kutabila irika irika uguhaamba thika okusika uxutuula, uxuzyixa ir*ka ukusila ir*ika irika kusyela ukuzika okotokela ogotokera, ukuhirabhwi ? -(t)zika ku-zika syila (fushila) ku-taa irika, isumia ku-ziika kw-asa khu-ra khu-siikha ukuzyiika oku-ziika ku-jaa irika irika ku-sika kusyila irika ukutwila (twila) kushe_la ku-yavira, ku-ta kutaga, kusika sika kusika irika (ku)thika kuthika (i)r*ika okusika kutagha guhamba (ku)zika ku-shika uku-zika korieka kushila kusika kushila kusika ku-lika (ku)hyila 1)okuryeka(mtu) 2)okotokera((kitu)=kufukia) ku-zika (gU)jIka ukusyila (kU)jIIka u-tuhia, u-ika uvika kusyiha kwi-EEka (khu)sila ukudyika kufintira, kukulira *-di,/i,/k- kusika okuziika guhamba,guta (ku_)zika ukuzyiika kuzika kuziika kuziika (ku)zika asyile kuzika siiha kisila,kilaga umunu (oku)bheka,(oku)tukira kuziika irika ivaanga esani/nsani -bheka gujika (ku)zika kuthika ir*ika (uku)zika (ku)syila kuzyika [kozje:ka] ku-sika tukira ku-zika ku-zika kuziika 180 (ku)zima quench, extinguish v (ku)dzimya kusimya ku-koma ku-koma kuzimya(kuzimanya) kUthiria kurimisha -zima, -tuliza kUthima ukuzimya okorimia ivwagha, (ithima) ku-likirya ukuzimya (ku)laaza (uku)simya kurimya simya(for fire),malamo obuile ?(for thirsty) kUvosya (kU)vosya ku-hozha kuhaguka,kulazya(zima mot)? iwoo ukuzima nyotoka okwita,okusimya polya, limya ukutsimya rumia kusima ukuzimya ukurimia ukutimya -(t)zima ku-zima zimya ku-rimya ku-ziziza ku-hotza, ku-tzima khu-tsiminya khu-simisa ukuzimya oku-zimiza ku-dima ir*umya ku-dimanga kuzimya ukuzimya (zimya) kusimisa ku-siminya kususua imiya kujimisa [of fire] waa kwoona kworia (i)rumya, (i)rumia okumara obwiro kuchuchua kuzimya kut_ima ku-ima uku-zimya korimi shimya kujimisa shinya kuimiya ku-limia (ku)jimisa okolimi ku-zimisha (kU)zimya ukusimya (kU)zimya u-khoria umariya ? kuzimanya kwi-dibya (khu)chimya, khuchima ukudimya kuzimia kuimiya okuraaza kuzimya zimya ukuzimya kulaza kuraaza kuzimya okuraza azimye kuzimya simia kisimya (oku)rimya kuzimya irunya esebe-labu -rimya gujimya nkuoria irumisha (uku)zimia (ku)simia kuzimya [kozi:mja], kuzimanya ku-sima rimya ku-zima ku-koma kulaaza 181 (ku)potea get lost v (ku)jaga kutagika ku-aga kaaga kutyega kUra kulagaya kw-aga kUUra ukuloa gosira ireka ku-gotta kuzimila (ku)bula (uku)yaga kobhora bula singiho kUa;kwaa kwaa kw-aga icheka kubula ideka ideka ugutagika -ura okubhula limiila, uxulimiila ideke ukujaga teka iteka kuyagha ukutagika;ugutola indubhi(porini) ukusira ugusira kw-aga kw-aga sovela ku-tayika ireka kw-aga khu-gora khu-korana ukulowa oku-bula kwasela, asela (vb) ir*eka iReka ku-yahika kutega ireka ukuponga (ponga) kuyaga ko-gota kuhoba oba kuhova ireka kuura (ku)ura (i)`teka okubura kuhoba kubura/guhaba (ku)taika ku-jaika uku-sowa kobhora kusoba (ku)yalamila kusoba kuoba ku-hoba (ku)yaga oghusira kw-aga (kU)zimIla ukusoba (kU)zimIIla u-yaghaa uyaghaa ? kutega kwi-limEEla (khu)yaha ukudob'a kwagamira *-di,/m- kuoba okubura kuzimira (ku)ponga ukulowa kubula kubura kubura okuhaba,(ku)bura ateje kuagha kota, kotao kiyaga (oku)rimera kuzimila iheka iheka esebe-gOlO -sira;-bhora gujimila (ku)bula kuura ir^eka (uku)sowa (ku)sova kutyega [kotje*:ga] ku-sova bura -kaga kw-aga kubula 182 mzimu spirit (of dead person) n ilimulungu musimu mzimu mzimu unzimu nkoma irimu mzimu ngoma imyao, imizimu ebirecha ngoma muzimu imizimu omuzimu umwiitu;ilisoka ekehwe emijimu aImU Iimu mzhimu omuzimu warumu umuzimu ngoma litunu umulungu amasetano mr*imu mahoka umuzimu omokoro ikihwi,omokoro m(t)zimu m mhungi? ishizyusi mrimu muzimu shinanyenza kumuzimu ichiwa omuzimu gwomufu lihoka warumu lihoka umuzimu ichiwa / iviwa lihoka / mahok# kigiingi lihoka lyoka mahoka ikumbo kirundu(nkoma) nkoma omusambwa mahoka umuzimu nzimu maoka u-muzimu emisambu chigoshi mahoka chigoshi msimu mahoka lihoka risambwa mzimu kabeba imisyuka mzimu + murungu murungu ? umuzimu mUtuunga mambungu ichiwaa lihoka maoka, (lioka) omuzimu umuzimu mupasi ichiwa emizimu omuzimu omuzimu omuzimu unzimu mzimu esihyeno linguluvi(umusimu) isambwa igiteega varumu esewe ekehwe isamva msambwa ndere na nkoma war*umu ichiwa lisyuka unzimu [o:nzi:mu:] masoka eririmu mzimu mzimu omuzimu 183 (ku)zinga go round, turn round v (ku)gomba ku-zinga zinga kuzinga kUthiUrUrUka kuzunguka -zinga kuthiUrUrUka ukuzinguruka goetanana ijunguluka ku-gedererya kuzinguriza (uku)siinga konarya singa,isingusya kUthyUlUlUka ku-zingilizha kwizonga,kuzonga,kuzongolo..? iweretio ukuziinga thiUrUrUka okwisingura linga, uxuliinga ukutsungula hundusana kudendanisya ukubhanga ukuinara okorecherra, okobhoherra -zinga ku-zungiliza zinga ku-sankanya -tzingirusa khu-voyongana khu-khwibiirisa, khu-keema ukuzyunguluka kwe-zungulula dinguka irunguka ku-dinga kuzyungula zingulusya kutindila ko-vodongana (ku)hyongaloa kushunguta ikurunguta kuthiuruka (ku)thiulunka (i)hunduka okwisingwasingwa kuyongolota guhindukira ku-timbiliya uku-pomba kwirigonghi kushungula kushengeta kushungula (ku)kwika ku-tindila (ku)tindila okwinaara ku-zingila kuyungUla ukusyungusya (kw)igongilisha + u-fiimiya, u-gikenga ukungiya zunguruzya kwi-pilima ukulib'ila kuzingazinga kuteteleya okwehinguririza,okuhinduka guhagatira ? zinguluka ukuzyunguluka kuzingirila kwezigoora okwetorora,okwehindura kwehinguliriza,kwetorora agaluhane kuhituka kaluhana, wekaluhanie kipilima (okw)inara,(okw)irugura ukuziinga;gukubilanya yiiduka esia 5 isingorya kwiyungula (ku)pilima unduka itema sungul*ul*u kuzinjilichizya (ku)syunguka kuzinga, (kupilimya) ku-syungulasyungula ikyora,irugura ku-zunguluka -zunguluka kuziinga,kuziingoora 184 (ku)zunguka surround v (ku)pilima ku-zinguka ku-zunguuka kupilima kUrigicIria kumara giriigo ku-zungulusa kUthiUrUrUkIria ukuzingila konareria,gotanana ijunguluka, (ithunguka) ku-ziga kukiira kutanga okun'oku (uku)pilima kuirigitirirya isingula ndeda kUthyUUka ku-zinguluka kuzongela,kwibinda iwerekia ukuzunguluka gUthiUrUrUka okwisingura uxupilimania ? ukutsungutila sunguka kusyongeka ukuzunguluka ukuinara ukwinara -zunguluka ku-zunguluka zyungulila kw-izingirira -tsingiruka khu-khung'anyinya ? khu-khwibotokhelela ukuzyunguluka okw-etoloola ku-tang'anedya iringiitya ku-dinguka kusyetela ukulilizya, lila kutindi-lipo_ga ku-kunganyia, ku-kungeliza (ku)hyongata kushunguta kuthiuruka (ku)chigiria (i)tengeta okwisingwa kwizenguruka (ku)zungulila ku-timbilila uku-liwilila kwirigonghi kushungulila kushunguka kushungulila (ku)titilika ku-tindiya (ku)tindila okwinaara ku-zunguluka gUtunganila ukusyungutila (kU)tinganIla u-kungania, u-fiimiya fimiya kuzyungulila pilimEkEElya (khu)chungutila ukulib'ila kuzyengeta *-di,/ng- kuteteleka okwehinguriza guhagatira ? zinguluka ukuzyunguluka kwezingoza,kwetoro..? kwihinguririza, kweziguza kwehinguririza kwehinguliriza azwungule kudengania webodohanie kigomba (okw)inarya kuzinguuka (i)riingia # i with and without dot # esirene -narya kuhindilija (ku)pilima kumuthiuruka tengetia, ir*i:nga (uku)liwila kusungusia kupilima [kopili:ma] ku-syungula inogora -zungulusa ku-zungulukwa kuzingooroka 185 (ku)sokota twist v (ku)bota ku-sokota sokota (ku)sokota-kupota kUthiora,gUkUnja kuluka -kunja kuringa ukusuka, ukuluka ogokundeka ithokota ku-niyola ukulunga (ku)hotola (uku)bota koroka yasya kwokotha (kU)mila ku-hogosa kulanga lemalema ugusogota nyogonda okwasa pota, uxupota ukubota,ukutiva hor*esa kubota ukubhuungula okoroko ukwigosa,okobhaserania -piliga ku-bota nyonga ku-wodyawodya kw-ogosa khu-vorola khu-sokota, khu-boorora ukusokota oku-nyola ku-luka, ku-pambanyola yososa ku-sokoota kupota ukupilinga (pilinga), kukos# kubota ku-sita, ko-votora (ku)sokota lOka kuluka, kusokota kuthiotora (ku)ontola (i)hoka okuruka kupota guhotora (guhonyora) kupota ku-pota uku-posa kuoghosa kusokota, kupota kupota kusohota,kupota (ku)luka ku-hokota (ku)bota okusuka ku-luka (gU)taba, (gU)dosa ukuluka (kU)d—s‡ ? + u-nyongoya gwoghoha ? kupota kwi-sokota, kwi-pota (khu)nyonga ukupela kukokosa, (kupokos# *-di,/ng- kuinga okwogosha,okuhotora guhotora,gukanya pyata, okasa, suka, luka ukusokota kumyola kwogosha,kuhota kuhotora/kumwoora (ku)myora atab'e kuzingazinga [e.g. plants, climbers] fumbakania kitava (oku)ugusa guhinga iirina # i with and without dot # eshie/esie -roka;-bhasya kogosa ndathiora ghor*ighotsa (uku)posa (ku)poghota (ku)sokota [koso*ko*:ta], kupota [kopo*:ta] ku-singa -sogota ku-luka kusiba 186 (ku)pinda bend, twist v (ku)nyenga ku-pinda enama kutefya kUthiora,gUkUnja kukomesha ku-zunguluka gUkonja ukupeta komina ikoda ku-geda kugonda (uku)bibiindala kusisa (oku)goma bara kwokotha ku-pinda kukota lema ukugoleka inamIrIria,kUnja okwinamya xomangila, uxuxomangila ukunesa,ukudepa alua kubedamisya ukugoleka ogukumba ugukumba,ukuhinya -opinda ku-veduka pinda ku-woda -vedula khw-inama khu-fumba ukugoonda, ukunyoonga oku-goda, oku-weta ku-pinda ilema ku-pinda, ku-kunja kupinta ukukonza (konza) kunio_nga ko-goda (ku)pe_nda pEnda kupinda ilema gukomboria (u)kuma (i)koma okwiinda kupenda guhonyora/guhina kupinda ku-pinda uku-nyongana kobhonana kupindana kupunda kupindana (ku)pinda ku-kOnja (ku)gova okughuncha ku-gonja kUgonda, kUmyola? ukuniongala (kw)igonda + u-bida ubeda kupinta kwi-pEta, kwi-bEda, kwi-goda (khu)bidyama ukugongob'anisya kubiga penda okugondeka,(ku)hotoorora yendamya ukugoonda,ukunyoonga kwinama kugondeka kuzinga (ku)gema,(ku)myora apinte kukonya kokodia ki-gonja (okw)ikeka kugoonda ilema, iotua esung(w)a -kumba kugonda, kuhuna (ku)gonda gukombara il*ema (uku)nyonganika (ku)bidama kutefya [kote*:fja] ku-pinda sisa,ruka ku-kunza ku-kunja kugondama,kugondeka 187 (ku)kunja (uzi) wind up (thread) v ku-kunja konya kupinda gUtunga kuriga (uzi) -kunja, -beta gUkUnja ukukonza konarera,koringa eusii ikunjiria (uthi) ku-linga ukuzinga ukuviliinga boyelela kama kUlinga Ulii (kU)linga ku-bota kuzinga lema ukuziinga kwogothithama,kuogotha (oku)singora uxulinga ukunyengelela uwusi hor*esa kunyenga ukuzingila ukulinga ukuringa nzinga ku-zinga zinga ku-fotorerya khu-linga vuvusi khu-kanya, khu-bowelela ukukoonza oku-zunga wuzi ku-dingilidya luu ilemia ku-kunya kuzinga ukupilinganya (pilinganya) kunie_nga kw-ringa (ku)kunza inga (lusi) ilema (usi) gutunja (u)kunja (i)koma (okukuba),okukunja kubulunga kuzinguriza kupinda ku-pinda usi uku-pomba (umunyeta) kuringha kunienga ubwusi kukunja (wusi) kunienga ubwusi (ku)kunza ku-kOnja (ku)niyenga okughuncha ku-lunja (kU)linga ukupindany'a ubusi (kU)gonda u-findiya ubida ughohe kuzyanjilizya palinga (khu)nyenga ukukonza konza uzi okuzinga konza ukukoonza kuzingilira kuzinga kumarira (ku)zinga ehuzo apintanye kushunga, kuzingazing# fumba eusi/olusia ki-singa (oku)ringa,(oku)kunya,(on its own)(oku)rizerera(on kuziinga(uruzi) yiirina esyOka 5 -rengeseera kugonda buluba (ku)gonda gwokotha imarisa (uku)konzelechezya (ku)nienga kupinda [kope:nda] ku-viliga rizirira -kunza ku-konya kuhinga 188 (ku)sinzia close v (ku)sindzila ku-siinka sinka kukupila kUbinga kudungumia ku-pila kUgocerera ukusipula ogosundoka,goita chingoya goyi ichundia kwi-galawo kusinziila (ku)nagila (uku)siinziila kuhindirirya ongelela tocha kUvinga ku-dongila ishinga kunagila shinga ishinga, iraaya uguhumiliza kuhingira okuongela tinya, uxutinya ishinga ukusinyinza,ukukutila funga, shinga; ir*ur*e [= slumber] ishinga kusinjila ukuhunila hangi ugusundagera ku-kila ku-kukila ikusyupiila ku-kundukirya iwiiiria ku-sinzira himbi khu-kaala ukupunila okw-igalawo, oku-ziyiza kwindila, indila ir*engea ifinga ku-hindila kusinzila ishunga ukusipula (sipula) kude_nda ku-hana (ku)punga kusisila irengea kuinga kuingira (i)imur*e [= doze] okuunira,okuongeresya kutitila [close eyes when sleepy] gusinzira(to close the eyes) kuojela ku-gweela uku-suwunchila kusundagira kushipuka, kushombela kusisila kushipuka,kushombela (ku)kukila ku-gochela (ku)titila, (ku)sinjila okusundagera -sinkha gUtindIla ukusipuka (kU)tindila, tindIla u-tindia utindia ? kusinzila (kusupila) kwi-tiindila (khu)sinjila ukupunila kusizira kukukia okukyinga sipula ukupunila kucinga (ku)kinga azinzile kusisiza ohu-wunguha ki-sinzila (oko)sundagira guhunila;gusinziira ihengia isha etara 5 -sundaghera gutindila akubi ishinga (uku)suwunchila (ku)kukila kukupila [kokupe:la] ku-gwesela isuka(sundagira) ko-kukila ku-kupila kuhumira 189 ndoana fish-hook n indovano ndoana ndoana indoana nthUana ndoana ndwano ndwano indoani endoani,endobio ndoana mulobo indowano irobo indovano rirobho lilobo ndoana kItei nduwano ilobo igera ndUano lilobho indovani indovano ndowani indobhano endobo endobho nduano ndwano ahasikulo kaswagi ddobo nduano ingaka kumuloboo indowani eirobo silovo nduana indoana indoana indowano [< Sw.] ndowani endohani ndohani ndogana ndovanu nduana rwano rwano rirobo lubesa urugobe mbej_a kolokombwa iswelo andhobho ndovanu kilobo ndobwani luvecha endobho chi- ndowano ilobo ulutobano lUdoBano itu ro utia somba ikwatia somba indowano nzuElo ndowani indob'ani ndowanu *-do/bo\ kilobo sa omba endobo irobo ndowani indowana ilobo eirobo endobo akantu kencu kiloa elabo indovana irobho indobano;indobesho etararo 5 endobho ndobana ndobano ndwano nduana ilowo ndovano indoana [endo*v*ana] ndoana endobyo ndoana ndwana endobana 190 (ku)vua (samaki) fish v (ku)lova kunyahula ku-loa ku-vua (ku)vuwa ikUU kuwada samaki ku-vua samaki, ku-lowa gUtega ukulowa koruba ivwara mapere ku-toga, ku-loba kuroba (ku)roba(using a hook),(ku)juba (uku)lova kuwesena tega jiswi (see 158) kUtea makUyU (kU)tea makUyU ku-vula somba kulega,kugobola iwada ukulobha tega okulobha chiswi,okuchubhula uxuluva ukulova isomba tea samaki kulowa ukulobha okolobia/okohomana okorobhya -vula ku-vua (somba) ukusikula ku-kwata (sompa) ku-vuba ku-lowa, ku-vula khu-luva khu-looba ukusweela inswi eikyenyhandha ku-ula (dyomba) ir*eiya ku-tambiha, ku-tambisa kusikula, kulema ukwela (ela) kulova somba ku-ruva (ku)loba loba (omba), lopwa (omba) kulova, kuswanda, kusangila, kulopola ireiya (samaji) kugwatia kuwatia makuyu? okutega ginswi,okusura amitego (pull out fishnets) kuloba homba kuroba(isamaki ifi) kuvua ku-lopesha uku-lowa (inswi) kuwesana kuloba, kukuka kulopola somba kuloba,kukuka (ku)uba omba ku-loba (homba) (ku)lova okutegha ku-vula (kU)zuba ukukola inswe (kU)zuBa uuta somba ukwatia somba kusikula kwi-zua nsiE khulova isomba ukudub'a (inswi) kulopola *-cu,/i/ | *-cu,\i,/ ku-loba okushoha kuroba swela [with hook], (kw)ela [with net] ukusweela inswi kujuba kutega,kujuba ekyenyanja encu alobe kuvua ohu-nabha engheni kihova insuri (oku)wesena(net),(oku)soma(hook),(oku)sakira(spear kuroba(ifi) iwaha makunga eto 5 (oko)tega sinswe guzuba (shi) (ndilo) (ku)loba(mfwi) ikungara,gutega makungara r^egha makuhga # s.b. makugha ? # (uku)lowa (inswi) (ku)lova (ku)vuwa [kovu:v*a] ku-loposya kurobya ku-loa ku-vua kuzuba 191 (ku)opoa fish up, pull out v (ku)lovola ku-loa okoa kusikula kuruda k-opola gUkucia ukwepula koruba ilopoa ku-kusayo kwiburura (uku)lopola kosabhora roba kUkusya;kumya ku-lopola kukolamo ukulopola gucia okuusha,okuloba uxusikulya ukulopola sor*omoa kuropola ukuzabhula ukuihora okohamana -vabula ku-lopola ukulopola tawulu ku-kuula ku-pola khu-rulitsa khu-kusa, khu-khwesa ukufuunta oku-swankulayo, oku-nuulayo kwalola, alola (vb) yoomwa ku-nyopokoa kuvuva ukuzulula (zulula) kulopola sinura (ku)loba lopwa kulopola kugwatia (ku)rita okuturya kujembalakea [fish] kuvundura kuweja shubhula, jokola uku-vwimpula kurobhoki -ipula kulopola -ipula (ku)lopwa ku-lopota (ku)loposa kwihora ku-lohola (gU)suta ukusipula -lopola, zuBUla u-uta utyoa kuzuv*ula kwi-pUla (khu)lopola ukudumba kulopola, kulowa kunopwa, kulopwa omba okuroboorora (ku)zula ukufuunta kuroba (kunyurura),kukuura kwihama (ku)rugamu,(ku)serra,kwetegereza azubule kuzuta ohu-nabulula, nabulula kikuveha insuri kuroba -eto ahora kulopola kuuchia kuruo (uku)zuwula (ku)lovola kusikula [kosiko:la] ku-chuwula, ku-loposya tyorora ku-lohola ku-okoa nyukura,nurula,kuur...? 192 ubinja / uwinja whistling n ululudzi uzi muuzi (uuluzi)ulupyuno kUringa mUrUri kufuga mori ku-toa muluzi kuugia mUruri? umulufi kobugia omorori ikava mrori ku-woya uruhwa omutuliza ululusi echinyo kusya mUUi mUUi(mIUi) chimbeta oluchulizyo ndori uruhwa kIhUni,hUna,kIhuni olulofyo umululi, imiluli ukudyuta mr*or*i lulofi uluhwa ukururia umururyo(imiruryo) mbinja muruzi ukufyuna (mi)muluri mkwenzi khu-khuva mulo ? kumulusi ukukuwa unnuzi oku-fugha oluluzi luudi mwiir*i lwiidi, luidi ulupyuno umuluzi, muluvi lufye_lu mururi lulo_hi lulyOi lundusi mwiiri muriri murari mnyor*i okurofya kujemba luloi kuvugiriza mluvyu lundwii umuluzi / imiluzi korori lufyuno lundusi lufyuno lupwapwa lulOi hei lukwilu okorori mluzi (kU)lula ulupufyo mlUli u-khua mururi mururi ? kupwuna mUlUli (khu)pemba u-mwiluchi ukuma umnuzi taga lundufi *-do\o\di,\ -syuuriza ukukuwa unnuzi kuchuliza ekicurizo kucuriza (ku)tera ekyoya,(ku)suliza ululozi muuzi ohu-huba, umulusi kitovo ululusi omururyo kuvuza uruhwa ikava mweri etema 5 omororyo nuli lugunzu umbikura nkandika ikapa mr*or*i muluvi lupyupilo (uuluzi); ulupyuno [olopjo:no*] lwisi rurya nhuluzi muzi oruchulizo 193 (ku)loga bewitch v (ku)havila kuloga ku-oga ku-oga kulowa kUroga kuloga ku-loga kUroga ukuvina kuroga,gosira ilogha ku-loga ukuloga (ku)loga (uku)havila koroga loga nyorokani kUoa (kU)oa ku-loga kuboga iloo ukuloga roga (oku)loka uxuloga ukuhavila,ukutega loa kutegha,machesu ukuloga ukoroga okoroga -loga ku-loga ukuloga ku-lowa ku-loga ku-logha khu-loga khu-loka, khu-yatsa ukuloga, ukutelela oku-loga ku-logwa yeera ku-lowa kuloga ukuvina (vina) kuloga, kutega, kucheza# ko-kona, kwu-ha vusura, ko-roga (ku)loga, (ku)bopa loga kuhavila enda waangenyi kurega (ku)roa (i)l*waa (oku)loga kutegha kuroga/gufatiira kuloja ku-loga uku-vina kurogha kuloga (ku)havila kuloga (ku)loga ku-loga kulogha okuroga ku-loga (kU)loga ukuloga -loga u-rogha urogha kuloga kwi-loga (khu)havila,khuloka ukuloga kutega *-do\g- kumnogaa okuroga kuroga vina ukuloga,ukutelela kuroga kuroga,kukandara okuroga kuroga aloje kuogha ohu-loka kihavila (oko)roga kuloga iyera, iloga etumu 5 -rogha;-turutumba kuloga (ku)loga kuroga ilogha (uku)vina (ku)havila kulowa [kolo*:wa] ku-loga roga,turutumba ku-loga ku-loga kuloga 194 ulozi witchcraft n uvwuhavi bhulosi usawi usawi uulozi Urogi wusawi usawi Urogi uwanga, uulozi omorogi vuthavi buloga ubulozi eirogo(amalogo) umuhavi obulosi mgheni Uoi Uoi uhani usavi obulogi iloo usawi ubhulozi urogi obuloko uwulogi usawi uvuhavi usab*i usavi lifumu ubhulozi uborogi irirogo uhawi uhawi uv*ulozi usavi usawi, shimbola muteego uhawi vulochi lilooko uwulozi, entangala eirogo, obulozi uhwavi usawi usawi uhawi, uhavi uvulozi usawi uwanga uhavi ivikoko, ovorogi uhabi mwabE uhavi waanga urogi uroi usavi oburosi uhabi uburozi - poison ufiti uavhi u-wulozi oburoghi buloshi uhavi buloshi (ku)habia uhwabi uhavi bhurogi usai BUlogi ubulosi BUlogi uroghi uroghi uv*ulozi Ulogi vuhavi ub'ulodi uganga *-do\gi,\ bwabe oburogi uburozi ulozi uwalozi,entengala oburogi oburogo,obucecezi omurogi oburogo itunga ushai eloka uwuhavi obhorogo ubulozi nsavi osavi eyai 5 ubhuturutumbi ?;obhoroghi bulogi bulozi ngugi ya urogi usawi (u)wulozi, (u)wanga uvuhavi uulozi [oolo*:zi] usavi oburogo uhwawi usai obulogo 195 mchawi sorcerer n umuhavi mulosi msawi msawi undozi mUrogi msawi msawi mUrogi umulozi omonyamosira mthavi mufumu? umulozi omurogi umuhavi (umuhika) omulosi mUoi mUoi mhawi omulogi msawi umulozi murogi omulosi mulogi umavi msab*i mhavi umulozi omorogi omorogi muhawi muhawi umulozi msavi mhawi mulochi umuloko, namakanga umnozi, umlozi, umnodi omwigha mwavi nsawi mnyavi umulozi umulozi nhavi muliuri unhabi mwabE mhavi nsavi mugaa muroi msavi (va) [mchawi wa] omurosi nhwabi umurozi/umucunnyi mfiti nng'avhi u-mulozi omuroghi muloshi muhavi muloshi mwabi nhwabi mhavi omurogi msai nogi undosi mlogi muroghi muroghi umulozi mUloga mlochi umnodi mganga, mhawi# mwabe omurogi umukinzi mulozi umnozi,umlozi,umnodi omurogi omurogi,omucecezi omucecezi,omusezi omurogo uwitunga mshai omulakuso umuhavi umuturutumbi umulozi nsavi -gaba umuturutumbi ? nogi mlozi guchegera,kweneria msawi mulozi mavi undozi [o:ndo*:zi] nsaui (o)murogi mhawi msai omufumu 196 manyunyu drizzle n inyahenge manyunyu manyunyu ulusasi kUnyunyua mshushure manyunyu kathutU,kanyunyuU utuputa ogokubanabana mapucha kumunyagirirya urunyenyera uluhalagato ubhususu linyinyiga UthuthuU UnyenyeU mawaga olunana rasha uruhuherezi gw'imvura rUthuthuU olunyinyika imanyalali inyahenge,imanyunyu masher*esher*e maragharagha(gha fula) uluhehela akasusu igisusu,risusu kunyemenya manyunyi salasata masalala wagewage khu-nyilila lumunyakale envula ya kunyagala olufughwelezi lujaja ur*ar*anya manyunyu injala utusu=ma lumelumelu lunyirira mahundi mmukumuku ndonya ya manyunyu umishu runyunyuu runyiiri kyoolia obunyinyiga gutonyanga ? mitont_o ula ja umeme u-kusansa orususu kusalasata lunyepinyepi kusalasata manyunyu manyunyu lumeme amasunyuunto manyunyu iswalala akanyanyafula nswalala, kaswalala matonye isisii kusunyanga masisila khupelelela imvula ya kunyagala lmyaga manyunyu orutonyerera envula-ya-kunyagala amakanda(amatonyanga) kutoinya tonyerra inzuta manyunyu, vuavua ohu-nyirira, ohu-mmya, ohu-wachakirira amahata ubhususu ubutonyanga mahonyi bogabi 14 amasunyuntu ifalala lunyanyagala manyunyuu tar*a tar*a kunguwe, susuwe uluhafu ulusasi [olosa:si:] lumelemele, manyulunyulu (o)bususu ku-nyunyuha kavunde olutonyaanga? 197 masika rainy season n ikifuku sifuku masika masika ichisiku IndI ya mbura ishika masika mbUrari ichisiku etoigo mukendi urushana etoigo ikifuku itwego echikuku mbuanI Ivinda ya mbura mazhika anaku zyenzula kisie mumvura muringo kabocha ikitiku ikisuku asuma kifuku mumvula kimwamu kimwamu,etaigo masika masika ishisiku kichiko chifuku mumbula kumunane ichisiku omutoigo suku, shuku kisye chihuku ishisuku ichisiku kifuku igudu kihuku kyuku kifuku kisiye murugara kiingo kia mbura ekitumbi kihuku gicurasi j_inja shiulu i-chisiku atwigho chishiku chifuku chishiku masika kihuku kifuku mumbura masika gIdikU ikisiku kIdikU mung'i a kitika gitiku shisuku kEtiku khifukhu ichisiku masika, kiuku omujumbi urushana cisiku ichisika itumba eitumba obwire bw'enjura itoigo pamvula mashika etocho ishifuku mumbura urushaana asuma -gamba momoka;mumbura jidiku na-mbura kisie chisiku kifuku ichisiku [ecesi:ko:] chuku egwego masika masika iituumba 198 mdomo lip n umulomo mulomo muomo muomo undomo mUromo kidembe mlomo mUromo umulomo egekoba kinyu (finyu) munwa umunwa omunwa umulomo ekekobha omunwa nginakawalemo kIlomo kIlomo mulomo omunwa kana umunwa kIromo omunwa imilomo undomo momu nndomo umunwa umunywa ekenenebhu mlomo mulomo ilomu mloma mumwa domo khu-munwa kumunwa umnomo olusaya lundomo, lulomo kana luyeye ilomu umulomo ndomo munwa ndomu nkano mlomu kana, kiromu muromo muromo momu [both lips] omunwa(rinebwenebwe) ndomo umunwa milomo lugono u-mulomo egikhobha kyo mnwa mlomu mlomu mlomu nkanwa kano mlomo omonu mnomo, mlomo nomo undomo ilomo mwoomo momo iloomu mUlomo mlomo umnomo mlomu *-do\mo\ mkanua omunwa umunwa mulomo umnomo omunwa omunwa omunwa omunwa ilomu muomo omunua umlomo ekikanda kyo munywa umunwa kiromu egamba ekenenebhu mlomo muromo(nguutu?) mshimbo mulomo mulomo undomo [o:ndo*:mo*] kang'wa ,(lugomo?) ekikoba kyomunywa mulomo mnomo omunwa 199 (ku)omba ask for v (ku)nyilika kulomba ku-ombeza ku-ombeza kulenga kuboya kulomba -lomba, -pula gwItia ukulomba gosaba ilomba ku-saba saba ku(shaba),kwenza ukusuuka kosabha sabwa kwItya;kUvoya (kU)voya ku-pula itereva kusaba iterewa iterewa uguseega;ugusabha -hoya okusabwa uxuloomba iwesa, iter*ewa ukudova he/mba\ ihemba kusoma ukusabha okosaba ogosabha -pula ku-pula ukulav*a ku-lomba iterewa ku-saba ku-lomba khu-sava khu-saba, khu-lomba ukulomba oku-saba ku-jugwa ter*ewa iwesa ku-yuna kulava iwesa ukulenga (lenga) kuso_ka ku-sava, ko-teva, ko-homba kulo_ba lOba kuluva yoomba kuromba (ku)romba (i)tereva okusaba kujopa gusaba kupemp_a ku-juga uku-lenga kusabha kusuma kuluva kusuma (ku)yupa ku-jopa (ku)yupa okusabha ku-lombeza (kU)lomba ukusuma (kU)lomba u-romba guuria kulav*a kwi-lompa (khu)nyilikha ukulomba kulowa *-do/mb- kuyopa okushaba gusaba lenga ukulomba (ku)saba kushaba kusaba (ku)saba alabe kulombeza ohu-saba kilomba sabha gusaba itereva iuria kegambO 7 -sabha gulomba (ku)saba ndumia terewa, ana (uku)lenga, (uku)lomba (ku)suma kulenga [kole*:n*ga] ku-venda saba ku-pula ku-lombeza kusaba 200 (ku)londea look for, hand around (to get v ku-dusia ku-ondeza kuvwamba gUcUa kulola ku-londa gUcaria ukusita koganya kasha ku-nonia higa(shaaka) (uku)taandila kohererya yenjelesya weda kUmanza (kU)mantha ku-londa kuhiga ilola ukulondela gucaria okulonela kumbilaa ukudova,ukulonda sengeta kuronda ukupapasa ukutuna ukwiratya -zahila ku-londa londola ku-sakira ku-noonya (look for) ku-lolera, ku-bama khu-vugula khu-khwibirisa, khu-khwikholesa, khu-khwiyambilisa ukuvuwisha oku-nonyhia ku-lindilila iruuya ku-tahija kwanza ukulonda (londa) kulonda kw-enya kulandalanda kusaka iruiya gucwaa (ku)uria (i)senge`ta okwagara gutegereza,kurinda ku-lingulila uku-talanganya kumohi kulonda kusaka kulonda ukong'ondia ku-palapala (ku)londa oghutuna -londola (gU)kuba(mo) ukwilusan# (kU)kooba u-fenja gihangia kulondola kwi-londela (khu)londa ukuvub'a (ku)sakula kutumania kupa ta kilebe okucondoza londa ukuvuwisha kuigiliza kuronda,kusherura okuserura (ku)serra ahwanze kulondeza konya kisakula(kilonda) (okw)endera kulondera;guhiiga ? ilengia -gamba kwa kelEma ukwibheryabherya kubabasha ngucheria ipful*a (uku)vwamba (ku)londa kuvwamba [kovwa:mba] ku-sosa muhya saba ku-londa ku-londa kuloonda 201 kidonda sore n ikivamba ilonda kionda kionda ilonda kIronda chonda kilonda kIronda ichilonda riote ing'ongo ibbwa ikikomere (ki)londa ikikoong'o ligati echilonda kItau kItau chidonda, buge ekilonda,empolela(donda duga)? kiwonda -oombo/e uruguma kionda echilonda inxonxo kifar*e ing'ong'o,ikong'o kidonda, ibe kidonda kilonda ikihako ekesese egesesse chilonda chilonda ichilonda ilonda pee, taambo bbwa chironda ligulo libiimba ichilonda eibwa, ekiwundu silonda itiingaa iwaya chilonda ilonda ichilonda kilonda kedonda kilonda kilonda kilonda itiinga kironda kironda ekironda kilonda igisebe/igikomere chilonda shilonda i-chilonda righati chilonda chilonda chilonda kilonda kilonda chilonda, ling'eva kitonda ng'wenge ilonda ikilond# ilonda kidonda nkhomee ilonda nkonko khivamba,ng'ong'o ichilonda shronda *-do\nda\ kilonda ekisebe,ekironda igisebe cilonda ichilonda echironda ekironda ekironda (ku)zimba ilonda kionda, kishoghoo ekonjo, esikodi ililonda(ilikon'go) igati igikomere;igisebe kyaasha kyaasha -ga:na ekeronda ilonda ilonda kironda pee chilonda kikong'ho ilonda [ilo*:nda] chilonda kisoze,kiraso kilonda nkwenje ekiloonda 202 (ku)ondoa start off, send away v (ku)hedza kufuma, kufumya ku-usa ku-usa kuusha kwInga kuinja ku-halava kUruta ukutisha goseria ivunt*ha ku-sindika kuvanaho (ku)iyao (uku)hesa kohebha bitimya oja kUtwaa (kU)veta kw-andusa kwihaho iwuta ugukulaho;ugukuula -eheria okusosyao ? wuucha, uxuwuucha ukuhetsa iria kuwosya ukukulaho okolochokia ukurusyaho,okohenia -segesa ku-segeza ukwefya ku-seya ku-ggya ku-leghusa khu-rula khu-rakikha ukutiisha oku-yimbula usa, tumudya yuuta ku-usa kwefwa tisha kuwosa ku-tuliza kubo_ha bOya kuvusa yuutao kurita,gutama,kwambiria (ku)inga (i)usa (oku)sosyao kub'oa kohereza kuc_h_oc_h_a ku-shoya uku-fumya kurusiho kutisha (ku)wusha kutisha (ku)buya (ku)wusa kurusyaho ku-hausa kwInja -inga, -bUUla u-heya uheya kweefa kwi-legya (khu)hecha ukutisya (ku)wusia kuboya okutaandikisa gukura fumya, sesya ukutiisha kwiyaho kwimutsya kutandika,kubinga (ku)tandika,(ku)binga ahwefye kuusha tusao, tusawo kiyansa (oko)rushaho kuvanaho yiimia ganto? -rusyaho;-henia kwinja kwingata ioka -fumya (ku)vusia kuusha [koos*a] ku-tyosya rusyaho,hireyo ku-segeza -usa, -tandula kwiimucha 203 (ku)panga arrange, put in order v (ku)lundasa ku-panga ku-ika hamwe kupanga kUbanga kupanga -panga kUvanga ukukoozya kobanga,kobeka amo ipanga, ichemba ku-kyana kupanga,kugena (uku)paanga (ko)gora oku(sombola) kUvanga (kU)vanga ku-panga vinhu kutonda ishaama uguteleka banga,thondekania okupanga pangaa ukuling'ania banga, itobir*a kuveka ukutondeka uguchaba uguchabha,ogotonda -ika goya ku-panga ukuv*iha ku-vika neja ku-longoosa, ku-tegeka kw-ikaghoya khu-panga khu-ng'ona, khu-panga ukukoozya oku-goloza ku-kandyanga isongosia ku-panga, ku-longa kuvatiha ukupampa kuve_ka bwina ko-rohiza kupanga panga kuvika pamu itobiria kubanga (ku)thuraniya (i)banga (oku)panga kubeka wiso gutereza kupanga bhila ukoto uku-tantika kubhachi kutengania (ku)panga kutengania ku-panga (ku)longesa okubhanga -hanga (gU)hela ukubatika -hela u-ghandani ukunya kupanga kwi-kEEnkamia (khu)vikha vunofu ukupanga (ku)tula hweri beka bwiso okutereeza kuringaniza panga ukukoozya (ku)panga kutebeekanisa,kuta omu muringo kutebekanisa (ku)tekaniza alingan'ye kupanga ohu-tekeha, yanja kipanga (oku)panga,(oko)kora kisi gutonda (i)ala -gasa kupanga kwaiga isalyia (uku)panga (ku)tavika kupanga [kopa:n*ga] ku-vika uchenene zaba ku-wanda ku-panga kupaanga 204 (ku)tengeneza arrange, put right, repair v (ku)vwujapa kutengenesya ku-gosoa ku-gosoa kulinganizya kUbanga,kUrUtha kupoisa -tengeneza kUthondeka ukutengenezya okorosia ichemba ku-longosa, ku-kwania kubora neza shemeza,kutembuula(repairing implement) (uku)wuyapa kokora (oku)konja kUsoovya (kU)seuvy'a ku-gongomanya kuchuma tana ukugila neza -thondeka okukonja nogelelya ukulakikila itobir*a, sungusia, ikamisa kuketa,kutengenesya ukulinganiza ogokora okora,ogosemya,ogokara -tende kw-ika goya yananya ku-boirirya ku-ddaabilya ku-hira khu-lomba khu-ng'ona ukutenganizya oku-longosa ku-kadyanga isongosia ku-katapaja kuhonzya, kulingany# ikaningo [arrange, put right], lima [repair] kule_ngane_sa ko-romba kulenganakyela, kutenganesa tendekeya kugola songosia kuthithia kubwithia (i)sungusya (oku)rosya kulenganakea kugira neza kukonja ku-alaya uku-yaniya oghukora kutendekesha kugola kutendekesha (ku)tendekeya ku-tendekehya (ku)tendekesa oghukora ku-damanya (kU)beja ukutendekesya (kU)beeja u-tenda uning'aniya ? kugomba kwi-zEpya, kwi-shookela (khu)tengenesa ukutengenedya kutengenira kutengesa okushoborora kuunga lungisya, panga ukutenganizya kukora kushemeza,kukiraanura kutebekereza (ku)tekaniza abishe hinza kughoshoa ohu-teresa, teresa, biteresa kinosa (oko)kora kisi,(oko)zomya kuremura isongoseria gate ya -kora bhuya kubeja (ku)bezya waige isungusia (uku)yania, (uku)yanya (ku)tendania kulinganizya [kolen*gane:z*a] kolosya kora,zomya ku-tenda ku-tananya kukola 205 (ku)ongoa guide aright v (ku)poka ku-binya ku-ongoa kulongozya gUtongoria kuwonyera, kuongo ku-ng'ola kwonereria ukulololoa koraa buya iongotha ku-kulembera kwelekeza (uku)longosa kuerecha shina kutongo'esya (k)umbUa ku-ongozha kuchulezya ora ukubwiliza gutongoria okulondola longoola ukulolela,ukulongolel kuyokola ukulungika;ukulongoza orokeria okoragirrya -yongola ku-longoza longozya ku-saala ku-languliza khu-londa vula khu-rangilila ukusunda oku-lagirira yoora ku-languja kulongozya ukulolola (lolola) kuyokola ko-herekiza kuhongosa kufunda isumanisia (ku)tongoria (i)r*or*a kurangira kuc_h_og_oza gongolela uku-sontela, uku-tungulula kulongosha kulongosha kulongosha ku-longohya (ku)longosa kwerekeeri ku-ogola (gU)tongeela ukulongosya (kU)gomoola u-raghia uhonja ? kulongola kwi-twaalElya (khu)vulicha(teach) ukulondosya kuponnya okuhabura kuyobora londolola ukusunda kwoleka kushagara,kwebembera,kuvuga kuterekereza (ku)terekereza alanje kuonyesha lagirira kilongosa kurongoola (i)songolia -gElEma -ragheerya kutongela muira il*or*a (uku)kolelela (ku)lungika kulongozya [kolo*n*go*:z*a] kw-amuka ruba ku-longoza ku-tongoza kusagara,kuhabura 206 (ku)ongeza increase, make greater v (ko)ngeledza kugongesya ku-ongeza ku-ongeza kukonjelezya kwongerera kuchuria -yongeza kwongerera ukutela kaili okomenta,gokinia iongera kw-ongera ukongereza (kwo)ngela ukoongelesa kuongera yongesya kiseseki kwongeleela (kw)ongela kw-ongozha kwongezya ongereka ukwongereza ongerera okwongesha ongelelya ukwongeletsa ishuria, engesa kuyongelekela ukwongeleza engelia ukwiyengerya,okonenewa -yongeza k-ongeza ongezya ko-gererya kw-ongetsa khu-galihidza khu-khwongelaa ukongezya, ukukuzya okw-ongeza kwanjedya, ku-lumudya (vb) (?) yengeria ku-yenjeja kududusya ongezya kuyongesa ko-songela kujonzuku yongekeya kuyongesa enjeria kunenea,kwoongera kwongela (i)yonger*a okwongesya kujonjukea kongerera kuonjezela jonjeshea uku-vuzya kwengera -ongela, -kula kuyongesa -ongela,-hula (ku)yongeya ku-jonjokea (ku)yongesa kwengeri -yongeza kOngeja ukongesya -sUlIla,-ongezya ? u-ongeya guongeya kwonjezya kwi-ongelya (khu)yongelecha ukongedya kongera kuyongeya okwongeza,okukanyisa kwongerera ongezya ukongezya,ukukuzya kwongeza kukanyisa,kwongyeza kwongera kwongeza ahwonjezye ongeza yongesa kiyonjelesa (okw)ongerya kwongeza iyongera -gEnda -ongerya gongeja (kw)ongezya ongeera ionger*a ukongelezya, ukonjelezya (ku)kwongelesia kukonjelezya [koko*:n$j*e*le*:z*a] konjechesya yongera -nyongoza ku-jenyela, -ongeza kwongeza 207 (ku)funga pamoja (mizigo) pack v (ku)vwopa ku-funganya ku-funganya kukotekela kUobania kufunganya ku-vifunga hamwe kwIvarIria ukunyepelela, nyepelela koboka amo,koboa amo ifunganya ku-siba amo ukuboha kumeelela (uku)wopa ko-bhoherera boya amwi ngana kusara kwova (ku)ovany'a ku-ibota hamwe kuboha hamo ifunga uguteekela kuoha mIrigo (oku)ika tunga palumwi ukuvopa imitsigo umbir*a kukonga pamonga ukutekela okoboha omosaire nzingiliza ku-funga ukupinyo ku-chunganya kw-oha khu-voha hala khu-bowa ukunyepa (umligo) oku-siba omugonero ku-lunduvanianga pamo -finga amwi ku-hunganya kupinya nyepa palipamwi kukongana ko-gerekanyia kuko_nga pamoja tabana (mitigo) kughopa ifinga kuoga(mirigo) (u)kunja into iyalia okuboya amwi kukonga pamo gukoma (ku)manga pamoji ku-tavha uku-nyepa (iviya) bhoha hamu kutengania kuwopa pamuha kutengania (ku)taba ku-taba mihigo (ku)banyangana kubhoha ku-funga hamwenga kUtUngila ukupinyany'a (kU)tungIla u-khanja utuuga itambirimwe ? kupinya poka kwi-tungEnkaniya (khu)funga ukunyepelela kutawa pamwe# taba ekifunyika,endiboota nyepelela, nyepa ukunyepa(umligo) kukoma kukoma omutwaro (ku)boha emizigo apinye pa nsanji kushunganya singula kipinya amasigo ? (oko)bhoherera guhambiira ifinga -gEndagEnda -shabha imishigho kutungila (ku)bohela ogaani pfunga (uku)nyepa (ku)pinyania kukotekela [koko*te*ke*:la] ku-tawa panpepe gura hamwe -funga ku-funganya kukoma 208 (ku)songa pack, press together v (ku)lundana ku-bamiza ku-vuga kutitanya kUbinyanIrIria kufunganya -segeleni hamwe? kUvanga ukupaampa okoigatera righa ku-migirirya? ukubanda (uku)hopa ku-ibhandererya sindilila akyo kwovania (kU)vivinya ku-ika hamwe kukwatanarisya banga ugusoka cokanIriria (oku)sindilila uxubaninkilya ukuvina,ukuvopa sindir*a kusindilila ukwigilayo gotania/ukurutia ? ukurutirya,ukwigatera,okobhandirrya? kw-esa ku-dong'omeza izuzya ku-lumanya khu-minama khu-kunya, khu-mina ukufyentela okw-esugenyha ku-dimbilikidya isanda, ikushya ku-hengelela kusindila lampatizya [e.g. with gu#] kusindilila ku-dundanyia kuminya kulimata isiriya kununda (ku)inyilia (i)rana okufwitisya kwegeranya ku-bhanana uku-sindila kubhandana kufinyania (ku)bana kufinyania (ku)geleka ku-taba kubananisa kusendeera gUkanda ukusegelesya (kU)soka u-khanja utunyiya kusejelezya kwi-onatEElya ukusomelela babaniya okuboota ukufyentela kwilirana(kutuumangana) kumiga kumiga (ku)siba abungan'ye kuban_t_anya ohu-pahira kiminya gutsindagira (i)ria logEndo 11 -ighatera kukandigija gukinyiira tsindana (ku)fugha kutitanya [kotita:n$a] ku-vijikana banda kw-enhuka -minya kumigana 209 mto river n ululenga monga mto mtoni umbana runcI moda mto, wame rUnji uluuzi oroche mfo mwiga uruzi omwiga ilivindi eketaro omusima nyiwe UsI UsI mto mfongo, ifungo [small] omugela nto muda umugezi vUI omukela ulwiji meda ulugasi mweta yoru kiholo umugezi omoro omoro bwanda rwanda/lwanda ulusoko ibote-mufulo ifoo mugga lukolongo mujera lulutsi uluuzi omwiga lundi muur*a mgonfo muto, luhunde ulwizi pichi, mfoo [big] uluzi ro_si, nko_ka, nkemba mugera lu_si libEnde lweni iriko muuro ruili(mwera) ioru, yoru omugera,oruji nkoka uruzi nc_h_inje lushi u-luzi eghitaro ulusoko, ulwishi lweni ulusoko,ulwishi lwi lukemba mfulene omooro mto mongo ulwisi mongo mwoongo nyongo ijenje moongo lulenga,lukasi uludi lushemba *-do\nga\ luii omurindi uruzi luzi uluuzi omugera omugyera,ekyambu omugera ekisaru ulwuzi mto omwalo umkhoga eketaro umwonga muha nnini muha -gEra omoro mongo mwiga ikuumbo mfo luzi kikogha umbana [omba:na] lusulo ekigaro mto kolongo, mto omwiiga,echaambu 210 kisima well n ikidwivwuli sisima, fisima kisima kisima unsima kIthima kiriwa sima kIthima ichifula entuboka,(egesima) kithima iruba iriba eiziba ikisima kisima echinyo nyivo kIthima kIthima kudisima? ksima, saasava iziba ruwa iruwa/ ikinogo ch'amazi gIthima lichiba,echinyo ikisima soka ikisima kisima kisima ilibha ikisima igisima chisima chisima ichifula kisima (isima) iruwa luzzi chisima shisima isebeele ichisima ekidiba muto usoka chihima, muimba ishidinkwi, ishisima necha ichifula kiriva, kisima kidaho kiliba lOsE litepu irina la usookwa kiithima kithima ekitaro kilibha umugezi chit_ime liko i-chifula asimeta chishima litepu chishima liembwa liliba chiliva eghisima sima lwinzE akasima iziBa, lwinzI ruji ruji ishifura khisima ichisima liteku *-ti,/ma/ | *-ci,/ma/ liembwa eiziba cifula ichisima iziba eitimba,eiziba eiziba iziba ishitapo kishima esidiba ilisima,ikisima ikisima ivoomo irina la muha irina la muha -gEria ikisima lwinzi iziba kuthima kisima chifula, chisima kitimu unsima [o:nsi:ma] chisima ekisekeni kisima sima iiziba 211 mwongo / mlongo number n umulumbo,umulumbihidzo mmbea mIrongo mrongo (mirongo) numba mwIgana uunongo enamba namba namba ikitigiri olwigi namba mUkengani(akengani) milongo mmboru umuloongo omwanya,emyanya igoongo, imagoongo unwasi,ugalagala nndesi umubheshi;umunyakinyomwa emerongo irikumi(emerongo) mvunzi mvwizi mmyasi mulongo muwendo? milongo (but in pairs) khuvalitsa umfe omughendo inamba ku-lambila, kalenga ufi (intumpu) nese keherano milongu mdesi maaresi murongo(mirongo) namba omubei ? umubare wannami nnami i-mbazyo mlongo mlongo mmusu nkobo, nkweli, nkopo libanji / mabanji omobhehi, abha mlongo (Pl. milongo) untungulu isaaBu mwegheghe alinilenga mUlongo mdesi,mputuchi,munya kana videta# mmoso, pl. aboso emirundi igitigiri mpendwa umfe omubeihi ow'olusuba omuhendo enamba esuura,unyuguta unilenga miongo mdehi,mmianzi enamba imiroongo kireiyo -gEria ngoru omorongo mlongo gutara(igana?) mor^er^a wongo namba ndema mwongo,ababehi,omubehi mvwizi kumi, mlongo emiloongo 212 mfuo groove, furrow n ulwelele mfuo mfeeji isheria mItaro mtarua mfuo mUtaro uumpela, immforo omotaro,egetongo shimo omulala omoharata mkula ? ng'uha mUtaU sokola mfongo akobho mutaro chifuko ikuno mfongo liguli umwabha umusinge omogera mvuo rufuo inzila (ifelej# mfulo lunnya mugo mutalo bubaate, buwaare ikolingo, ilingo, ikolowanda oluinaina, olukonko lukulu mfongo mivuva ilyina umukolwa ligema kiduuku lubosi muberethi muberethi mfong'o omuchafwa nhugha umupfunyo luga u-mufolo ikolongo ikolongo msisi, mwalala ritorora mfuo umfeleji mkunda, wole ikhombo ra ituuta muruguto ilyandi UtaandUku inkolenga lukunduga kifulio oruhazyo umugazo ikolingo,ilingo,ikolowanda echitimbo omubabo akasitari empangi,omubabo wanya lufweleji umuvuba -gErEtV omokora ng'wanya nkuba mfongo chipokopoko isheria [es*e*li:ja] nkumbo ufa omubabo 213 mstari line, row n umulaba mstari mstai unsitali mUthitarI msitari msitali mUvari uunawa omong'ororie mthtari musittaale umusitari orujuru lugolola;lugelele orokerere olugobo nyipunga mUsitalI mUsitali mchago omukwaruzo nstari umulongo muhari omuchafwa umukilili, imikilili inamba,usitari,isafu msitar*i nsitari imikye(line);imilongo(row) otoka orokarra(chinkarra) msitari msitari ulaini (mi)-mtalo lubu (row), lunyilili namba musitari lunyilili, lukalala umsitali, unsitali, unlaba omusitale lukweo nsitari msitali umusitali umupela msitari luvasu nsitali / misitali nsitatti mstari nsitari musitari-mutongero mutongoro mlongolongo, uorokie omusiteri,omuchafwa namba imisitari/inyiriri mpambo lilemba u-mupela / imipela omung'hore ulubambo [row], lukololo [line] mustali / misit# ulubambo(row),lukololo(line) nsatali nhwitari omusitari msitali nsUlUlU ulukolol# wole, lUhelo mukiiri, mikui munkunda uluv*ambo nkElElE mstali umsitali ldereri msitali orunyiriri umurongo mulongo, mupelwa umsitali,unsitali,unlaba omujururu,omusitari omushor(or)ongo,omusitari omusitari,orukarara orukarra,omusitali ulubambo msooo, msitai olunyiriri umsitali umusitaari nstari gexore 7? orokaarashi sitari mukondo mstar*i mupela ulwolo unsitali [o:nsita:li] nsesela omung'oro mchirizi msitale omustari,oluzuro? 214 uchongo being one-eyed n vwubofuliho kalinsongo nchongo choongo isongo ndongo mwairiso chongo nthongo ichitonko egetong'o chongo kidoso eketongo isongo nthongo (kU)mesya IlaI siso dimwe ensongo,itulu riso lyimwi akadyiso congo songo nsongo ubosu ibar*e riso, kirumu nnani kajisho ensongo egetongo gele chongo untonko sonko-songo nenge imwe isongo wafwamoni ukalinsongo owelisso eirala liu lya ku-pwadela iposhoo chongo uwilisyo lyoka chitonko (impaf# nkoyo chamwada songu lidoju, lisu limu nthongo nthongo (i)bar*ika riso insongo (king'ala) ishongo ching'ala shongo ilinso lyonga asongo kuba ni lyiso limo litojo kuba ni lyiso limo ngoywiki esoongo nchongo bUsongo ugwakisige# kimo BUta-BUmo ng'ongo ng'ongo ishongo kyopo mbofu b'u chilinsongo ngelegele eshongo ntonko ukulinsongo owa eliso limo (eshongo) owerisorimwe kufwa eriso,kafaliso uwiliso limo kutenda na tuu chongo, namoni liho limo songo umuseri shongo gexundye 7? eketong'o kubiza osongo nsongo nthongo ntonko mbali uvudosole iliso isongo [iso*:n*go*] ng'aala esongo,ekitong'o chongo njongo ensoongo 215 (ku)ota (ndoto) dream v (ku)lota(maloto) kulota ku-ota ngiota, ku-oota kulota kUrota kuloda ku-lota kUrota(kiroto-noun) ukulota korote ilora ku-lota (kiroto) kurota (ku)loota (uku)lota;(uku)vila korota -lota ngaloswa ndoto (kU)ota ku-lota iloswe kulola(ekiloto) oojia iojia ukuloota -rota okulota ebiloto uxuloota iwuta ukugona umagonasivi otea iotea kulota ukulota okorota okorota -lota ku-lota ukulota ku-lotera ioria, iloro ku-lota nongo khu-lora khu-roora,(kamarooro) ukuloota oku-loota lu-lota yoor*iya yoorya ku-lota kulota ilor*o, ior*ia ukulota (lota) kulota ko-rota kulota ndotu loota kulota oriya kurota(kiroto) (ku)rota (i)l*oswa (oku)rota kulota (ndoto) inzozi/ikirooto kulota ku-agamila ukulota (ichilota) kurota kulota (ku)lota ndotu kulota (ku)lota ku-lota luloto, lohya (ku)lota okuroota ku-lota sozi (gU)lota injosi (uku# gogwa injosi) (kU)loota u-otea guotea kulota injozi ndooti, kwi-loo (khu)lota ukulota (indoto) kulota *-do/o/t- lota, kulota kuroota indoto lota ukuloota kurota kuroota okurota (ku)rota,ekiroto alo'to kuoshighwa ohu-lota kilota amaloto (oku)roto(ekeroto) kurota iyohia iohiya gekomba rota gulota kulotela kurota or^ia, l*or^o (uku)lota (ku)ghonela(injosi) kulota [kolo*:ta] ku-sagamila kiroto ku-lota nzozi ku-lota kuloota 216 (ku)pigana fight v (ku)tovana kusola ku-toana ku-toana kukulwa kUrUa kukabana ku-toana, ku-gombana kUrivana uukulwa korwana ikavana ku-lwana kugwana (ku)leela ngana, kurwaana,kurashana ukwiitova kuitana lwana ikavana kUkita (k)Ukita ku-itoa ikabana kuboya bakana ibakana ugusiinda -rUa,-hurara okulwana uxuikuva, uxuiguma ikapa ukulwa,ukutovana kabana ikabana kutovana ukulwana uguitana ugwitana kw-itowa ku-gomba ukulwa kw-ivaa iparana kw-itoa khu-lwana khu-khupana ukulwa, ukuuma oku-lwaana ku-kamanana ikapana ikapana ku-panyena kulwa iparana ukulwa (lwa) kutovana ku-rwana kukomana yOmana kuliminya ikabana kurua (ku)rua (i)kabana [fight each other] (oku)rwana kukomana kurwaana kumenyana ku-komana uku-lwa kurwana kulwa (kwi)tovanga# kulwa (ku)kumbwana ku-putana (ku)komana oghwitana ku-toana gukenya ukulwa (kw)ikenya u-gikhua gikhuva kulwa kEkEa (khu)tovana ukulwa (ku)lewa, kulikom# *-du\-, *-duan- kuyomana kurwaua kurwana lwa ukulwa,ukuuma kurwana kurwana kurwana kurwana alwe kutoana ohu-lwana kilwa, kitovana (ukw)itana kugwaana ilwa iuva gekuba -rona;-itana gwikenya (ku)lwana kurwa ipar*ana, kapana (uku)lwa, (uku)yuma (ku)tovana kukulwa [koko:lwa] ku-putana erihi,kurwana ku-ibiga ku-toana kulwaana 217 (ku)shinda overcome, win, vanquish v (ku)teludza ku-shinda ku-daha kupota gUcinda kushinda -shinda, -huma kUvoota ukupoota kobua ikela ku-singa kutsinda (ku)singa (uku)dweesa kuhiza -iga kUsinda (kU)sinda ku-longolela kusinga iidima ukunesha kuhota,-cinda okusinga suuma, gada, iliki + ? ukundema idima, shinda, b*ing# kuhotola ukuchinda ogokera ogokera -shinda ku-huma ukupota ku-sinda khu-kura khu-wula, khu-fura ukupoota oku-singa, oku-wangula ku-tema iwinga ku-hulua, ku-sind kutola ukuluta amaka kuhotola ko-regela kuhwesa winga guchina uchindana (i)her*a, (i)vinga [in a c# (oku)singa kuwesa kuneshya kushinda kombola uku-chinvya gushinda,koheta kupota, kutola (ku)faulu kupota,kutola (ku)kOmwa (ku)hotola oghusiinda ? -sinda (gU)heba ukutola (kU)kinda u-huma uhuma kutonsya kwi-lemeelya khusinda ukupota kusinda kusinga,kusingura gutsinda ukupoota kusinga kusinga kusingura (ku)singura amene kuvota ohu-yingira kilwa uwulugu (oku)hiza gutsiinda ivinga gesE:rO -kera guheba (ku)kinda kuumbana winga (uku)pota kutelusia kupota [kopo*:ta] hiza,kira ku-humwa ku-shinda kusiinga 218 (ku)ua kill v (ku)koma kwihaga ku-koma ku-koma kukomanga kUraga kubwaga ku-koma kUraga ukumola goita akwe ivwagha kw-ita kwicha (ku)ita (kwiita) (uku)wulaga kuita -ita uagha kUwaa (k)Uaa ku-koma iwaa kwita iwoo iwo/o ukwicha -uraga okwita uxuwulaga iwaha ukubuda waa, bwaa iwaa kukoma ukwicha uguita ugwita -koma ku-koma ukugoga ku-ulaa iwaawa ku-tta ku-koma khw-ira khu-khwiira, khu-weesa ukuwulaga okwi-ta ku-byaa iwoo iwoo ku-walala kugoga iwawa ukumola (umola) kukoma kw-ita kukoma bulaga kukoma waa kuuraga (ku)raana (i)waa okwita kukoma kwica kup_a ku-ulaga uku-koma kwita kugoga kuwulagha# kugoga (ku)bulanga ku-koma (ku)koma oghwiita ku-koma (kU)bUlaga ukugoga (kU)BUloga u-uragha guuragha kugoga kwi-Ulaga (khu)vulaka ukub'ulaga kuulaga kubulaga kwita kwica ku_umola [kill: umola] ukuwulaga kwita kwita kwita kwita agoje kukoma yita kibuda (ukw)ita kwicha iwaa iwaa geturo/keturo 7 -ita gubulaga (kw)ita kuuraga iwagha (uku)koma (ku)buda kukomanga [koko*ma:n*ga] ku-ulaga ita -koma ku-komwa, ku-koma kwiita 219 (ku)fisha put to death v (ku)koma ku-koma koma kukomanga kUraga kubwaga ku-koma kUraga ukumola goita akwe ivwagha kw-ita kwicha (ku)ita (kwiita) (uku)fwiisa kusikya ita ngavaluka kUwaa ku-mkomebazha? kwita iwoo ukwicha kUraga okwita uxuxomanga ukubuda kufyesya ukwicha ita ugwita -koma ku-nyoda goga njulai ? ku-lagha khw-irwa khu-khwiira ukumuula okwi-tisa ku-pedya, ku-hwedya ifumba ku-mwalala kugoga umolisha kukoma ko-ng'eta kukoma bulaga kukoma nutuya kuuraga (ku)raa (i)waa ita kukoma guteza(if on electric chair) kup_ec_h_a ku-ulaga u-kukoma kwita kugoga kuwulagha# kugoga bulanga ku-kona (ku)koma oghwiita ku-koma ukugoga (kU)zinda u-uragha utenda rikuye kugoga kwi-pisa (khu)buda ukub'ulaga kwiraga bulaga kwiitisa umola ukumuula kwita kwita kwita afwizye kukoma ohw-ita kiwulaga gusogoota;kwicha iwaa -girya -ita kubulaga (kw)itisya kwitha iwagha (uku)koma (ku)budisia kukomanga [koko*ma:n*ga] ku-ulaga ng'eta ku-koma ku-koma kwitira 220 (ku)chinja slaughter v (ku)dumula kusinsa ku-chinja ku-chinja kuchinja kUthInja kusicha -chinja kUthinja ukuchemba konyenya ichinga ku-sala kubaga (ku)baaga (uku)dumula chinja mchumi vavi kUthInza (kU)thInza ku-dodomeka mwele kubaga isicha ukubhaaga -thinja okuchinja uxusinja ukukegeta,ukubuda shinja kuhenja ukuchumita (okogoga)ugusincha? ugusincha -chinja ku-chinja ukuv*ola kusinja ku-sala ku-dumla isingo khu-sinza khu-sinza ukufyuula okwi-ta, oku-ssala ku-sinda ishisha ku-sinja, ku-linja kuvola ukufula (fyula) kuhe_nja ku-sinza kusinza sinja kudumula, kuhinja sija kuthinja kuthinja (i)shisha okubaga(okuchinja) kusinza gukinja kuchinja ku-inga u-ku-lemba kusinja kugoga kuchinja kugoga (ku)sinza (ku-heketa), ku-chinja (ku)hinja, (ku)chikicha oghuchincha ku-chinja gUsInza ukubuta (kU)sInza u-lya ukikita kuv*ola kwi-shEEnza (khu)ng'enya ukufyula kusinja, kuduma sinza okutema kubaga koma, cinja ukufyuula kubaaga kusara (ku)sara abo'l# kuchinja ohw-ita kishinja (oku)senza kubaaga (i)shisha -gita -ghogha;-shinsha gusinza (ku)baga kuthinja ishinja (uku)lemba kuhinja kuchinja [koci:n$j*a] ku-singa, ku-sikita kusinza ku-chinja ku-jinja kusala-amalaka 221 -chungu bitter n -nyalukali sikali, silulu -wawa dawawa uukali gana iwawie sungu kIrUrU ukukalipa ekeroro ivava kirulu ikirura -shaalila -ng'ali ke-roro -elulu wUU UU fungu -nsolizi,-salizi kiwawa -lula ngagatu lula -xali ing'ali lula -baba ikikaliha ekeroro -ekerro usungu usungu kuv*av*a usungu kaawi sungu shilulu silulu -kali, -nkakasi -kka -akukalala iwawa ukalala -vuhali ichikalipe -vava (ki)ruru (ku)baba baba -kalipa vava muthuro,ng'ana ana -lua obururu kubhabha gusharira kuwawa ku-vhavha -lula ndoro -kali -kalipa -kali kiibaba kalipa, baba -vava (obho)roro sungu kilulu, ndUlU ukali -lUlU -lulu ndulu kudidimuha kyalE (khu)vava ukukalipa -kalipa mbaba, babau -shaarira -rura,-biha -lula -kali,nkakasi (ku)sarira kushaarira ekikusarira kusarra ahwaye ye-nyeghea obululu, esilulu, sihawa shigagasi -roro -ue kurura -doka -gitela -roro -lulu -kali gana kyiwawa -kantuka vuvari uukali [ooka:le:] ku-ipa nouru? sungu isungu ensalizi 222 nyongo bile n inyongo nyongo nyongo inyongo ndUrU nyongo nyongo ndUrU iinduzya endoru nyongo ndulwe indugwe endurwe inkinyo:ngo induru indulu nyongo nyongo fungu endulwi nyongo inyoonko nyongo isungu indulila inyongo udua nyongo akasabho;akadulila endorwe endrrwe? nyongo sungu nyongo kisungu kalulwe sungi(u)? induli indulwee akatulukizyo akakka sikwedu udwa chikwedo inyongo induzya nyongo indurwi nyongu nyonga udwa nyongo nyongo indurwe nyongu indurwe ndulu shikweyo induzyo anduru -lujongo nyonga lujongo nyongo nyongo endoro nyongo ndUlu akakali ndUlIla gihungu gisungu inyongo ntUUndi myongo akatulukidyo shikalikali nyongo endurwe indurwe nduzya akatulukizyo endurwe endurwe inyongo nyongo endusye inyongo endoro indugwe odwa -gola endorwe ndulu ndulwe nyongo nyongo ululizyo inyongo inyongo [en$o*:n*go*] nyoongo endurwe nyongo sungwi, nyongo endulwe 223 kibofu bladder n ikipuli kiboofu ichinena mbere seke chibofu nthUngi ichintunzi ekebocha kibofu fuwe ? uruhago oruhago ikipuuta esaro ebutilo mbuvwa mbuwa chibofu oluhago ndasa uruhago;igipulizo thUngi libhutwe itundilo iliputilo kishoru liputa uluhago ekebocha ekebhocha chibofu chibofu ichitumbwi kiseru kalulwe kotzo lwamany ? liwunya umfuko akaghago sikwedo r*oloo chinena inyambi ichipombo fwa chamantunzi lipulisu lisumani lipula kibofu saamiri mbete mbethe nduu ributiro lipula uruhago rwindurwe shinena ichintunzintunzi asaro chibofu kibofu chibofu kibofu kitupe lipulisa ekibhoocha itunzi ikisene ifuulo kineva ihuru ? inyambi tyUUndi ichinena shpuliru kibofu orubago tuka umfuko oluhago oruhago oruhago oruhago ishibofu kikozo ewunya shibofu agahago ukusha wa mafaam# -gorania ekebhosha itunji luhago mbubwa mbuamu chiputo kiputisi ichinena [ecene*:na] chikweeso erisirondero kibofu chikozo oruhago,oluhago 224 (ku)tapika vomit v (ku)deeka kuluka ku-tahika ku-tahika kuluka gUtabika kudaika -deka gUtavIka ukuluka koroka iereka ku-sesema kudahwa (ku)tabika (uku)deeka koroka tanaka nyidaka kUtavIka kUtavIka ku-deka ichaika kutanaka idaaka idaaka ukudahwa -tahika okuluka,okutanaka deexa, uxudexa idaika ukudeka tahika itahika kudeka ukuluka okoroka okoroka ku-deka ku-deka tapika ku-tayika ireeka ku-sesema, ku-tanaka ku-deka khu-sala khu-lusa ukulaka oku-sesema ku-tapika ir*aka iRaka ku-tapika kutapiha ir*eeka ukuluka (luka) kudeka ku-ruka kutapika tapika kutapika reeka gutaika (u)taika (i)`tahika (oku)tanaka kutapika kuruka kusanc_h_a ku-lukula, tapika uku-luka [voice falling] koroka kutapika, kuteke (ku)tapika kutapika,kuteka (ku)tapika ku-tapika (ku)deka koroka ku-tahika gUlUka kuteka (kU)lUka u-ruka uruka kutapiha kwi-lUka khubekha ukuluka (ku)tapika *-du/k- kutapika okutanaka kuruka,kuyorwa luka ukulaka kutanaka,kutabika kutanaka okutanaka (ku)tanaka atapishe kutahika ohu-sala, ohu-lusa ki-dekha (oku)roka gutanaka ihaika ihaika gosikelO/kosikelO -roka;hongora guluka, kuluka (ku)tanaka kutabika(gutaika) ir^e:ka (uku)luka (ku)swetula kuluka [kolo:ka] ku-tapika ruka,kuruka ku-deka ku-tahika kutanaka 225 (ku)suka plait v (ku)tiva ku-suka ku-suka kusiwa kUbinda kuluka, kusong# -luka kUvInda ukusuka gosuka etukia,komina etukia ithuka ku-siba nziri kusuka (ku)shuka (uku)suka kuniga suka kUsuka;kUkwata nzwII (kU)suka ku-suka, ku-bota kusuka,kuluka isuka ugusuka -kundika(njuirI) okwasa,,okusuka siva, uxusiva ukutiva suka kutiva,kuhona ukusuka;ukubhoha okoroka okobhasya itukya -hika ku-shuka ukuluka ku-kuka,kusuka,luka ku-sita ku-tawa khu-suka khu-bowa ukusuka oku-siba enviri ku-tiva nyisuka ku-pakasa kutava ukusuka (suka) [< Sw.] kulo_ka ku-suka (ku)lo_ka suka kuluka yooka guchuka (u)chuka (i)suka (oku)suka kusuka majunzu kuboha/gusiba (eg. for hair) kuluka ku-luka, ku-tivha u-kuluka [voice rising] kusesara ? kuluka (ku)suka kuluka kuluka ku-loka (ku)luka oghusuka ku-luka gUlUka ukuluka (kU)suka u-suka utuma nkaka kutav*a kwi-potya khusukha ukusuka (ku)suka *-du\k- kutika okushokoza luka, suka ukusuka kusuka okuhunda (ku)ruka atabe kuuka ohu-suka, ohu-basa efiri kisukha (oku)roka kujiisha iyoka kosikelO kwa nse -suka;rhoka kusuka (ku)suka gwikia ioka (uku)luka (ku)tiva kusiwa [kosi:v*a] ku-tiva okuruka ku-fundika ku-shika 226 (d)ume male n u(mu)kigosi ngosi mgosi mbwanga (uuchilume)uulume ndUme njau lume nUme umonsi egesacha,eeri -a kyumi numi umugabo -shaija -kambaako;-gosi subhe twala nyimrikeu ngUme nUme lume -seza ndumi -gabho;-ghabhoghabho njamba -lume? -gwisha uvugosi mser*o [human]; isero, ibung'a [animal] n-gosi ikigabhogabho ekesacha ensacha(egaini,egorohe,iguruki) mbigalo lume mwanavuli nume musajja (human), -lume (animal) mlume shisatsa isani, isetsa umonsi omusadha (si)lume, nnume -umi nannume, nnume uvulume umonsi -gosi iguriki mwanalu_me nalOme mlumi nndumi ndume ndume msor*o [human], bung'a [cow], hor*o [goat] omurume mwanalomi ikyigabo(for anything unfeminine );umugabo for a m mamuna (mp_ongo) lilume u-monsi ansubhe -udisha likamba# ndisha nnalume mwanalome -gosi risubhe, ama- gosi ngosha unyambala mgoosha (mtu), hosha nghosia ighosia umwanav*uli gosha likosi (m)onsi mpalu *-du/me\ mnalome, lilome -shaija ingabo monsi umonsi (chi)seija -shaija ekisaija omusaija ilume mghoshi sisacha uwugosi -subhe inpfiizi;umugabo nrumi -gunda -shasha;-gaini ng'osha, ngosha mgosya ngoromo ntomurume (ki)sor*o nkambaku [ng'ombe], sawe [mbuzi], sukusuku [kondoo vughosi (uuchilume) [oocelo:me*:], uulume [oolo:me*] vakunganya mbigalo (u)gosi ensaiza 227 mume husband n umugosi ibha mume mgosi undume mUrUme mndwawomi mulume mUrUme i_i_ya omosacha mmi musaiza umugabo shaija umunyidama umusubhe mulume mia mUUme mUUme mulume mmi ibane mmi mmi umugabho mUrUme omulume muxa-, umugwisha mii ugosi m|mi [m| = syllabic nasal] mmi n-gosi umugabho omosacha omosacha mulume mulume umulume mlume mii baze (my) mmale musatsa umusetsa umonsi omwami nnume mmi mmi mng'ondo mwangu umulume mii, lyamolyi ng'osi musatsa ndo_me nsengo bamvu mmi murume mukuru wa mmi omurume ndomi umugabo or umurabukye mmuna ambuje vhangu, ajangu u-mulume omosubhe mulume mulimi mulume nsengo nngwana mwakabambu omusubhe, ama- mgosi (mwanamume yeyeto), mnume (mume) ngosi undume mnamgi,mnakaaya ? mughohi mughosia umulume mUgosha, sheeo mkosi umonsi wane [my], ub'alo [your], uib'a [his] mpalu *-du/me\ msengowe iba umucance,umugabo umonsi omuseija omwami,iba,omushaija iba iba ulume mghoshi, muume ja [mume wa] omw-enengo, omw-enedala mgosi msubhe nyenurugo;umugabo mmi mmi -gundu umushasha;omoghaka ngoshi mulume murume wakwa mii mulume mughosi undume [o:ndo:me*] vankwao, valume omusube mume mnume omusaiza,iiba 228 (ku)kusanya store up, collect v (ku)lundasa ku-kusanya ku-kuba kusenganya kwIthirania kukwanya ku-sanya kUngania ukukonganika gosengereneria kuthanya ku-soloja kwegeranya (ku)shombookya ukugoong'asa kubhiringa (oku)kumanya kUmbany'a (k)Umbany'a ku-njagizha kukumilila iwumbia ugukonganya -ungania okubika kungania ukusangilila,ukusangenitsa umbir*a kukambela,kuwongana ukukonganya koma ukwirya -lundikiza ku-kusanya ukusengula ku-sanganiya kw-ika hamwe khu-ganjila khu-busa ukukonkanya, ukuzyola oku-kungania ku-kunga -sangiria ku-kusanya kuvunganya ukutulika kuko_mbana ku-vungiza (ku)tondola, (ku)kusanya kulunda iisangariya kuthurama (ku)thurania (i)sandya okukusanya kubonga kusonk_anicha ku-jola uku-wunganika khokoma kubunganya [collect], kusengula (ku)kusanyi kubunganga(collect),kusengula (ku)nongalela oghukumania -lunjanya kUbilinga bungany'a -soleela u-runda uhangwiya kuv*unganya kwi-iilingEEla khuvikha ukukonkanya sosanira toleka, tota kurunda kolonganya ukukonkanya,ukuzyola kurunda kurundaana kwahura (ku)soroza abungan'ye kuunganyanya biha kihwata (oku)bhiringa kwegeranya;gukumakuma isasana gurangura -koma kutulila, kubilinga (ku)sozya ithirania isania (uku)konganika (ku)kong'hania kusenganya [kose*n*ga:n$a] ku-vika panpepe kumania ku-kupia ku-sanya kusookooza 229 (ku)jumlisha add up v (ko)ngeledza ku-jumlisha ku-jumlisha kukonjelezya gutaraniria kujumlisha -jumlisha gUtaranIria ukongezya kobeherania,komenta ongera ku-gaita kutelanya (kwongelao) ukuvalila kubhiringa yongesya kwongelany'a (kw)ongelany'a -hanganyisha kwongezya iekana ukwongeza;ukwongereza -Iara,-taranIria okwongesha lunga, sanjya ukwongeletsa enger*a kuhasya ukutelanya;ukusukilanya;ukushilahamwe engeria ukwengerya -sanganya hamoja k-ongeza ukwonjezya ku-vala,kongererya ku-gatta khu-tesa...? khu-kaata ukujumnisha oku-gaita kwanjedya -sanda ku-junuilisha kwonjezya ukuminkanya kuyongesa dasa, meda (ku)jumlisa kuyongesa isandiya kuringanira kwongela (i)yenger*a okwongesya,okujumlisha kubongana, kujonjukea guteranya joneshea ukonjelezya khotemerani -onganya (ku)jumulish# -onganya (ku)jumlisa kwengeri -hanganya hamwenga gUsanja ukongesya -sangIja u-khanja guongeya yonjezya pooka kwi-oongelya khuyongelecha ukongedya kuhangira kuyongeya kugaita kugereka ongezya, uminkanya ukujumnisha kwongela kuteerana kuteraniza (ku)teraniza abungan'ye kuongeza ta-alala kijumlisha (okw)ongerya guteranya ijumulisha -gwa -ongerya kongeja ringanira ionger*a ukonjelezya (ku)kwongelesia kukonjelezya [koko*n$j*e*le*:z*a] ku-wangania yongerya -jumulisha ku-jumnisha kwongeza,kukanyisaa 230 (ku)unda construct, put together v (ku)vwuyapa ku-gosoa ku-gosoa kulinganizya gUtuma(eg.house) kupoisa ku-teng'eneza kUthondeka ukukuula kwagacha,korosia ichemba ku-zimba kwubaka (kukonja)e.g.construct a boat ukuyapa kumbaka konja mringaringa kUmba;kwaka (kw)aka ku-tengenezha kukota iwundaunda ukulema -aka,-thondeka okumbaka,okuko noja, velengula ? ukutsenga ulundamania b*ika handu ham# kutengenesya ukulingawiza kora okogotania -tenda ku-tengeneza ukuzenga ku-tengenesha ku-lumba khu-ra halala khu-baasa ukutwa oku-zimba kandyanga, denga itana ku-umba kupela ukukula [construct], ukukonganya [put together] kuwongana kwu-mbaka (ku)bo_mba tengenesa itobiria kuumba (ku)umba okuunda kubomba kurundanya kukonja ku-alaya uku-mata kutoma kusenga (ku)wunda kusenga (ku)lumba ku-tendekehya (ku)wunda kuunda -lunda kUbeja ukutendekesya -beeja u-tunda, u-khanja utunda kugomba, kuzenga kwi-shongEnkania khuchenga ukusula kuzenga tengesa okuteerana kwubaka/kwiibaka ? kula, panga ukutwa kukola kurundaana kwombeka kwombeka,(ku)tekahamu azenje kushana ohw-ombaha kitenda,kinosa (oko)bhumba kulema itanrilia gwalogol -bhomba kubeja lwakeni imwe umba (isanzia) ukwelewula (ku)tenda kulinganizya [kolen*gane:z*a] ku-tava, ku-kolosya kumania ku-zenga ku-zenga kuhuunda 231 (ku)ungua become burnt v (ku)lalika kulungula ku-hya ku-hya kukupya kurungura kulungua ku-lugula kUvIa uukupya korigisa iungura kw-eyokya ukusha (ku)hya (uku)pya kurungura lungula kUvya (kU)UngUa ku-lukula iongwa kusilila isha ionguo ugusha -cura okulungula pya, uxupyaa ikor*ika ukupya,ukunyanywa mur*o isha, iongua kupya ukuziga okohea okohya -lukula ku-lungula ukupya ku-via; ku-fya ikoro ku-kira ku-lakala khu-lala khu-yaa ukupya oku-yaa (ku-pya), pyaa iiya ikora ku-pya kupya isenekia ukupya (pya) kupya ku-haka, ku-hya (ku)kupa tinika kulungula imuro kurungura (ku)rungura (i)hya, ihia (oku)rungura kutinika gushya kup_yelela tini shila uku-lungulila kutukaghe kulungula (ku)lungula kulungula (ku)tinika ku-tinika (ku)tinika okohya ku-shaa (gU)pya ukupya -pya, -ziga u-fya ufya kupwa kwi-pEa i(khu)pya ukupya kulungula *-du\ngud- kutinika okusiriira gusha pya ukupya (ku)sya kusya okusya kwokebwa apye kuhya ohu-lala, ohu-sirira kipya (oku)hya,(oku)rungura gusha iya imuruse -gwata -rongora;okohya gupya, kupya (ku)hya kubia kyonguo (uku)pya (ku)pia kukupya [koko:pja] ku-tinika kunya ku-lumwa ku-hya kusha,kusya 232 (ku)pita pass, surpass v (ku)dzumbanidza kuhita ku-omboka ku-omboka kupita kUbItUka kuida ku-fosa kUvItUka ukuluta goeta(goetania) iira ku-bita, ku-bitya ukuchako (ku)labao (uku)lutila kokera (oku)tula,yambuka nyingi? kUvIta (kU)vIta ku-bita kucabaho ? ida # eda ? # uguhita;ukuleenga;ugusunvya -hItUka okulabhao uxufumikiila ukuluta,ukunduta hita, sela kulota ukubita okoheta okoheta -bita ku-fosa ukujenda ku-loka ku-yita, ku-yitilila (surpass), ku-singa ku-fosa khu-vira khu-biirakho ukupuuta oku-bitiza, oku-bissa ku-pita iir*a ku-pita kushila ukuluta (luta) kupe_ta ku-vita (ku)peta pEta kupita iira # iiba ? # gukuruka (u)kuluka (i)hi`ta (oku)tura kupeta kunyura kupita ku-pita, ku-puya uku-chila, uku-lusya koheta kukinda (ku)pita kukinda (ku)pita ku-peta (ku)pita koheta -yomboka (gU)bIta ukukinda -BIta, -kila u-kia ukira kutuha kwi-kEla khuluta ukuputa (ku)sinda *-du\t- kupeta okuraba,okuhingura guhita,guca luta ukupuuta (ku)rabaho kuhingura kurabaho/kuhingura (ku)rabaho ashizan'ye kuzinka bita kishila (oku)hita guchaho iiha -gwatia -heta kubita (ku)hita gukuruka i:r^a (uku)chila (ku)kila kupita [kopi:ta] ku-pita hita -bita ku-jinka kusaaga,kuhiingula 233 (ku)vua (nguo) take off (clothes) v (ku)hudula kufula myenda ku-vua ku-hambua kuvula kuruta kufunya ku-vula kUrUta ukuzula imyenda korusia,chianga,gwesonsora ifunya (thori) ke-eyambalya ukwikura impuzu (ku)juula (uku)wopola(imyenda) kotohora fula kupenda? kumya ngUa (k)umy'a ngUa ku-vula uguo kuzula wuta ukwambula -ruta okufula emyendo lyuula, uxulyula ukusula dua nguo kufula ukwambula ukurusia(ichingebo) okombora -vula ku-vula ukuzula amenda ku-fumya -tsula khu-navula khu-khwifula, khu-khwiyabuula ukuzuula okw-eyambula ku-ula, sigwadi yuuta fo ku-vula kusatula ukuzula (zula) kufula ngo_wo_ ku-tuliza tsinguvu (ku)hula ingubu ula (ngObo) kughopola nguu iyuuta fo miseto kurita(nguu) kuruta(nguu) (i)funa nguo (oku)fura kuhula (ingobu) kwiyambura kuvula (nc_h_alu) ku-ula, ku-ula nngubho uku-zula (imyenda, inzwalo) korusi chingembo kufula (ku)woposola (nguwu) kufula (ku)ula ku-hula (ku)hula kuruusi -hambula (kU)zula ukufula imyenda -zuula u-yua masaa ryoa ? kuzura kwi-jUUla (khu)fula i-myenda ukudula (ku)vula (nguu) kukola ngobo okujuura kwambura zula ukuzuula (ku)jura kujuura kujura (ku)jura ahwabule kuzua shuke ohw-efalula, wefalule kiyaula amenda (oku)tuhura kwikuura;kwiyunura yuta fo shori gwEhEti rusya kuzula myenda (kw)ambula kuruta matonyero iutanguo (uku)zula (ku)fula(amenda) kuvula [kovu:la emje*:nda] ku-ula rusya -vula ku-vula kuzuula 234 (ku)vaa wear v (ku)fwala kufwala ku-vaa ku-vaa kuvwala gwIkIra kurwa ku-vala kwIguIka ukuzwala kobeka chianga,kweboyia iraa ku-zwala ukwambara (ku)jwala,kwambara(e.g.chief) (uku)fwaala kuibhoha fwala kwIkIa ngUa (kw)IkIa ku-vala irara kuzwala iraa iraa ukwambala IkIra okufwala uxu-lyaala ir*aa ukuswala r*ar*a irara kufyata ukwambala ukuswara ukwibhoha,uguswara,ogosohya -vala ku-vala zwala kw-ivikira iraa, ilyiika kw-ambala -vala khw-ifwala khu-kwaara ukuzwala oku-vaala ku-gwala iraa iraa, ikwaambika ku-wala kukwata iraa ukuzwala (zwala) kufwala kwi-vika (tsinguvu) (ku)hyata wala kufwala iraa gwikira(nguu) wikira (i)r*ar*a (oku)fwara kuwala kwambara kuvala ku-wala uku-zwala kobheka chingembo kukwata, kufwala (ku)fwala kukwata,kufwala (ku)wala ku-hwala (ku)hwala okuswara -vika, -vala (kU)zwala ukufwala -zwaala u-yaa masaa ria ? kuzwala kwi-jaala (khu)fwala ukudwala (ku)vala *-du,/a/d- kuwala, kuwala ngobo okujwaara kwambika zwala ukuzwala (ku)jwara kujwara kujwara (ku)jwaara akwate kuzwika yambala kifwala (okw)ibhohya kwambara iraa shori iraa -xa -tora guzwala, kuzwala (kw)ambala ikira matonyero r*aa ng (uku)zwala (ku)fwala kuvwala [kovwa:la] ku-wala turya,iboha -vala ku-vala kuzwaala 235 (ku)vika clothe v (ku)fwika kufwika ku-vika vika kuvwika gwIkIra nguo kurusha ku-vika kUgwIka ukuzwika koboyia iraa thori ku-zwalisya (ku)jweka (uku)fwiika kuibhohya fwafya kUvw'Ika ngUa (kw)IkIa ku-vazha kuzweka iwita ukwambika Ikira,-humba (oku)fwafya uxu-lyexa ukuswalitsa mr*ar*e kufyatika ukwambika ukuswaria ukubhisya -vika ku-vaza ukuzwiha ku-swika ku-vaza khw-ivikha khu-kwaarisa, khu-khwiboowa ukuzwika oku-vazza ku-panga, ku-gwadya iwikaa ku-waja kukwatizya ukuzwika (zwika) kufwalika ku-vika (tsinguvu) (ku)hwatika walika kufwalisa ivika nguu wikira (i)r*ar*a (oku)fwafya kuwatika kwifubika(on the head) kuveka ku-wala nngubho uku-zwika kobhekira kukwatisha, kufwika (ku)fwalisha kukwatisha,kufwika (ku)waliya ku-kwindia (ku)fwalika okuswari -vika (kU)zwaja ukufwika -zwIIka u-yaicha gitunja ? kuzwalizya kwi-jaalya (khu)fwalicha ukudwika (ku)valzia *-du,/i/k- kuwalika okujweka nsalu ukuzwika (ku)jweka kujweka ebijwaro (ku)jweka akwatizwe zwika yambala kifwasa (okw)ibhohya kwambika nrae xaba -toora guzwika, kuzwika (kw)ambika ikira ir*ika (uku)zwika (ku)fwalisia kuvwika [kovwe:ka] ku-wasya kwiboha mvaze ku-vaza kuzweeka 236 kafi paddle n mutela kafi ingafi ng'afi mwIko omogango irava kafi musiiro ingashi engahi (u)teela kilandahi mwIko (kU)kUna kIko engahi bendeli urupondo itanga ingai ipelelo untela ngafi omogango engahi ng'afi khafi ukufigha mwikho kumukango ikasia lukasi likafia ishibunshilo inkafi; ichilyatilo [of bicycle] ngafi kapi ngafya mwiiko witithia okufuga(obwato) kuhuga ingashi nk_afi u-muzwa ingafi ngafi ingafi nngai ngati kasiya ubwato mdInho, gwa kUvugIla mufaambajo ipedulo lyongolelyo nkhafi *-du,/g- ngai engahi nkafi ikasia engae(omwiko) engasya kugoya engahi samba w fuka ? engahi ingafi xabau enghahi ndinho kuringia nkafi ntela ingafi [en*ga:fi] ng'au eripederi ikafi kafi engahi 237 kasia oar n mutela kasia kasia ingafi kasia mwIko omogango ikathia musiiro ingashi engahi ingai mwIko engahi kasia ingafi mwIiko ingai ipelelo untela mtiko kufigha ingahi omogango engahi(chingahi) kasia -ingafi mriko mtera mwikho kumukango ikasia / amakasia lukasi ing'wau mmwiko likasila umutiho inkafi ngafi yivaha likasia mwiko mwiko ingai(canoe) ngai nkafi amiterebhi ingafi ingafi kasia ngalu kasiya mdInho iti ro khuira maji gitenkho ikasia nsambo ichase nkhafi kasia, pl. makasia oruhambyo nkafi ikasia engasya engasya engahi kasia [< Sw.] engasi engahi ingafi -xaxara engahi ngahi rubondo nkafi ntela ingafi [en*ga:fi] kasila kasia engahe,engahi 238 (ku)vukuta blow bellows v (ku)fuguta ku-vuguta kuputa kudoka ku-wawa kUnegena ukuvukuta imyao gouta emegubo iberuka ku-baizagala (ku)juguta (uku)fuguta kuruguta okutuma kUutIIya (kU)vuvIIa ifiya ukuvuguta -kuhunitIra uxu-luguta fukuta kupulilila ukuvuguta ukuitucha ukuhuta -fuguta ku-pukuta ukuvukuta ku-huvira ku-fukuta ku-virila mukuva ukufukuta oku-wudhirira ku-ukutila yaana ku-wukutila kufukuta ukuvuta umu# kupulalila ku-huza (u)muguva (ku)pulasi pukatya kufukutila italatala kugiira nkunii (ku)wira okubuma inkobi kuhughatila kuvuguta ukutila uku-vukuta kufukutila ku-hukutila (noun- lihako) (ku)fukutila kuhuta -vuguta -puguta, pugutIIla u-khuanga uruguta kuvukutila kwi-luguta -kuyila (ku)vukutira *-du,\kut- kuuka uka okuteera emiku kuvuguta vukuta ukufukuta kuhesa kujuguta kutera enzamba (ku)juguta ohu-fukuta guheesha (iron tools) xajao 9? -hushahusha kufulilija (ku)vuguta kugia mugua ir*ufuka (uku)vukuta kufukuta kuputa [kopu:ta] chimbowa -vuta -vukuta kuzuguta 239 (ku)vuma roar, rumble v (ku)kugiila,(ku)jilila ku-unguruma ku-vumia, ku-buma (lion) kuwuma kUruruma kururuma -buma kUruruma ukupuunga, ukuunguruma okoronya ifuma ku-wologoma kuhuhuma (ku)ligita, kuhinda ukuuva kuruma yemba kUuuma (kU)luluma kubogotana inguruma uguhuuma kurarama (oku)lunduma umulindimo ? ukuhunguluma una, r*ur*uma, amia, ikor*# kukuruma ukuvupula ukuruma ukuhusa mvumo ku-buma ukuv*uluma ku-ruma ku-duma khu-rwakha khu-khwaniaka, khu-butsa ukuzuma, ukung'ota oku-vuuma ku-unguluma yaana ku-vuma kuvugula, kuvuma ukuuza (uuza) kurunduma ku-ruma, ku-hirigana (ku)pweta kupugha [of wind] kuruuma (ku)ruuma (i)r*ur*uma okujuma kusuma kuvumera vuma ku-lunduma uku-pupa kuhuta kukula kufuma kukula (ku)uka njega (ku)buruma hoheera -vuma (kU)ng'ola ukukula -lunduma u-runkuma ukumuka ? kuv*unguruha kwi-ogola (khu)kuyila (eg.rain) ukupupusya (ku)tutuma *-du,\m- kufuma, kukonda okuhuuma (ku)luluma ukuzama,ukung'ota kurunduma kururuma,kububura,kutsinda kububura (ku)buruguta,(ku)huruguma ahwungurume kuvumia yokera (oku)ng'ona guhuuna irung'una xajao nkolo ukurumo kung'ola (ku)hinda gukurura ruuna (uku)luluma (ku)kuruma kuwuma [kowu:ma] ku-tulumasika ng'ona -buma ku-buma, ku-vumila kururuma,kuhuuna,kusiinda 240 (ku)nuka smell (bad) v (ku)nung'a kununka ku-nunka danunga kununga kununka kuvunda, kunuka kiwiwi ku-nunga vihile kUnunga naI ukununka gotioka bobe, rimusu ribe inyuka ku-junya bundi (kivundi) ukunuka (ku)nuka (uku)nuung'a kuhuza unya ua kUnyunga naI (kU)nyunga(naI) ku-nhung'ha kununka idaa ukunuka -nunga Uru okuunya uxu-tuuxa ? ukunung'a nyuka kunung'a ukunuka ukunyunka ukunyunka -nung'a ku-nung'ha ukununka ku-nyuka ku-wunya -nung'a khu-hunya vuvi ? buboolo ukununka oku-duuka ku-nung'a -r*a ku-nung'a kunuha ukununka (nunka) kunung'a uvugundu (ku)nunga nunga kununga iraa kununka (ku)nunka (i)nyuka okuunya kununga kunuka kununk_a ku-inunga uku-nunka kohucha kunuka kabibi (ku)nunga kunuka kabibi (ku)nunga ku-nunga (ku)nung'a kunyuuka -nunka (gU)nung'ha ukununga -nuuha u-nyunka wi? unyunka kununka kwi-nuunka khunung'a ukununka (ku)nunkha ununga, kununga, bekuka okunuuka kuruka (ku)nunka ukununka (ku)nunka kubi kunuuka okunuka (ku)nunka anunshe kununka esifundu siwunya kinunkha (oku)huza gufushuka ihaa njao ya ngOmbE -nyunka bhoghogho gunung'ha (ku)nunka kununka ir^aa (uku)nunka (ku)nuka kununga [konu:n*ga] ku-nunga huza ku-nuh'gaa ku-nunka kunuunka 241 (ku)nukia smell (sweet) v (ku)nung'ilila kununkilila ku-nunkia danungia kunungilila kununkira kunuka nicha ku-nunga vizuli kUnunga waro ukununkilila gotioka buya,rimusu rigiya inyukia ku-junya kusea (kabobo) ukumoota (ku)nuka-ge(i)(=amugaju/akataachu) ukunuung'ilila kuhuza langa kUnyunga nesa (kU)nyunga(nesa) ku-nhung'hila goya kulanga,kununka kuzima ifama ukumoota nunga wesa (oku)langa uxutukilila ukunung'ilila humwa kunung'ilila ukumota ukunyunka (buya) ukurumbasa -nung'ila ku-nung'ha goya ukununchila ku-nyukira khu-hunya vulaha khawoowo ukununkilela aka-woowo ku-nung'ila ifwaama ku-nung'ila kununshila ukununkila (nunkila) kunung'alila ku-funya (vulahi, mwayu) (ku)nungila nungya kunungilila iraiya kuera (kwe)era (i)faama okuranga kunungali(la) guhumura kununk_ila ku-munjila uku-nunchila konesa kunuka akisa | bukomu kumingilila kunuka ahisa/bubomu (ku)nungia ku-nungila (ku)nung'alila kunyunkeera -nunkila (gU)nung'ha (chiza) ukununga ubunun# -moota u-nyuka ija unyunka vija kunushira kwi-nuunkEEla khunung'ilila ukununkilila (ku)nunkhira kunungia okuhuumura gye kumota (ku)nunkila ukununkilela (ku)nunke ge okuhumura (ku)boya anunshile kuhum_p_un_t_ika ahawowo hawunya kinunshilila (oku)huzera kumoota ihaiya -xama -nyunka bhuya kunung'ha shisoga (ku)nunkila kununka bwega ipfaama (uku)nkila, (uku)nchila (ku)nukilila kunungilila [konun$j*ele:la] ku-nunjila huzira ku-nungila ku-pwepweleka kumoota 242 vumba bad smell (of fish) n vwunufu vumba vumba uluvumba-ishombo mUrUke bwindi bwindi ukuvuvuma obogundo,obotioki bwe nswe inyuka uvichwa ike ukunuka kunuka kubi lisiriri lifuuma mUuke mUthUku obununke idaa umunuko munungo mIni ? olukebhe ituuxo la nsyi ulunusi nyuka ur*undu lwenye uluke irikya irikya uvumba ku-nung'ha shombo umunusi umuv*iv*i irumba limisi liikhee,(likhoo) ikopa lya nswi oku-duuka lyumba ir*a luwumba, livumba kunuha ukuchina (china) lyenye limisi (ku)nunga luhumba lufumba kirumba (i)`taha ur*a okuunya luhumba nnunk_o liumba ichiminsi kosita lufumba luhumba bhunyunku nunka bUnung'hu ulunusi isU munyunku ughori wa somba uv*uvunzu kEolu ukununk# luvumba luumba okunuuka ikopa-lya-nswi echijunde omunuuko kunuka ekijunde,ekinunko ishombo zumba ehe uwununvu uruhuzu umunuko xambageu isu kununka nai mr^ao gho chinunsi ulunusi luvivi uluvumba [olovu:mba], ishombo [es*o*:mbo] luumba oruhuzu vundo uvundo omunuunko,obunuunko 243 vumbi dust, cloud of dust n lifuna lufundu vumbi vumba ulungundi tiri vumbi vumbi timbwisi rUkUngU inkungu ebuse uruka nkungu intumo (e)chuuchu ilinguundi urutu oruteli kItoo kItoo,kIkUngU timbwisi enkungu fumbi ivu;ikungu rubiri,rUkUngU oluteli lunkundi ulusumbe,uluhwela kiluli lifu ulukungu urutu urutu timbwisi timbwisi ulusuto iruri nfuufu timbwisi shivunjesi limokha, lufumbi inkunga, ichinvungwa enfufu litutunga kilulyi litutunga ulusuto inkungu lufumbi luguchi luho_mbi lifu funga rukunku-tiiri tiiri kl*uuli (irumbi)oruteri kuhombi umucucu lifumbi litutulu u-lutukumbu orotu lufumbi lifu lufumbi liu litukunda luhumbi orutu vumbi lUbubu ifumbi lUBuBu ukungu ukungu ulusuto lUnkUUnde lifuna,lufuna inkungu lwu liu omukyukyu umukungugu lukungu inkunga,ichinvungwa euumbi,omuchuchu omucuucu,ekumbwe omucucu ecucu ikundi vumbi olufu ilinkundi urutu intuumuko kiluli -xamela urutu lububu lububu tiiri kil*ulyi intukumbu, ilombe lung'hunde ulungundi [olon*go:nde] luundu oruteri mipukupuku vumbi, luzimu echuuchu,ekuuku 244 (ku)vuta pull v (ku)kwega kubhwita ku-vuta ku-puta (smoking) kukwesa kugucia kuruda -vuta gUkucia ukukwesa kongusa ghomoa ku-kusa kwega (ku)nyulula (uku)kweega kuruta kulula sasa kUkusya (kU)kusya kw-ega ikoocha kunyulula iomuo iomuo ugukwega -gucia (oku)nyakulula kwesa, uxu- ikuruo ukukwega kota, sor*omoa ikota kukuva ukukwega ukuruta ukuruta kw-ega ku-wamba ukukwesa ku-ruta ikuruo ku-sika kw-ega khu-nyila khu-khwesa, khu-khurura ukukwesa oku-sika ku-uta yommo yoomwa ku-vuta kukwesa ikuruo ukuzuta (zuta) kuhuta ku-furuta, ku-ng'usa (ku)huta uta kukwegha iyoommwa gukuuchia (u)kuchia (i)koo`ta (oku)futa kuhuta gukurura/gushikanura kukoka ku-uta uku-zuta koruta kugusa kukwea kugusa (ku)uta ku-huta (ku)huta, (ku)kwega okuruta -vuta (gU)duta ukulusa, ukukwaba -luta u-ruta guuta kuvuta kwi-luta khukhweka ukukwesa (ku)kwega, (ku)nika *-du,\t- kuuta okukurura gukwega kweta ukukwesa (ku)nyurura kunyurura,kukurura kusika (ku)sika akwensanje kuzuta hwesa ki-kweha (oku)ruta gukweega yomua iomua -xameria -ruta guduta, kuduta (ku)kwesa gukujia ikuruo kuzuta (ku)kwesa kukwesa [kokwe*:sa] ku-uta ruta kw-esa -vuta kukweesa,kukuruula 245 (ku)gawa divide v (ku)gavasa kugabhula ku-panga ku-panga kugawa kugaania kuwaga -gawanya kUgaya ukwankanya kobagu ghava ku-gabula kucha ibiche ? (ku)gaba (uku)gavasa kosondya gabanya kUaania (kU)aany'a ku-gawila iava kugaba awana iaawa ukugabhula -gayania (oku)kabha gava, uxu- mruma ukugava kab*a iawua kughawa ukugabhula ukutwena ugutwena -gola -gola gav*anya ku-gava iwawa ku-gaba ku-gholera khu-gavula khu-kabaanisa, khu-khalanisa ukugawa, ukwankana, ukuputunkana oku-gabaganyhiyamu, oku-gaba ku-java yaawa yaawa ku-yavanya kugava iwawa kwankanya (ankanya) kugava ku-gavula (ku)baga bagana kugava yaavanisa kugaa kwaa (i)yava, (i)ava (oku)gaba kugab'ha kugaba kug_awa ku-gavhanya ukwankanya kuhoha kujaba kugava kugusa kubagana ku-gaba (ku)gavanisa oghutweni ku-panga (kU)gabanya ukujabany'a -gaBUla u-tamanua waghamia gav*anya kwi-galania (khu)kava ukugab'a (ku)bagula *-ga\b- bagana, kubagana okugaba,okwaahura kugabura ankanya ukugawa,ukwankana,ukuputunkana (ku)gaba kutaana,kugaba kugaba (ku)saramu agabe kupanga kabuhania kigava (oku)twania kugabanya;kugabira ava yaava -xamerigwa -twena;ghabha gugabany'ha, (k) (ku)gabula kugaa ighawa ukwankania (ku)ghavania kugawa [koga:v*a] ku-gavania sonda ku-gwelela -panga kugaba 246 (ku)toa (zawadi) give away (present) v (ku)peela ku-avya zawadi ku-avya kufunya(kukupa) kubecana(kibeo) kuneka zawadi -gawa bahashishi kUvecana kIveo ukusupa korwa,ekugwa inikia thawadi ku-gaba kutanga kugemula (uku)tawula kosamba fua njano kUnenga mUthInzIo (kU)nenga mUthInzI ku-lava zawadi kugaba ininga ukugabhila -heana okwiusha ? peela, uxu- ukwokela dua bakshishi kupela ukutagila okohana ugutuha(igituho) -lawa ku-gweka ukupa pachisa ku-hera ku-gaba -barashishi shihanwa khu-tona ukusupa, ukuhonga oku-gaba ekirabo ku-tudya iningya ku-humya kupa ukusupa (supa) kupela ku-hana kihanwa (ku)pe_kye sawade kugayila iniinga kuejana (kwa)yana kiewa (oku)ana kuhupa [games, etc] gutanga/guha kufupa ku-upa ukupa ichavye kupa kutola sawadi kupa kupija zawadi ku-pe (ku)pela kutweni -lavya (gU)samba ukupa -fupa u-fa mwampefo uduya mwampefo ? kufumwa kwi-punia, (shougelyo) khumpela ukupa (ku)yupa (zawadi) piya zawadi okugaba gutanga pa ukusapa,ukuhonga kulongola kuhereza kuha afumye kulavya kuinkia kaba, beresa kitawula (oku)bhanura(for visitors) kugabira (i)habikia -xaraxaria hana;tuha (ku)zimana kumua kiewa isumba (uku)supa (ku)vonola kufunya [kofu:n$a], (kukupa) ku-tola omubano ku-lava -jeleka kugabira,kutunga 247 (ku)geuka turn round, change v (ku)seeduka kuhinduka ku-kituka ku-hituka kupiluka kuthiururuka kugaluka -geuka kUgariUka ukusenuka goonchora ghaluka ku-kyuka kuhindukira (ku)hinduka (uku)pituka kuigarora induka mndumi kUthyUUka;kUalyUka (kU)vIndUka ku-geluka kulunduka iwereka uguhindukila -cenjia,-garUra okwinduka galuxa, shotomoxa, uxu- ukupinduka hundukana kusanuka,kung'anamuka ukuhindukila ukuihonchora ukwihonchora,ukwigaranchora,ukwibhombokora -hinduka ku-hinduka ukuchenja kw-alanduka ku-kyuka ku-hunduka khu-shienduka kho-yosa ukugaluka oku-kyuka ku-seleuka iinduka ku-pindikuka kugaluhana ukusenuka (senuka) kung'anamuka ku-girunkana (ku)gebuka, (ku)ng'anambuk# galambuka kupinduka yaruka kugaruka kwaluka (i)yal*uka ukugeuka(okuinduka) kung'anambuka guhinduka kung'anamka pindikuka uku-senuka kugharura kusanuka (ku)gewuka kusanuka (ku)lambuka ku-galambuka (ku)gewuka, kung'anamuka oghwisyoori ku-hituka (gU)galuka ukusanuka, ukusumbutuka -pIndIka,-pilUka u-feura, u-khavia gikingiya kugarunkana kwi-pElUka (khu)kalavukha ukugeluka (ku)galamuka galambuka (ku)hinduka guhinduka senuka ukugalaka (ku)hinduka kuhinduka kuhinduka (ku)hinduka azwungule kuhituka wekaluhanie, wechuse kigewusa(kisetukha) (okw)ichora guhindukira aruka -xaraxata syoria gugaluka, (k) (ku)piluka kugarura iwal*uka (uku)senuka (ku)syetuka kupiluka [kopelo:ka] ku-galauka ikyora -hinduka -hituka kuhindukira 248 (ku)badili alter, change v (ku)haalidza kuhindula ku-badii ku-badii kugaluka kUgarUra kugalusa -biduka, -badilika gUcenjia ukukaula gonchoreria ighalua ku-kyusa kuhindukiza (ku)hindula (uku)pitula;(uku)kowoka (ku)chora indula kUalyUla;kUvIndUa (kU)vIndUa ku-hindula kulundula? iachala uguhindula gUcenjia okwindula galuunxana, uxu- ubadilisa badilisha, hinda kusanusya,kubadilisya ukunkabhukanya ? okohonchora okogaranchora,ogokerania -hindula ku-bachilisha ukugalula ku-valandula ku-fuula ku-laghutsa khu-galukhanyinya khu-yusa ukugalula oku-kyusa ku-vilinganya nyaodasha ku-badilisha kugalulanya ukusenula (senula) kung'anamula ku-girunkanyia (ku)ng'anambua galambuya ilasha kugarurira kwalula (i)yal*wa (oku)indura kung'anambula guhindura kung'anamula pindikula uku-kawula kugharura kusanuka (ku)badili kusanuka ku-jangangana (ku)badilisa oghwisyoori ku-sakanya (gU)galucha ukusamyia -pIndUla,-pilUla u-teya, u-khavia ukhavisya kubadilisya kwi-kaEla (khu)badili ukugeludya (ku)galamsia sakana (ku)hindura guhindura senula ukugalala (ku)hindula kuhindura kuhindura (ku)hinduka,(ku)hindura agaluzwe hitua chusa kibadilisa (oku)kyora guhindura arua, aruta -xarehia swenia;syoria kugalucha (ku)pilula iga ara rutaruta? iwal*uo (uku)senula, (uku)lewunkania (ku)kwandula kugalula [kogalo:ka] ku-tindanya kyora,kyoka -geluka -hitula kuhindura,kuhinduka 249 (ku)rejea go back, return v (ku)piluka kuhelela ku-uya ku-uya kusuwa gucioka kuwuya -bwela gUcioka ukuwela koirana vwia ku-kangayo, kw-irajo kusubirayo (ku)garuka (uku)wuya;(uku)piluka ku-garoka subile kUsyoka (kU)vika ku-bwela kusuba iwuya ukugaruka -coka (oku)subha tuuva, uxu- ukukilivuka uya kukerewuka ukugaruka ukuringa ukuringa,okohonchoka -bwela ku-berwa galuha (nyook# ku-hinduka ku-dda ku-ya khu-galukha khu-boola ukuchinka okw-irayo ku-ja mwanda yafukya ku-wuya kugaluhana ukufutuka (futuka) kukelawuka kwirana, ko-gerera (ku)buja kElEbOka kuvuya uya gucoka uchoka (i)sha (oku)suba kukeleuka gusubirayo/guhindukira (ku)bwela ku-uja uku-wela kugharuka kugaluka (ku)wuya kugaluka (ku)buyiankiugu ku-buja (ku)vuya oghucha ku-uya (gU)shoka ukubuja -shooka,-godooka u-suka usuka kugaruha kwi-shooka (khu)komokha ukuchinka (ku)wuya kubuya okugarukayo kugaruka wela ukuchinka (ku)garuka kugaruka,kuhotoka okugaruka garukayo,garuka agalushe kuuya kobolayo, kobola kiwuya,kigomokha (oku)garuka kugaruka iwuya -xareja -kyora kushoganya (ku)suba guchoka iwuya (uku)wela (ku)gomoka kusuwa [koso:wa] ku-uja garuka,nawuze ku-doda -uya kugaruka 250 (ku)lala chali lie on one's back v (ku)gona kinyamugongo ku-gona mangaingai ki-ngaingai kusenama kumama na mugongo kulala na mgongo -chingaligali kUmama na ngara ukusalala gosogota ilaa na mghongo ku-galamirira kugarama (ku)galama (uku)vasa kinyamgo:ngo ko-garama galama kUkoma na mUongo (kU)koma na muongo ku-wasa kichalichali kugalama ilala ukugarama koma na ngara okumama bhukalame gonaxansaga, uxu- ukugonanzanza lala na kongo kughona njanja ukugalama;ukulala ubhugalame ? okosogota ogosogota -chalugata ku-gona chingalinga galama ku-lala chamongo ku-wasa lugata khu-kona khu mugongo khu-kona makalama ukusalala oku-galamirira ku-lala lugwali ilala na mungo ku-laluwali kugalama ukusalala (salala) kugona njanja ku-galama (ku)gone hangalagaja gonja wangangali kughonja lughali lala na mungo kumama na mugongo (ku)mama na mwongo? (i)laa na moongo (oku)garama kug'one hangalag'aja kugarama kug_ona liyali ku-gona lugali uku-salala kugharama ku-angalama kuwonja lungata ku-angalama kugonza ugata ku-goloka luhangalugali (ku)gona chanjanja kusoghoota ku-gona mangali (gU)sagalala ukugalama -sagalala u-raa ng'angari ? uraa ng'eng'ere kugarama kwi-gona nsangalele (khu)kona njanja ukusalala (ku)gonja lugali kugonja wangangale okugarama salala ukusalala (ku)garama kugarama okugarana (ku)garama agonelunsana kulala ngai kona makalamirire kigona shinkhalata (oku)garma kugarama iraa kwa mungo# (-)xari -soghota gusagalala, (k) (ku)galama kumama na ngaragara il*aa na moongo (uku)salala (ku)ghona ngang'ha kusenama [kose*na:ma] ku-gona lugali garama ku-asa ugata -galama chingali kugalama 251 (ku)ambia say to, tell to v (ku)dzovela kubhalila ku-ambia mwambie kupozya-kuwizya kwira kogerea -hadisia kwIra ukunena gotebia ivia ku-koba kubwira (ku)gambila (uku)longela kobhorera bwila kUtavya (kU)tavy'a ku-longela kugambila iyaa ukubwiila -Ira okubhwila wiila, uxu- ukumbula ib*ia kuwola ukumubwila okohebia ogotebhya,okobhorra ku-longela ku-longela ukuv*uzya ku-wira; ku-lusa ku-buulila -longera muvolele khu-boolela ukuneena oku-kobera kwaulila iiwia ku-kuhaulila kulonga, kuyanga ukunena (nena) kujova, kukokusela ko-vorera (ku)pwagila bakiya kulongela ireriya kwiira,kuuga kwira (i)via (oku)bwira kumpwagi kubwiira kufotokoza, kukambila kwavhanjila uku-nena kubhorera kubula kumwombela kubula (kw)abakiya ku-lObolela (ku)mjovela okubhoorera ku-gambila (kU)wIla ukubula -wIIla u-hanya, u-ira, u-khania gwira kuv*uzya kwi-EEla khumchovela ukunena (ku)gambira kukoya okugambira kubwira,kuvuga ? nena, landila ukuneena (ku)gambila kugambira kugambira (ku)gamba,(ku)gambira akhotole kughambia mubolerere, mwekese kijovela (oku)bhurira kubwiira;kubariila iyuya -xatala -tebya kuwila (ku)bwila nkwire iwia (uku)nena (ku)kum'bula kupozya [kopo*:z*a], kuwizya [kowe:z*a] ku-tanjila, ku-salila haya,mburira ku-longela ku-gambila kugambila 252 (ku)amba abuse v (ku)liga kugamba ku-tukana ku-tukana kukwamba guunga kutukana -dukana kUruma ukupupanya korama ikonda ku-zuma kutuka (ku)juma (uku)liga kotoka fuma kUumana kwIIyIuma meka? ku-tiga kugea iarara ugutuka -ruma okufuma tukila, uxu- ukuduka,ukudukila ruma kuligha ukumuchokola okotoka okororota,ukwingeherya maligo ku-liga ukutuka ku-kalarya ku-vuma ku-liga khu-nyega khu-khooma ukutukila oku-vuma ku-amba isuta ku-mtukana kuliga ukupupanya (pupanya) kuliga ko-sema, ko-nyega (ku)sukisa kutukana ilanya kuruma (ku)rumana (i)l*ahilya (oku)fuma kutukana gutuka kutukwana ku-ng'ola uku-sinkawula kutuka kutuka kutukana kutuka (ku)bamba ku-tukana (ku)hyomesa okutoka (gU)dUka ukukalasya -dUka u-tuka ureva kuvisya kwi-tUka, kwi-tUkela (khu)lika ukuzob'eka kwigira *-tu/k- kutambala tambala okujuma gutuka,gusiba sausya ukutukila kujuma kujuma kujuma (ku)juma alinje kukanka nyeka kiliga (oku)zabhura guhemura irara -xatia toka kudukija (ku)tuka kunduma il*ahia (uku)tuka (ku)ligha kukwamba [kokwa:mba:] nchwembo amatuki(tuka) kiburi ku-tukana kuzuma 253 (ku)sema speak v (ku)dzova kutenda ku-sema tamwiia kutela kwaria kudeda -longa kwaria ukuvwanga gokwana irera ku-tumula kuvuga (ku)gamba (uku)loonga kogamba loma,yaika kUneena (kU)neena ku-longa ichecha kufumola ideda ideda ukuvuga -arla okuloma wuga, uxu- ideda ukutsova teta iteta kujoba ukugamba okogamba okogamba -longa ku-longa kunena ku-lusika irera kw-ogela -longa khu-lomaloma khu-loma ukuvwanga okw-ogera ku-tangola ir*er*a iReRa ku-tongola, ku-lonjela kulonga, kuyanga ir*er*a ukuvwanga (vwanga) kulongela ko-moroma (ku)kolabeka longela kulonga irera kwaaria kwaria (i)`te`ta okwaika kupwaga, kukolob'eka kuvuga kukamba, kunena ku-bheleketa uku-vwanga kubhuga kujuga kuwomba kujuga (ku)longela ku-longela (ku)jova kughamba ku-longa (kU)lUngalUnga ukujoba -yomba, -haya u-righitia urigitia kuyanga kwi-taambUla (khu)chova ukuvwanga (ku)longa, (ku)zyu# *-ga\mb- (*-ya\mb-) koya okugamba kuruga vwanga ukuvwanga (ku)gamba kugamba,kubaza kubaza (ku)baza ayanje kuonga (onga) lomaloma kilogola (oku)gamba kuvuga iheha iheha -xaya okohahera;okoghamba;ukushumasha guyomba, (k), + (ku)yomba kwaria iy*ey*a (uku)vwamba (ku)jova kutela [kote*:la] ku-vecheta gamba ku-longa ku-longa kugaamba 254 jambo affair n lukaani(naani)pl. igambo jambo mbui inongwa untu ilago msuli UndU ichintu amang'ana mburi nkola inkuru ulukaani eng'ana msango maUndU UndU mbuli ekigambo kindo ijambo UndU ,maIndU omusango inxani ikulongwi mambo mamba ijambo engana engana(amangana) mbuli mbuli inongwa (ma)isare kigambo mbuli makhuva ilomo empola / impola ensonga sinu mbon malove, mambo inongwa ichintu; iizwi [of words] ke_nu makuva, inguva lijambu mlandu / milandu mboni mantu untu ng'ndo ling'ana,ing'ana sindu impanvu/amahabaari nk_ani lindu i-landwe / a-malandwe amanghana akandu chilongu / filongu akandu nhwalo malovi ring'ana ama- mbuli mhayo amasyogabo mhayo, ng'wanya ihanyo, mahanyo ihanyo inongwa kEEntU, lUkani a-macho impola shisoweru / visowe# *-ga\mbo\ (*-ya\mbo\) kilebe eigambo urubanza mazwi empola,impola echintu ekigambo ekigambo ekigambo izyo mbuli embosi amambo aminshi ng'ana inkuru boni -xaya keburi eng'ana;ikina mhayo igambo tutikwenda muntu amenya? mbonyi mitulo, ilandwe, ichintu nongua inongwa [eno*:n*gwa] chindu eng'ana mbuli mbuli, ulosi ekigaambo,iijaambo,ekiinto? 255 ukoo clan n lukolo luko ukoo uluko mwiriga kichuku lukolo mUvIrIga uluko egesahu(abanyamwando) mbare, ukoo kyika umudyango oluganda ulukolo oroganda oluganda mbaI mbaI lukolo ukoo oluganda kishari mri umudyaanko mbari lukanda umugana, umulango kishari ikikoto ukoo numba, ukoo lukolo umulyango ekesaku egesaku lukolo lukuro ichikolo lukolo kyishari kika kungugo luyia sikuka uluko ekika, eluzzi likola ufyar*i ufyaRi lukoo, litawa ishiholo kishari uluko, ulupanda lukolo luhiri, avenyumba kikoo, kiho_ku lukolo ulongu ufwari mwinga mwiria ukoo oruganda ukoo umuryango k_amu shilagwa u-luko orukobha (ka?) ichikolo ukou ichikufi kulawa kilagwa lukolo orutundura lukolo, kungugo ikikolo igongo, lUganda mufita mwango uluhoo Ulewa, kEntUa lukholo uluko lukolu *-ga\nda/ lukolo oruganda umuryango,ubwoko ? luko uluko echika,oruganda oruganda,(ekika) oruganda ekika ishikholo mbai esihu ulukhola oruganda,ikisyoko umudyaango ofari ofari -xaya mwekOrani ekesaku ntala luganda mwiriga kishari # kishaii ? # uluko lukolo uluko [olo:ko*] lukosya hamati,ruganda ukolo lukolo orugaanda,olugaanda 256 kitovu navel n luduungu munyonyo ukuvu ukuvu ikombo;unkombo mkuvu lukuvu rUrIra umukombo ekenyobu mkufu ikondo umukondo omukundi uluduungu omokonde omukundi mUkonyo mUkautI chikuru omukundi ifu umukondo mukonyo olukundi iwumbu unkusu kikuu ntumbu urukoondo ikinyobu ikinyobhu chikuvu chikuvu inkuvu mkuvu kkunda chikuvu ikhovu ikhofu ichikombo omudondo nungu kibobosho inungu inkuvu inkombo nkufu engovu nkuo nkuu lugufu kibosho # note 2nd hand here, above # mukou mukou ikuu omukundi nkuu umukondo nchombo shitungu, shiou u-musofu omwikonde imbombo lugufu imbombo luku lukuhu mkufu kinyabhu lukuvu nkundi itumbu inoku ibusi myeku inkuvu iyUUmbUle. nyoku mdungu ichikombo lukuvu lukuu omukundi umukondo nkombo ichikombo omukundi enkundi omukundi omukundi intumbwe ukuvu edondo? ulupukho omukundi umukondo kibosho -xaigwa maxabu ikinyobhu nkundi ikondo pf*uu umusofo nduva ikombo [iko*:mbo*], unkombo [o:nko*:mbo*] chisou omukondi,mukundi kitovu, kikuvu lukuvu omukuundi 257 kitanga (cha mkono) palm (of hand) n kigandza silago, mkeka gasa kifumba iyaza kibi lui kiganza kIvI iikufi orosanyi kuvoko kigalabayo ikiganza ekiganja ikitaanga;ikigaanza ekesanyi echiganja kItala kItaa chiganzha ekiganza ihi ikiganza uruhi echinyakanja iganja ikiganza kidau kighonja ikiganza egesanya egesanyi kitanga ganza ichikufi iyanja kibatu chiganza shikala siikalaboo ichiganza ekiggale lyanda kidau chiyanda inyove ikasa kiganja kigaro kiganza kiganja kighanja kidau rwii rui uhii ekiganja kig'anja ikiganza ligao i-kufi eghisanyi ichikufi chighasa ichikufi kiganza kiganja chiganja eghisanyi kitanga, kifumba kIganza ikiboko kIganza ighanja ighanja inyov*e gyaanza khi-kanja ichiganzo liwoku kiganja ekiganja ikiganza kasa ichiyanza echiganja ekiganja,oruhi ekiganja ekiganja ishikhono kifumba esyaba ishiganja sha liwokho ekiganza ikiganza -xareria ekesanyi jiganza iganza kii uhi ikufi kighanja iyaza [ija:za] ligasa ekisanyi kigata chigasa? ekigaanza 258 (ku)funga kwa kamba tie up v (ku)vopa kuhamba ku-funga kwa uzigi ku-funga kwa uzigi kunyepa kwoba na mukanda kufunga -funga na lugozi, -gela ngozi kwora ukunyepa gosiba ku-siba ukuboha (ku)koma (uku)wopa kobhoha boya kwova (kw)ova na Ulii ku-koha kuboha ifunga ugutekela aha na mukanda okubhoya uxutunga, uxunyepa ukukunga funga na mdab*i kukonga ukutekela;ukubhoha okoboha okobhoha -taza ku-funga ukupinya ku-chunga ku-siba (u)ko-ha khu-voha khu-bowa, khu-niasa, khu-tswisa ukunyepa oku-ssiba no muguwa ku-lunduvila na ndidi ifinga na kyowee ku-hunga na u'didi kupinya ukunyepa (nyepa) kuko_nga ngoyi ko-voha, ku-nazila riza (ku)ko_nga logoji kughopa ifinga kuoga kwoa (i)yaalya [particularly grass] okuboya kukonga lugoje, kuniyemba guhambiira (ku)tint_a vingwe ku-tavhanya na ngonji uku-nyepa (nu lukusa) koboha no rosiri kupinya (ku)wopa kwa luwoyi kupinya (ku)taba ku-taba na lugoji (ku)kunga, kubopa okubhoha -funga kwa luzigi (gU)tunga ukupinya -tunga u-tungu utunga na mwisi kupinya nulukusa kwi-tuunga (khu)ropa,(khu)khunga ukunyepa (ku lugus# kutawa lugoi *-ga\ng- kutaba okusiba kuboha nyepa ukunyepa (ku)koma kukoma kukoma (ku)boha apinye kushunga (nya) boya kipinya nulugalawo (oku)bhoa guhambiira ifinga kwa kamb# xEru bhoha kutunga (ku)boha kuthaika ipf*unga (uku)nyepa (ku)kunga nu lughoji kunyepa [kon$e*:pa] ku-tavania boha,sibika,kundika ku-funga, ku-zingiliza ku-funga kukoma 259 dawa medicine, remedy n mugoda bhuganga mzigi mzigi unti ndawa wuganga dawa, matibabu ndawa imilembo eriogo mri bulezi umuti omubazi umugoda omote omuti kwoko ndawa ndawa dawa omuti idi # inidi, iindi ? # umuti muthaiga omuti wuganga ugoda dab*a, mti/ n-goda umuti iriogo iryogo dawa, uganga dawa umulembo moda ddagalo muti lunyasi kamalesi, kamasuswa uwuganga obulezi ntela nr*i mtela umulembo umulembo ng'oda lunyasi, masam..? mitela laawa mtela nri ndawa mutheya mdi omuti mitela umuti nk_wala ntela u-mulembo omote mukota mtela mukota mitela ntela mgoda (e)ryogho, ama- mti bugota, mitI, bUganga unkota BUganga, BUgota mahuka ihuka umulembo mUkota mkoda ub'uganga mtera, mgota mtela omubazi umuti mulembo / milembo uwuganga omubazi omubazi omubazi omubaazi uzizi mzighi amalesi umugoda omuti umuti;umubazi nhi -xOna iryogho bugota, buganga buganga mithegu mr^i umulembo nkota unti [o:nte] chilagu, ntela ryogo,muti dawa uganga omubazi 260 utabibu medicine (=art of medicine man n vwuganga bhuganga uganga kuagua uung'anga uraguri kurigita ku-ganga UragUri uusing'anga oborwaria vughanga bulezi ubupfumu obutambi uwugaanga obhoreri obufumu Uiiti Uiiti ulagwa obufumu,obulagu uwanga ubhuvuuzi -uthondeki obhufumu uwuganga uvuganga uwanga uhosi ubhuvuzi oboreri obhoreri uganga uv*uganga ku-laula ughanga vushilishi busawu wusing'anga mitela waanga tundi wa kutil- uvuganga using'anga kugangula uvuvira, uvuwariza kutibo uganga ugaa uaa uwaanga oburagusi gucuna using'anga mitela u-wusing'anga ubuganga uganga ubuganga (ku)lagwa ughanga obhuraghori uganga bUganga ukugangul# BUfumu, BUlaguzi ughanga ughanga kulagula Ugaanga, tyaEle vukanga ub'uganga uganga obusaakizi ng'anga wusing'anga obutambi obufumu omubazi omubazi,omufumu iboz# ughanga ohu-lera uwuganga obhugabhu ubupfumu (i)vavara xobEra obhoreri bulaguji, buganga bulaguzi, bufumu kworia uanga uwusing'anga uvughanga uung'anga [oon*an*ga] mugabu utabibu uganga obutambi 261 mganga medicine man n mugaanga muganga mganga mgaanga ung'anga mUntU mUgo mrigiti mganga, mtibu mUndU mUgo sing'anga omorwaria mghanga mugangi umupfumu omutambi umugaanga omoreri omufumu mUndU mUe mUndU mUe mganga, mlagula omufumu,omulaguzi mwanga umuphumu ihUragUri,mUndU-mUgo omufumu muganga uganga mwanga n-ganga,mhosi nyamulagula; umufumu omoreri omoreri, omomaryogo? mganga mganga umuganga mwuanga ? omusawo mushilishi umusawu, umufumu using'anga omuigha munu wa mitela mwaanga, mbawar# mkutibu, mkulaula umuganga asing'anga ng'anga umuvira, umbira nganga pundi mganga mwaanga mugaa mugaa mwaanga omufumu n'ganga umucunnyi sing'anga mmitela, afundi ing'anga, e-sing'anga omughabho mganga muganga mganga nng'anga nng'hanga mganga omuraghori mganga nganga ubuganga mfumu mughanga mughanga umuganga mUkilki, mUgaanga mkanga umganga mbuyi *-ga\nga\ mng'anga omusaakizi umuganga sing'anga using'anga omutambi omufumu omufumu,omusezi omufumu uganga mghanga omulesi umganga omugabhu umupfumu monga xoxoro omoreri nganga, naguji mfumu mgao mwanga sing'anga mughanga ung'anga [o:n*an*ga] nmiteela mugabu mganga mgangana omufumu 262 (ku)ganga bind up, splice v (ku)nodza ku-agua ku-senga, ku-ganga kufunga ku-gangiliza kwovania ukulemantizya koboa ku-siba kuboha kutamba (uku)kaanga (oku)moga egange kwova;kUtuma ku-bandikiza mkeni, mang'arwa kubohe iyaanga -gwatania uxulagula ukujavila,ukulagula tudub*ilia kughanga ukuvula;ukwunga okorera okorera, okobhoherra ku-lagula ukupinya ku-lumannya khu-nganyinya khu-janjaba, khu-kanga ukunyepa oku-yunga ku-laula ilunga ku-lundanya kuponya ukunyepa, ukufyentela rizanyia, vohanyia (ku)bandika kughopa mtela kuragura (kwi)ichia okuragura kuunga/gufatanya ku-tavha uku-pozya kuragura kuwopa kulagwa okuraghora -fungiliza ukupinyani# -dimanya, + u-kieka ukiika kuponivya kwi-kilEka kukaga kulagua okukiza pozya ukunyepa kutamba kuboha kusiba (ku)boha akhamate kushunga ohu-basaania kipinya ifundo (oku)gwatania kuvuura -xoja -ghotania;-ghashania kutunga kundoga il*ast # il*asl, il*ash ? # (uku)lemantizya, (uku)matichizya kulaghula ku-tavania ragura ku-tibilwa ku-lagula kuboha 263 -ngapi? how many? n -lingi singa nyingahi ngahi? zinga? ciigana? ilinga nyingahi ciIgana? vinga? (bi)renga,egaching'ana ki? ilinga? bimeka? -ngabe? (bi,ba,zi)-ngaa,nha(h)a(i) -linga? irenga -linga syIana ata? iana? nyinghahi? moringi bingaha?,bangaha? shinga -nga? ngahe? -cigana -linga? jinga enga ilingi?valinga?silingi? ilinga ilinga [animals, inanimates], valinga [humans] -lenga?(silenga,valenga) bhingahe? irenga irenga? ngahi? nyingahi vilinga? ingahi shinga [of things], wenga [of people] -meka ? walitza vianga ? tsinga ?, benga ? -zinga? -meka dasi fiinga weenga? -ngapi? vilinga? shinga [things], wenga [people] vinga? [of things], yanga? [of people] -le_nga? vianga ile_nga? ilEnga -ninga? -finga ing'ana iyana -nga eringa? ile [things], ale [people] zingahe?/bingahe?/bangahe vingati, zingati ilingwa ? -nga? irenge? ilinga -ngapi? ilinga llinga i le ? i linga ? -linga? irenga? nyingahi singa, bunga, anga filinga? -nga -inga ? inga ziliingaa? ziinga, maanga filingi? dinga? -ninga *-nga/pi\ ilenga (i)ngahe?,(a)ngahe? ngahe -nga [e.g. vinga, yanga] -zinga? (bi)-ngahi? -ngahi bingaha? zingaha zilinga zingahi? chinga silinga bhiringa bi-ngahe(vitu)zi-ngahe ilinga -linga exoja -erenga -nga zinga ibigana shinga vinga? -i lingi? zinga [zi:n*ga] ilingwa? iringe? nyingahi? nyingahi? (zi)-ngahi? 264 chuma iron n ikyuma ijela chuma zuma (big iron) ichuma cuma chuma chuma cuma ichela ekioma,egetange minya kyoma ichuma ekyoma ichuma echoma echuma kyUma kyUma chuma menya (shuma) # ( ? # echoma minya minya/ ichuuma kigera echuma ichuma pasi ikyoma menya menya lyoma ikyuma ikioma ikyoma zuma zuma ichijela chuma ipati kyuma shibia sikyuma, siibyaa, sisiuma ichela ekyuma sitali minya pasi chitale ishijela chuma ichela kyo_ma kivya, kichuma so_ma kyOma kyuma minya ithaga,chuma ithaa menya ekyuma kihano ichyuma(for any metal);ubutare (for iron ore) chic_h_ulo (shitale) ichela ekyoma ichela lyuma ichela kiuma chOma kyuma ekyooma chuma chUma, gIsInza ikyuma kIsInza ichuria ichuma ishijera ishuka shuma ichela *-ge\da\ kioma obutare ikyuma fweta ichela echoma ekyoma obutare ekyoma ijela kiama esibya ishuma ikyuma ichuuma minya, shuma mmya gexoji ikyoma jisinza syoma ithaga menya ohela kyuma ichuma [eco:ma] chisyano ekyema zuhma? zuma echooma 265 shaba copper, brass n ulugando shaba shaba ishaba kigera shaba ng'andu icheela chiyenzu etai kyoma, kikomo omulinga umutofu echoma icheru Uthuku shaba obunelele shaba rutuku (literally: gicango sha sango umulinga irikwe,emora shaba zuma itori ? kikomo ishaba sisiuma ichela kopa nkuva kyuuma shaba, lining'a ichela chiyenzu mugasa lituhi shaba ithuruthia menya risisya umuringa chic_h_ulo (shitale) i-kopa ichela shaba ichela shaba ekyooma shaba mlinga, -pe ishijera isha nsamb# tyeendele ishaba saba omuriinga umuringa ichela -omulinga omuringa omuringa omulinga (shaba) omugasa ishaba ubutiini -xonola ruthuku chipondo ishaba [es*a:ba] shaba ekyoma ekikangaru shaba shaba omuringa 266 (chuma cha) pua steel n chuma cuma chuma icheela echuma,ekioma (chuma), minya kyoma ichuma ekyoma ichuma echoma ikirabhuru echuma kyUma chuma, chikomu echoma chuma ichuma ch'inguwi;ichuma ch'inkale cuma echuma ichuma ikitindi ikyoma me:nya ikioma zuma hawa/zuma ichela chuma luzuma shichuma sisiuma, sikyuma ichela sitiru sitale minya chitale ishijela ishigomu ichela kyoma kivya so_ma lyuma, kyuma minya iirushiye chuma chuma menya ekyuma ikyuma cy' ubutare ? chic_h_ulo (shitale) ichela cha mukuwa ichela (chuma cha) pua ichela kiluma sa mbu ekyooma chuma cha pua chUma, gIsInza ifyela ichuma ni ikhamu ishijera ishuka shuma kioma ekyoma cela ichela ekyoma ekigumire ekyoma ekyoma ijela kiama esichuma ishuma ikyuma ichuuma minya xonosi ithaga menya ilungu chisyano ekyoma chuma cha mhula chuma echooma 267 jino tooth n lino lino zino zino ilino igego igego (magego) zino/ meno Igego iliino erino ighegho lino idyinyo eliino iliino irino elino igho Ieo Ieo(maeo) zhino iyo elino iyoo iyoo idyiinyo igego elino ilino, imino iheho ilino iyo iyo (mayo) linu ilinyo irino irino(amaino) (t)zino zino ilyino iyewo-mayewo yewo elinnyo zino linu lilinoo iliino / amiino erino lino iyo iyoo lino, ilyino yegho ilino linu liino lino / mino lino (mino) linu iyoo iigo iyo iyo rino,meno lino iryinyo jino / mano lino, (meno) i-lino erino ilyino linu / minu ilyina lino (mino) linu linu / minu erino (ma)zino lino ilino liino rino, miino rino ilyino / amino liino lino ilino / amino linu / menu *-ge\go\ (*-je\go\) lino, pl. mino eriino,ameino irinyo lino iliino,amiino elino-ameino eriino eriino eriino ilino zino erino ilino(amino) irino igiinyo iyoo (mayoo) iyoo -xora irino lino lino igego yewo ilino lino ilino [eli:no*] liino erino(ameno) zhino zino eliino 268 mgeni stranger, guest n umugeendzi munyenyi mgeni mgeni unjeni mugeni mgenyi mgeni mUgeni umweni omogeni mghenyi mugeni umushitsi omugenyi umugeenzi umuginyi omugenyi mUeni mUeni mgeni omugeni mwinu umulaazi mUgeni omukenyi umuhenja, umusenja umenza,ugeni mwesha, mwenu mhesi umulazi omogeni omogeni mgeni mgeni umujeni myeni mugenyi mucheni umukeni umjeni, umduumsi, umpita nzila omugeni nnjeni mun mnyeni, mkuholoka umujeni umwenyi ngene, nhenje munakivava, mugeni un-geni ng'eni mhenja mwiini mugeni mweni mweeni omugenyi nngene umushitsi(a guest) mlendo vhajeni u-mweni omugeni mgeni, mhesha muhenja mgeni,mhesha nng'eni n'gheni mgene, mhenje mugheni mgeni ngeni unhesya mgeni mughenyi mughenyi umujeni mUgeenda mkenji umjeni mhenga mng'eni omugyenyi umunyamahanga mwenyi umjeni,umduumsi,umpita-nzila omugenyi omushuhuuki,omugyenyi omunyamahanga(stranger)/omugeni(guest) omugenyi unjenu mgheni omulukendwa, omukeni umhensa umugini umusohozi mweni xoro omogheni ngeni mgeni ti wagwetu myenu mweni umesia unjeni [o:n$j*e*:ni] vadendo omugini mgeni mjeni omugenyi 269a (kw)enda kwa miguu walk n (ku)genda ku-enda kw-enda kwa miundi kukwenda kUthIi na maguru kugenda na magu ku-tembea kUthiI ukulyata gotara namagoro ighenda na marende ku-tambula nebigere gendagenda (ku)tambuka kogenda libata kudavuka kUthi na maaU (kU)enda na maU ku-gendela migulu ichambuka kulibata enda na madende iwadjia ugutambula cera (oku)libata genda, uxu- ichumia ukugenda na malunde tambuka itambuka kughenda(kwa magholo) ukutambula okogenda ukuya magoro -genda kwa migulu ku-genda ukwenda n# vinama ku-doma ichumia ku-tambula ku-gendela magulu khu-jenda kenda oku-tambula kwena na madodo enda na mar*en yeenda ku-hwena wa mali (?) kujenda ichumia ukupita (pita) kugenda na mago_lo_ ko-genda ne vireng..? kujenda kwa mago_l# yenda ma magOlO kuyenda kwa maghulu, kutyanga lwa urende ita wita (i)`tambuka okuribata kujenda pamagolo kudenga kumaguru kuyenda pa miendo ukupita ku mahama kughenda kwa magoru ? kugenda kuyenda pasi kugenda kujenda da kwa magulu ku-tyanga (ku)genda okughenda -genda, -ita lwa viga (gU)siminza endaga -shiminza u-enenda gwenenda kujenda (jendaga) kwi-geenda na mEgUlU (khu)kenda ukuya ulwa mulu (ku)gendagenda kuyenda kwa magolo okugyenda kutambuka pita ukusaafili,ukulowela (ku)tambuka kugyenda,kuribata kutambura (ku)rubata abale lwa pans# kughenda kenda kijenda(kiluta namagulu) (oku)genda kugenda namaguru ienda mo-xoro(w)a (oko)ghenda gusimiza (ku)tumbagila tuthi mpoora ts*umia pita ku manama luta lwa maghulu kukwenda [kokwe*:nda:] wa lukongolo (=?) genda,gambura ku-choza ku-talamka kutambuka,kugeendaa 269 (kw)enda go n helele kuja ku-ila hita kuwala kUthIi kugenda ku-halawa kUthiI ukupita kogenda ighenda kw-aba genda (ku)genda (uku)bita (ku)ja genda kinadavuka thi;enda (kU)enda(kUthi) kuka machifi a umbe (sombororo, sororo) kugenda enda ieenda ukugenda thiI (oku)kenda pita, uxu- ihenda lutaga? enda, ukia ienda kuvota genda ukuya ukuya,okogenda -genda ku-ita ukuv*ala doma ienda ku-genda ku-genda, k-uka khu-tsia tsia, rekukhaa ukuya gya, ja ena, uka enda yeenda hwena vala, sogola ienda ukuya (ya) kube_ta tsia kujenda yenda kuyenda enda ita (wi)ta (i)enda okugenda kujenda (ku)genda (ku)pita jeenda uku-ya noghi ? kubuka (ku)yenda kubuka jenda ku-jenda (ku)hamba okughi -ita, -genda jaga bukaga -ja u-enda enda sogora kwi-loongola (khu)bita ukuya (ku)genda *-ge\nd- *-ye\nd- yenda (ku)gyenda kugenda,kuja,kurora pita ukuya (ku)genda kuza,kuraba,kutoora kugenda genda bala kuita cha kiluta,luta (oku)gya ku(genda) eda yeeda xoro(w)a-ne -ghenda jaga (ku)zya tuthi enda, tikira yanga, pitanga luta kuwala [kowa:la] kwaula okugya -genda ku-tamba, kw-ita, -jenda ku-za,geenda 270 (ku)safiri travel v (ku)genda kubhuka ku-tamba ku-tamba (kosafiili)kusafili kuthii rugendo kwenda safari ku-genda ku-tali kUthiI thavari ukupita kogenda gotara(esabari) ighenda ndambo ku-tambula jakurubanza (ku)zinduka (uku)wuka lugeendo libata orugendo kUthi kyalo (kU)thi kyalo kuka mwanza nguku kuba n'olugendo kyaro ukugend'urugendo;ukuzegela guthIIna okushabhala,okucha mulukendo pita musingi, uxu- ukugenda tambuka kuya pa safwali ukugenda ukuya obogeni ukuya orogendo -genda ku-ita mwanza ukushula ku-kera njira ku-bwera khu-lujendo khu-kenda ukusaafili, ukulowela oku-ja mulugendo ku-va na mwanda yeenda kyaro kw-onga kushula ukupita (pita) kugenda ko-genda kusapile bOka mwanja kutyanga iira jaaro gwita rugendo kugenda (i)ranga # pencil only # (okusafiri) kujenda kugenda kuyenda ulendo bhapite mmwanja ukuwa pa wulendo kughenda kuchula, kugenda isila kuyenda mwanja kuchula,kugenda isila (ku)jabwa ku-jabula, ku-jenda (ku)gendela kughi oroghendo ku-tamba, ku-genda ntaambo (gU)siminza ukwenda injila -shiminza u-enda muhinjo utenda muhinjo kusafiri kwi-tuunga mUsEEnzo (khu)tembela ukuya (ku)tyanga kuyabua okugyendagyenda kugendagenda pita ukulowela kugyenda,kuraba kugenda (ku)genda ashule kutamba syala, kendha kishula (oku)genda kumara urubanza yeeda mahenr# xororo ukuya oroghendo (ku)tumbagila tuthi kuraya mono ipfunga kyar*o (uku)lewela (ku)kyula kusafili [kosafi:li] ku-tyoka ulendo rugendo ko-choza ku-tamba kugeenda 271 safari journey n ulugendo mtambo n'tambo isafali rugendo safari ndambo, mwanza rUgendo ulweendo esabari,etaro ndambo lugendo urugendo (o)lugendo ulugeenda rogendo orugendo kyalo kyalo mwanza ishaa, shaa olugendo kyaro urugendo rUgendo olukendo musiingi ulugendo,insila safari safwali ulugendo obogeni orogendo mwanza mwanza uv*ulendo njira lugendo mwanza lujendo lukendo ulweendo, isafali olugendo mwanda kyaro mwanda idala ulwendo safwali logenda sapwali mwanja mwanja kyaaro rugendo ruendo safari sapwali urugyendo ulendo mwanja u-wulendo orugendo isila mwanja isila mwanzo mwanja safwali orughendo ntaambo lUgendo injila lUgendo, msInz? nwhinjo muhinjo isafari mUseenzo safwali ulwendo mwanja *-ge\ndo\ *-ye\ndo\ mwanja, yabua mwanja orugyendo urugendo,urubanza lwendo ulweendo,isafali orugendo(esafari ?!) orugyendo orugendo orugendo ulushula ntambo olukendo ulushulo orugendo urubanza;urugendo yeeda kyaro xosEri oroghendo lugendo lugendo rugendo kyar*o uwulendo lukyulo isafali [esafa:li] ulendo orugendo mwanza ntambo orugeendo 272 mwendo movement n ukugenda mwendo mwendo ulwendo mwendo (miendo) migendelo UthiIi uumpito gosuka mighendie ntambula kugenda emigendele imige:ndele orugendo,akalibatie mUendele;mUendo mUendo mwendo akalibatile ienda intambulo mUthiIne ulugendo ulugendo, itambuka kughenda intambulo orogendo engenda(chingenda) mwendo ugenzi ukwenda luyendo misegero lijenda khu-kendesa ulweendo, ichipitele embiro, supidi sienelo mwendo ulujendo umupito / imipito mwendu ligenda mwendu nnyendo kutyanga nkeenda mwitire mwitire orugendo,omugendo kwitenganya/ukugenda kaendedwe kwendajenda umupito / imipito orugendo ingendeli [people's] mwendu ingendeli(people's) nnyendo kughenda lugendo lUgendo unyendo kIJIIle ienenda, mienene ? nyendenda injendo lUgeendo mwendo ichipitile nt(h)ambu myendo orugyendo ulweendo,ichipitele okwitengyeetsa,okugyenda engyenda suhuka injendo (miangie), ughendo ohw-efulukhunya ulujendo urugendo kyaro -xuma engenda lugendo muthiire iteshuka mupito lughendo ulwendo [olwe*:ndo*:] weende (sg & pl) engenda ucholaji lujendo emigendere,engeendo 273 yai egg n ilikaang'a iji tagi tagi iyi itumbi igi (magi) yai Itumbi aamayi rigena ibore iggi ihuli eihuli ilikaang'a rige ligi ibore Ithae;ItumbI Itumbi(matumbI) finga iyai ihuhi iyayi (mayayi) iyai igi itumbI liki igi, imagi ipor*e ilikang'a iyai iyai lifombi igi irigi irigi mafinga finga, mafinga iji, ifumbi iyi,mayi ipore ggi (li)yai, finga livuyu liiki, itungu / amatungu eyiggi lii iyai iyayi liyi ijinza ipore, iyai iyayi lihombi livuyu lihombi / mahombi lipinga (mapinga) lihumbi iyai nkara nkala (i)yai rigi lihombi igyi/ihuri z_ila liji i-lyenza / amenza riburunga ifumbi lighi, liyai ifumbi lifinga (mafinga) lihombi makang'a, mahumbi righe, ama- (ma)tagi igI ifumbi (amafumbi) igI maghi ighe, irie iji / amaji igEE, magEE likhang'a,mankhang'a itungu ligi / magi *-gi/ lifinga, pl. mafinga eihuri igi yai itungu,amatungu ihuri eihuri eihuri ihuli injinza tagi eki ilikhakha erigi(amagi) ihuri iyai iyai -xumia righe igi igi (magi) ikome ipor*e lyenza likang'ha iyi [i:je] / [ama:je] lindanda erigi(amagi) finga (ma)tagi ihuli(churi) 274 (ku)tenda act v (ku)gita kujila ku-tenda ku-gosoa kuchika kurutha kubonya ku-tenda gwIka ukuchita gokora hira ku-kola kola (ku)kola (uku)piga (okw)ikola kwIka (kw)Ika ku-igizha kukola iwula ugukola;ukugila gIko okukola tumama, uxu- ukuvomba,uluvombo b*ika kuketa ukukola ogokoya ogokora -tenda ku-tenda ukuv*omba ku-boya or -boiya ku-gira ku-hira khu-khola khu-khola, khu-raamba ukuchita oku-zanyha, oku-kola ku-tenda -tana ku-tenda kuvomba ukuomba (omba), ukuchita (chita) kuke_ta ko-kora (ku)tenda, (ku)henga panga kugola irunda kuthithia (ku)bwithia (i)vika okukora kutenda igikorwa(noun)gukora(verb) kuchita kamula uku-womba kukora kubomba kugita kubomba ku-kamula (ku)kita oghukora ku-damanya gwIta bomba -Ita u-tenda utenda kuv*omba kwi-teenda, ku-kitendekelya khukhita ukuchita (ku)tenda *-gi\d- kutenda kora kugira,kukora cita ukuchita (ku)kora kugira,kukora kukora (ku)kora abombe kughoshoa hola kigaha (oku)kora gukora iruda -xunya -kora kwita (ku)kola aini r*unda kuwomba, kuchita kuvomba kuchika [koce:ka] ku-pangania, ku-tenda kora -tenda ku-damanya kugira,kukora 275 (ku)iga / (ku)igiza imitate v kwiiga ku-iga ku-igiza kuyeyezya kungurutha kusunga ku-higa, ku-higiza gUkovia ukulondezya kwega kw-egererya igana (ku)shobeeleza,kweegekana ? (ukw)iiga kwega salaganya kwIyIelekanya (kwI)elekania kw-igizha mbeta kusu leilizya ifata ukwiiga;ukwigana -mwIgere kanio okulubha igikilya, uxu- ukwiga,ukulolela talasua kuyesya ukwigana ukuega ukwega,ukwirengya -igi(t)za kw-iga ukwelezya ku-yeyayeya kw-iga khw-ikolokhola kho-keleesa ukukopela okw-egeresa ku-jedya itataa ku-yeja kulinjizya ukweleuzya (eleuzya) kuye_ga ku-hambika, ko-kopa (ku)higa yiga kuyigha gukumia (u)komia (i)yeela okuiga kujiga kwigana/gukurikiza kufwaniza ku-yaya ukwa-mpula, uku-konchelezya kuhiga kugesha (ku)yesa kugesha (ku)gija ku-jiga (ku)yiga, (ku)fwatisa okwegha kw-igiza guyItya ukwegela IgIlIja u-ighiiya gighiya kutantilizya khuyikilicha ukulangikidya (ku)jera kugeya kutooreza kwigana londezya ukukopela (ku)hondeza kutooreza,kutoya kutoreza (ku)subiriza,(ku)rat. .? ahwenyezye kubembeeza ohw-ekerania kiyiga,kiyiganisa (okw)ega kugereranya -xurula -egha (g)wilondeleja, (k) kuthingata ifatia (uku)lolela, ukwampula (ku)kwighila kuyeyezya [koje*je*:z*a] ku-syasya yega ku-geza ku-iga, ku-bebeleza kutoorera,kutooreza,kutoora 276 kijiji village n ulutanana lugho kitongoji, mzi mzi ikaya itura muzi kaya, mzi ItUra aakazi omochie mtaa, kijiji mutala icharo ekyalo orobheri oluguyo mrasa UtUi ndUa chijiji mbuna ilala ntaa umugoongo gicagi olukuyo ihala kihongo uwutsenge uwudebe mtaa mri, kijiji pakaya ihala oroberi orobheri kijiji, kitongoji kaya, kae inkaya kikaya kyikaro kyalo kaye mungo siisyalo ikaada ekyalo kaja muungo muungo makaya ahahaya kyikaro umuzi likaya rosoma kijije laimi / laini ? ukaya jingu ntuura ntuura mr*i ekisera musi icyaro muji muui akaya-katichi ikyaro ichipanga chijiji ichipanga nsengo nhwali chijiji eghichichi kaya lUgUlU ikipanga igUngUli itumbi itumbi palutala kEsaalE ikada kaya *-gi,\ pamsongo omuruka igisagara muzi ikaada echalo ekyaro ekyaro ekyaro ishijiji mzi olukongo ilijumbi erobho ichaaro moongo moongo -xurumula ikiribha chalo igunguli ntuura kikar*o (a)kaya kikaja ikaya [eka:ja:] kamusi erobo kiisi kaya echaalo 277 mji town n iboma lugho mzi mzi ikaya taUni muzi kaya mUciI uumuzi omochie,(etaoni) mji, mri kibuga umuji ekigo libooma omusi mUsyI mUsyI mji shomba [very old term] shashuo shashion igisagara itura omusi ixaye mr*i uvutsenge shomba mri ihala umugi umugi,irirara mji mji, bururu itouni ula mri libuga mwani lidala siriimba umzi ekibuga, tawuni ntete muri muri ku-njini ihaya mri umuzi ukulu muji lidala muse ukaya muri tauni mr*i omusi musi ikibuga/umugyi muji muui akaya-kakulu ikyaro itauni muji itauni nnima nhwali muji omugi, mzi madUka unjini kaaya itumbi maduka inkaya kEsaalE ikada mji mnema ekibuga muzi umzi omuji ekibuga,oruremba,ekigo etawuni/etauni orubuga iboma mzi esitereni, humujini lijumbi inkhome(ugujumbi) mtini umuji muri muri -xwasa umughi njini mji iruri mr*i chinamwene likaja ikaya [eka:ja en*go:lo] musi omugye(omugini) mji mzi omuji 278 inzi fly n ilihaadzi nsasi nisi isi isangazi ngi izi nyinzi ngi ulusazi engi int*hi nzi isazi enshwela inyaasi ingi guluka nyitola uye ngi ngi ng'honzi irunduka ensohela ndri irumbuka igisaazi kumbuka isasi ingingi irunduka ilivuvusi ihadung'a imburuka ligholosi insazi ingi ingi ng'onzi ng'honzi uluv*wele njusi irunduka nsorela ng'onzi inji isaame, isi uluzaazi ensowera namembe nr*i iRumbuka imembe inyanyanzi irunduka # ininduka ? # ulusazi livembe inji lubembi / ibembi libembe membi nrii ngii ngi isi insasi libembe isazi nc_h_enc_h_e libhembe ulusazi / insazi angi imbwele ligosi, ngosi imbivele membe libembe livembe engi, chi- sofulo ngi imbwele ngi ngii ngii insanzi nsagi lihachi uluzazi / inzazi shinkhozi *-gi,\ membe eshohera isazi lusazi / nsazi uluzaazi enswehela eshihera eswehera ensohera insazi si buruha inyasi (e)ngi isaazi nrii irubuka -ha ensaghi ngi isazi ngii inzi insazi mbembe isangazi [esan*ga:zi] meembe engi nhonzi si ensohela 279 (ku)nyima withhold from v (kwi)ima ku-nyima ku-nyiima kukwima kUbima kuima kw-ima kwima ukwiima kwerina ima kw-ima, ku-loberya kwima (kw)ima (ukw)iima kwima yima kUvena (kU)vata,(kU)ima ku-mwima ikumbo kwima ima ukwima kwiima okutesya ima, uxu- ukwima,uwimi i:ma kunjima ukumwima;ukutatanga okokania ukwima mwime kw-ima ukwima ku-mwima kw-ima khw-imana khu-loobesa, khu-khwinama ukunyima, ukukanya okw-ima kwima uma choyo kwima ukwima (ima) kunota kw-imana (ku)kanali, (ku)jima yima kunyima iima gwata wata (i)yiima okwima kujima kwima/kwangira kumana ku-ijima ukw-ima kurangera ? kwima (ku)nyima kwima bwimi ku-jima (ku)nota okwima -nyima kuma ukwima -ima u-ghiya giima kwima kwi-ima khuyima ukwima kwima kumkubua kwima kubiza ima ukunyima,ukukanya (kw)ima kwima kwima kwima ahwime kunyima kayira kifinya (okw)ima kwiima yiima -hela ukwima kwima (kw)ima wamperia iima ukwima (ku)finya kukwima [kokwi:ma] ku-suka imana(mwimani) ku-mwima ku-nyima kwiima 279a (ku)jinyima abstain v (kwi)jima kw-ehinisha ngenyiima kukwiyima kwIima kukuima ku-ima gwIkania ukuyikanila kwerina ikuima ku-gaana kwiyima (kwe)ima (ukw)iyiima iyima kwIvata kUyIima,kwIvata ku-inyima kweyima ikwima ukwiyima kwihutia okusika,okwiima iyime, uxu- ? uwubanitsi ikuleiya kwiyima ukwiyima;ubhugenge ukwiyima ugwisasa ku-inyima kwi-ima ukwiyima kw-iyima kw-ilemera khw-iyima khu-siila obutegaitamu ku-liima ikwiima ku-lima kuyima ukuyiima (iime) kwinota kwi-yima kwijinyima kuleka ikwiima gwikania,gutiga (uci)ata (i)kwima okwiyima kulinyima, kulihinika kwanga/kujeema kuj_imana uku-yima kwireki ? kwijima (kwi)nyima kwijima kulinyima (ku)jihinisa okutigha kw-enyima kuima ukwinyima -iyima u-ima giima mughonjo kuyima ku-kEima khwiyima ukulinyima (ku)lyima kuikubua okureka kureka,gusiba ukukanya (ku)yeima kwerekyesa okubura (ku)leka ahwiyime kukinyima ohw-erinda kiyihinisa (okw)iyima kwiyima ikwima -haba ukwinyaka (g)wiyima (kw)iyima kwieria ikuretekia, il*ewa (uku)yima (ku)kufinya kukwiyima [kokwi:ji:ma] ku-lijima mugugu -niima kweyima 280 jiko fireplace, hearth, kitchen n ikikodzo ijiko ziko ziko ijiko nchiko iriko jiko, hakupikila riko amaziiko eriko jiko, iriko maigga, ijumbiro ijiko omukyooto,omumahiga,eichumbiro ikikoso iriko echoto,amasiga IIko iko dijiko amahiga ruko iziiko riko mumasika ikixolyo, ipigilo ilyiko riko pakulekela(pakifinja) iziko iriko iriko, ichikoni jiko jiko, kudijiko pamafiga rikwi kyoto chikong'o hamahika, mujikoni lifumbilo, mumayiika ifya / amafya ziko ku-maija ir*iko chiuli, ku-lijiko ijiko apamaziiko, apamasoswa jiku mahiga lijiku kikohi iriko riiko riiko riko amasiga kihinja iziiko/itekyero(for kitchen) choso shiya i-ziko eriko ijiko, ichoto [hearth] chikoshu ijiko,ichoto(hearth) kiinza kihinja chihinja amagiha ziko liko imbupijo - ijiko liko, chooto mafiwa riko pa-mwoto liiko ijiko shivu *-gi,\d- liiko ekikoome,eiteekero,ekyoto iziko cikini ifya,amafya ijiko,ichumbiro amahega,ekyoto eicumbiro,ekyoto ekicumbiro ijiko ziko; zikoi [jikoni] esiromba, emayika, amayika, ejokoni amafiga eriko ichumbiro iruko -hagela ikyoto;mamaghiha liko, izugilo iziko riiko riko iziko pamafigha ijiko chisisa amagiha,ekyogo,eriko jiko ziko echooto 281 jina name n ilitavwa lina zina zina itawa riitwa irina zina riItwa iziina erieta rina liina izina (e)ibala ilitaawa irina lisina nyirina isyItwa syItwa zhina irunduka igima rina rina izina ritwa lisina ilina rina ilitawa rina rina litabu izina irina irina twaga zina izina irina rina linnya tagwa lira lisiina iziina erina lina ir*ina iRina lina itawa rina izina lihina liita lihina lima lihina irina riitwa riitwa rina risina lihina izina j_ina lima i-zina erina ingamu, ilyita litawa ingamu,ilyita liina lihina lihina erina ama- zina lina ingamu liina rina rina isina liina litawa uludina litawu *-gi,/na\ *-yi,/na\ lina eizina izina zina iziina izina,ibara eiziina,ekikubyo ibara ibaara itawa zina erita itawa erina izina irina irina kehageri irina lina izina, (mazina) riitwa rina izina litavua itawa [ita:wa] liina erina(amene) tagwa zina iziina 282 uzi string n ulusavwula bhusi uzi uzi ulukusa rurigi uzi nzi uthi uloze engo(eusi) uthi kaguwa ubuzi oruhuzi ulusawulwa ubuzi obuji Ulii Ulii luzi obuzi iruu uruzi;urunyuunzi rurigi obuchi,olukoe uwuji uwusi urusu wuzi(ngoyi) inkwesho orogai/uruche uruche(ubhuche) luzi ruzabi uvuzi luputi kiba luvusi luwuzi, khakosii uwuzi ewuzi, oluwuzi, akawuzi lumbuu ur*uu usi (also [lutondoro]) uvuzi, ulukusa umwando ngoyi luvusi use lusi wusi usi murigi murii urisi obuji lugoji ihuzi uzi; luzi [Sw. kamba] lupundo u-munyeta obhuchi ubwusi usi, wusi ubwusi lusi lugoji wuzi obhuche luzi bUzi ulupote (ubusi) BUzi, BUlUBa ughohe ughohe, ufuti ulukusa ulwa kusonela ishune vusi,lulekesi ub'uzi lugoyi, (uzi) *-go\di,/ lisi ehuuzi uzi uwugi ehuzi akaguha ehuzi akaguha ubuzi uzi eusi, olusia ulusawulwa obhuze uruzi orii hakori, as in nahakori ubhushe buluba buzi rurigi urusu umunyeta lusalavua ulukusa [oloko:sa] uusi oruze uzi ngole, uzi ehuuzi 283 (ku)oleza copy a pattern v ku-iga ziso? kufuatisha kukopea ku-bigiza kUgerakania ukulondesya kwegia (ukw)iigilisa (oku)lobelesya kUkovya (k)umIIsya kwinganizya fata ugukulikiza okulubilisha londya, igikilia, uxu- -kuyesya ukwigana ku-koleleza elezya kw-igiza khu-londokhana ukukopela ku-kopolola ikopa ulolea kunyetulila, kwejela kuye_ge_sa ko-ng'ora kupwatisa kuyigha ukoobia kulenganisa gutoreza/gukurikiza ku-yaya uku-lundulula -egela -egela (ku)fwatisa okuhankania ku-tongeleza ukwegela -londeela u-gikhoya gikhwaneya kufata izya unji kwi-tyaatElya khuyikilicha ukulondekedya kujera, kugezia kunosa okutooreza lolela ukukopela kutoleza kutooreza kutoreza enyezya kutongeeza wanula kiyiganisa (okw)ega guchapura -hakyela -egha etemo kwilondeleja kuurania ifatia ukwampula (ku)kwigha kufuatisha [kofwate:s*a] ku-syasya ku-eleza toleza(tooleza) 284 ngoma drum n umutuli ngoma ngoma ngoma ing'oma kithembe ngoma ngoma ndarama iingoma ekonu ngoma ngoma igoma engoma ingoma ikitumba ingoma ngoma kIthembe ngoma ng'anga engoma ngoma ngoma ingoma kihembe ingoma intuuntu itangi ingoma ngoma ngoma ling'oma ingoma egetomo egetomo(ibhitomo) ngoma ngoma ing'oma ntangasa ngoma ng'ng'oma siranga, chigono(ngoma ndoga) indumba ing'oma engoma engoma ligoma ngoma ngoma likungwa ishikweta ngoma itumba, ingoma ng'oma indumba ing'oma ngoma ng'oma ngoma giempe(rwimbo) kiempe ing'oma ing'oma ingoma ng'oma nngoma ing'oma eghitoma ndingala ngoma ndingala ng'oma ng'oma ng'oma eghitomwa ebhi- ngoma ng'oma indingala ng'oma ngoma ngoma igoma ngoma ngoma ingoma msambu *-go\ma\ *-n$o\ma\ nng'oma engoma ingoma ngoma engoma engoma engoma engoma engoma ndingala ngoma engoma ingoma ekitumwa ingoma ngoma ngoma haje eketomwa;engoma ng'oma ngoma ngutha(biempe) ngoma ing'oma ndingara ing'oma [en*o*:ma] ngoma ekitumwa ngoma ngoma engoma 285 ng'ombe cow n isenga ng'ombe ng'ombe ng'oombe ing'ombe ng'ombe ng'ombe ng'ombe ng'ombe ing'ombe eng'ombe,eaberi ng'umbe nte inka ente ing'amwa eng'ombe ing'a ng'umbe ng'ombe nga ng'ombe ng'ombe umbe ente ngumbe muuma; tao [not yet given birth], ngoro [no longer inka ng'ombe ing'a ingasi ing'ombe mbe isenga umbe taho [without offspring], moma [with calves] ng'ombi inka eng'ombe eng'ombe(iching'ombe) ng'ombe ng'ombe ing'ombe intigano ng'ombe umbe nte senga ing'ombe ikhaafu eng'ombe ente ng'ombe ng'umbe muma ing'ombe ing'ombe tagho, mooma [rather old] inyolwa, ing'ombe ng'ombi eng'ombe ng'ombi ng'ombe ng'ombi numbe ng'ombe ng'ambe umbe ing'ombe ng'ombi inka ng'ombe ng'ombe ing'ombe ang'ombe ng'ombe senga n'gombe ng'ombe ng'ombe ng'ombi eng'ombe chi- ngombe ng'ombe ing'ombe ng'ombe ng'ombe ng'ombe ing'ombe intigano ng'oombe senga ing'ombe ng'ombi ng'ombe ente inka ng'ombe eng'ombe ente ente ente ente ing'ombe ng'ombe eng'ombe ing'ombe eng'ombe inka ng'umbe ng'umbe -halala eng'ombe enkari ng'ombe ng'ombe ngombe umbe ing'ombe ing'hombe ing'ombe [en*o*:mbe*] ng'ombe eng'ombe ng'ombe ngombe ente 286 mifugo cattle n ifidiimo fitungwa mifugo ng'ombe mfugo mifugo rUru ivyuuma chiombe nte ibitungwa buhyo bw'e nte (?!) iseenga imitugo ebitungwa indo indo mifugo membe eleitunganwa? ngumbe ng'umbe igituungwa uniu chinga imitugo mbe isenga findo umbe lubagha ibhitungwa iching'ombe ??? ichitugo mifugo mifugo ing'ombe nchuwa-ufya umbe mirugu tsikhaafu, bibyaayo (general) insawo eigama milango ikamba ng'umbe ding'ombe idimilo umbe ivitekwa mitugo, tsing'ombe mipugo ng'ombi ndithia ng'ambe findo (ging'ombe)ekinibo ? inka viweto ku-langa i-vikwato chatugho mitimo mifugu mitimo ng'ombi ching'ombe ludimi mitigo untimo mitugo mitugho mitugho ing'ombe mEtugo ndimwa ing'ombe *-go\mbe\ (*-n$o\mbe\) ng'ombe amatungo vitekwa imsawo itungo lyente amatungo amasyo ente ivyuma chuma eyicho indimo emitugo(mitugo),zing'ombe(cattle) ibitungwa ng'umbe ng'umbe -halohia situgho mitugo mitugo ngombe inyingi shima ivikwato fidimua ilango ekikoba(emitugo) kikwama mifugo iitunga 287 kondoo sheep n ing'olo nkondolo ngoto ngoto ing'ozi ng'ondu ng'ondi ngoto ng'ondu infwele ching'ondi igonji (magonji) ntama itama entaama ilikoondolo(ilikolo) zeng'ondo inaama nyimondo IlUnga;Ilondu Ilondu ng'hondoo ihor*ima enama mburu ichoondi intama ng'ondu inama,nyabaleka inxolo ichondi ing'olo ikondi ikondi; ibarue [wild] ling'osi intama iring'ondi iring'ondi (amangondi) kondoo ngoto, khondoro ingole mundi ondo ndiga ng'olo likondi likheese infwele emtaama ng'ondolo ishonr*i ishonki ingondoo ingole ondo infwele limbelele magondi likondola ngondolo kondolu mburu, yaanri ng'ondu ngeere ihor*ima ing'ondi limbelele intama mbelele ngondolo ing'onzi ang'ondi ing'oshi meni in'goshi ngondolo kondoo limbelele engondi chi- ngoto ng'holo ing'osi holo khoo nkhoo igole nkolo n'golo imfwele kondolu ng'ondoro entama intama nfwele infwele entama entaama entaama entaama ingole ngoto amakondi inkholo ing'ondu intaama yaanri (maanri) yaandri [female], suve [male] -le haloha ring'ondi ng'holo ntama irunga ng'ondu ondo (suwa) ing'onzi, inywele ng'holo ing'ozi [en*o*:zi] ngondolo ezing'ondo nhondolo ngoto entaama 288 farasi horse n ifalasi farasi faasi ifalasi mbarathi farasi farasi mbarathi ebarasi(eng.) farasi mbalasi indogobe embalaasi ilifwalasi mbalasi mbalasi farasi farasi farasi farasi mbarathi imbwisi farasi tsoi ifarasi farasi, nyumbu farasi ebarasi ichibharasi farasi farasi ifalasi farasi farasi [by younger people], nzoi [by older people] embalaasi falasi ifarasi ifarasi ifalasi embalaasi frasi nshungu fulasi imfarasi nzoi isukiri farasi falasi furasi mbarathi mbarathi inyumbu ifarasi mbalapi inyumbu afarasi falasi farasi farasi lifarasi esarasi chi- falasi falasa falasi farasi nyumba ifarasi mpalasi, ndoguE falasi ifalasi mbonda embarasi ifarasi ifalasi efarasi embaraasi embarasi embarasi ifarasi faashi embarasi ifarasi efarasi inturege nshungu, farasi farasi hanto farasi mbarathi farasi (e)kavyelo dogovi ifalasi [efala:si] etikiri farasi falasi efarasi 289 bata duck n ilivatavata wata wata imbata mbata ibata (mabata) bata mbata ichiwata embata bata mbaati ikisapfu embaata ilibata embata imbaata mbata Ivata bata ifinyo [general] embata ibata imbaata mbata imbata,chimbata mbata ibata,amabata ibata (mabata) libata imbata ebata ebhata(chibhata) bata bata isekwa (ma)ibata mbaata bata libata imbata enbata / imbata embaati libata ibata libata ibata ichiwata livata libada libata baata bata ibati mbata mbaata ibata imbata libhata imbata bata / mawata livhata imbata / ivi-mbata ubhata isekwa bata isekwa bata libata libata elibhata ama- bata mbata isekwa mbaata mbata disia, mbala mabata mbaata livatavata imbata bata bata embaata bata embata,imbata embata embaata embaata embaate ibata bata eyoyo imbata embata igisapfu ibata (mabata) hanto ha butolo embata mbata mbata mboboe(synonym)? ipata msinga (ngel*el*e) ichimbata seku imbata [emba:ta] livaata embata bata wata embata 290 jongoo millipede n iligongolo nyongoo zongoo iyongoli munyongoro mnyongolo zongoro mwongoro namunyongolo rinyamara mnyongolo kawugere inyongoli ekigongoro iligwiingwi ligongoro ligongoro ngongoo ngongoo gongolo igongolo inyongoli munyongoro likongolo igongolo ishangololo liongolo ikinyamugongolo irichongore irichongore zongolo gongoro izongolo ing'ong'ola ggongolo gongolo shigongolo likongolyoo iyongolo eigongolo sangolo ishongololo chongolo ikongolozi namuyongolo ligongolo kegongoro ligongo lyongolo ligogwa shoongololo munyongora mung'ung'ola ishongol*ol*o rigongoro ligongolo ingougori ? bongololo lipongo e-zongoli engongoro ijongolo ligogwa ijongolo nzogolo ligungui ligongolo righongoro ama- nyongolo-zongolo igongoli ijongola igongolo ihing'weea ihong'wera izyongola gyoongolo likongolya iyongolo lingungui *-go/ngo\do/ ligongolo empandurira inkondo namunyongolo iyongolo echinyangarara orunaku ekikongoro ubula hwinsi zongoo ekongolo iligongola erigongoro inyongoori shongoro hara righongorwe igongoli igongolwa muguongoro ichongol*ol*o (e)zongoli lijongololo iyongoli [ijo*n*go*:li] lijongolo erigongoro zongolo nyongolo ekinyongororo 291 jogoo rooster (=cock) n ilidzogolo likajenje zogoo zogoo inganda ncamba njogolo zogolo ngamba amukolwe etwoni nguruvi mpanguzi insake enkookolomi ilisogolo esarigoko likokorome nzamba nzamba zogolo ikokolome insaake njambe likolokome njogolo ilikongove ijokoo lijogolo kayenje esangoko esarigoko nzogolo zogoro inkolwe nkukulume mpanga, sseggwanga jogolo itanywa iwaaya umkolwe empanga ng'uku nannume ikyokoo ing'uku nannume ihanda amukolwe lijogolo idaywa likongobi ngOkO nanOme njogholu jokoo ncamba ya nguku ncaamba(nguku) jokoo rinkokorome likongobi isaki lijongolo e-mukolwe asarighoko ? ubisa njowolu ubisa nzogolo njogoro, njogolo lijogolo, likokoliko esarighoko zogolo gUngUligUngu ingongobe hungulume njololo njololo inkanda mUUmbe lichokolo umkolwe njogolu njogolo eshaaki isaki mukolwe umkolwe ensaki enshanje,e(n)shaaki enkokoromi enkooko ihanda zoghoo edayiyua, edayua injogolo etewa isaake ikyokoo (ma-nky# [pl.] -he esarighoko ng'hungulume ikungulume nchamba ilying'oi (e)mukolwe lijongove inganda [en*ga:nda] tambala etewa nzogolo zogolo ensaaki 292 punda donkey n imbunda mpunda mbunda ipunda mbunda punda punda mbunda ikabalwe, impunda ebunda, etigere(luo) punda, kihongwe ndogoyi endogobe ilipuunda etekere isikili Ing'oi Ing'oi punda ihar*a ensikili kyongo kyoongo indogobhe ndigiri isikili ndogove kihongo # kihonjo ? # ipunda ishungu/ ichungu liponda inogobhe ebunda etekere punda chihongwe impunda ndakwi kyihongo (e)ndogoyi chihongwe isushili pundamulya impunda endogoyi butu nshungu kyongo punda indogomi kyihongo akawalwe, akabalwe liponda ibunda lipo_nda mbOnda punda nshungu ntigiri ntiiri khongo impunda liponda indogobe mbunda i-ndokwe atikere imbunda punda imbunda mbunda mbonda lipunda entikere chi- mpunda nzobe imbunda nzoBe ndog'we ndoghwe idogomi ndoguE lipunda impunda mbonda endogoya indogoba,indogobwe kabalwe, mpunda impunda endogobe endogoya endogoya enkaina indogobi m_p_unda endogoyi idogovi etikiri indogobe nshungu nshungu -hea ritikere nzobe mpunda ntigiri kihongo ndokwe dogovi ipunda [ipu:nda] mbunda etikiri punda mpunda endogobe 292a punda milia zebra n iseengele mpunda milia mbunda milia ipunda mila njagi punda mulia punda milia njagi isiinka rigwari pundamilia inturege (e)nturege inoongolo enzage injagi mbUvU nzaI itiko entulege bunda itiko imbeega;igikorokolo wambui micore ? nsengele itik# itiko (matiko) itiko (matiko) liponda inchage inchage pundamilia mhunda njayi itiko ntulege ipunda usinka imunda itiko ngamia [= camel] punda milila insenjele itiko asinka liponda milia punda muria punda malia itiko ndugui ndurui itiko injagi interege pundamilia e-sinka anchege -- (imbunda) punda miliya (imbunda) mbonda lipunda milia enchage chi- mpunda milia ndUlU ndUUlU nduu nduu ndUUlU impunda milia mbonda milia enturegye imparage,igikorokoro usinka entulege enturegye entulege indogobi ya mwigona m_p_unda milia epunda mulia nsenjele inzagi inturege itiko itiko hehe inshaghe nduulu ntulege marubui,irugui itiko sinka dogovi ipunda milia [epunda mili:a] mbunda enzagi punda milia mpunda milia entulege 293 kobe tortoise n iligobe liwafuwafulu kobe kobe unamkokwa nkuru ngura kikuwi nguru imung'umbe enkuru nguru fuddu ikisamunjojo (a)kaisheikogoto ilifwalugobe ikuru wakuru nguru nguu nguu chikui nguru esekogote nguru fugwe nguru limasecho nkulu ngur*u ikobe,isalugobe nguru (nguru) nguru fulwe inkuru inkuru kikui chikuwi ukayamba kisamantohe nguru nfudu fologhobe likhutu ikhuutu ufuzu enkudu ng'ambe nguru nguru ing'ambe ikobe nguru amung'umbe linkong'o likudu kobi kagOlO kifulugobi ikuma nkuru nkuru ngur*u inkuru warukuru ? likong'o akanyamaksyo nk_asi nngong'o e-mung'umbe akuru kajamba chingumbi kajamba kaululu liholo linkong'o / mankong'o enkuru chi- kui ng'hulu kajamba guumaadi nkuu nkuu igobe kEnshishUUlU kobe ufudu shinkhumbi / vinkhumbi kufulugobe akanyankogote akanyamasyo mung'umbe / ya mung'umbe ufuzu akeisekogote akanyankogote akanyankogote enyamankogoto injendawolo kobe ehudu igobe(amagobe) ekuru igisamunjojo ikuma ihuma # ikuma ? # -hejugu inkuru chula fulwe nkuru ngur*u mung'umbe, (e)fulukobe unamkokwa [onamko*:kwa] ngong'o ekuru kikuwi kuwi ekisekogote 294 sungura hare n isavili kalulu sungura sungura ukalulu mbuku kwaru buga mbuku ikalulu egesusu kitojo kyuli urukwavu (a)kami isuungula ikisusu mutuju mbalUkU kavalUkU sungula ngima namuntuzu? sungura karugwe mbuku nyawakamye xalulu isude,isungura dang'a, kilodang'a kapecha kalulwe eketocho egetocho buga buga, sungura uhalulu chunkula sungula shisungula wanakhamuna ukalulu wakaima singula sungura isungula ukalulu akalulu kapesa kifwoyo, kisungura kipesa sungula hyungula kitejo ngituju ngituyu mbongo ekituju kipesa urukwaavu(agakwaavu),bakame kalulu mbesha e-kalulu egisusu kalulu shungula kalulu mbesa kambenga kapecha eghitocho ebhi- sungula bUng'ando kalulu BUng'ando munyangaa munyangaa uharuru ijEEmba, mpuunda khisude ukalulu sungula kapesa akame urukwaru kalulu ukalulu akami orumi wakame akame ihawa bugha ahaduyu inkhamsungula ekisusu agakwavu sungura -hera eketosho lung'ando nakami kajugu mbongo (e)kalulu kidudu ukalulu [okalo:lo] suungula ekisusu kibalabala kabuga orumi,nyakami 295 chura frog n ilimutogofu syula jula chula uchula kirua kichula chibula kiUra ichuura egioto ichula kikere igikere (e)kikele ichuula ichora walukerwe kyoa kyoa bulwa ikelwe kilo igikere kIura walukerwe,libwotota ? uchuula ililyura kilwa linyoto ikikere ikiora ikyora bula bura uchula (ma)ibula kikere butwa lishere ikheele uchuula likere sitogwa kilo chitowa uchula achula linyoto likere lyungu luti lyula kilwa kiura(sw.chura) kiula il*ua ekikerwe,warukerwe lihungula umutubu chulwe shula e-chula ikyora ukasoto, chula lyula ukasoto,chula kiula libula (sg), mabula (pl) linyoto ekyora (ebhyora) pl. also eghekere jula danga ikyula chUUba ntundwi ntundwi uchura ntUUndu kunyoto,linyoto ichula lyuli kyura ekikyere igikere cula uchuula echikere ekikyere,orutoori ekikere ekikere inyula jula ehere inyula ekikerwe igikere kilwa -hera? eghekere danga likelye kiura kil*o chula linyotu uchula [oco:la] lyoola ekikere bula jula ekikeri 296 (ku)koroma snore, snort v (ku)kotoma ku-toa mgono ku-kooma kung'ota kugogona kugona -koloma kUgona ukuma ivimpe kogona iorea ku-fuluta ukugona (ku)gona (uku)koloma kugorera -ng'oroota kUng'osya king'oo (kU)ng'olota ku-kuluza idor*o kung'orota inguruma ukugona -ng'orota okung'orota,okukona uxung'ota ukukonona ng'urua kukorona ukugona okogonera okogonera ku-lunza ku-kuruza ukukonona ku-wona ku-kuluza khu-ng'orela khu-khwitirira ukung'oota oku-koloota ku-loma ir*ung'una ku-koloma kuholoma ukuma ivimpe kukorona ku-hirita kukoloma gutya kukoloma irungunia kung'orota (kw)ona (i)kurwa okugona,okukoroma kukoloma gufuuha/kuroroma (ku)konona koloma ukuma ichimpe okughonera kugona ingono kufutila kugona ingono (ku)koLoma ku-hukutila (ku)ngorona kughonera mgono (kU)ng'ola ukugona amagono -gona u-khooma ukhoma kugonora kwi-koloma khukholoma ukung'ota kung'oka ukoloma okugona kugona uma vimpe, koloma ukung'oota (ku)gona kugona,kuhiriita kugona kugona akhotome kutoa mghono ohu-yirita kikholona (oku)gonera kugona irung'unia -heneka okong'orota gung'ola (ku)horota kugona inguruo (iruuna) (uku)ma iching'onto (ku)kuruma kung'ota [kon*o*:ta] koloma gonera ku-kuluza ku-toa mgono kugona 297 mgongo back n umugongo mugongo mgongo mgongo inuma muthiti mgongo mgongo mUgongo intiindi omogongo mghongo mugongo umugongo (o)mugongo umugoongo omogongo omugongo mongo mUongo mUongo mgongo moongo, mma (mlango) omugongo mungo mungo umugoongo thutha(mugongo) omukongo mugongo mhongo unsana kongo kongo panyuma umugongo omogongo omogongo mgongo mgongo pasizi mongo moongo bbega, mugongo mugongo mugongo kumukongo entindi, umgongo omugongo mwongo mungo mungo ku-nyuma, mwoongo umusana mughongo insizi ng'ongo mugongo nngongu ng'ongo mghongu mungo mugongo mwongo moongo omugongo nngongo umugongo msana nngongo i-nsizi omughongo inyuma muwongo inyuma nng'ongo nng'ongo ng'ongo omoghongo mgongo ngongo inyuma mgongo mughingo mughongo inzinzi mUgoongo mkongo intindi mgongu *-go\ngo\ mng'ongo omugongo umugongo nsizi entindi,umgongo omugongo omugongo,amabega enyuma omugongo unsana mghongo omukongo umgongo omugongo umugongo mungo mungo -heta omoghongo ngongo mgongo mugongo moongo itundu unsana inuma [enu:ma] mngongo, nsaapa omugongo mgongo mgongo omugoongo 297a uti wa mgongo backbone n vuha da mgongo uti ulongololo mukurukuthu indi ja mgongo lusanga gongo IvIndi ria mUgongo ulongwe riugo ri omogongo ighua lya mghongo lugongogongo inkirati yu'mugongo ruti rw'omugongo ulugoongo orotete omulitiliti IvIndI ya mUongo IvIndI ya Muongo mgongo sango olutiti mungo akagoongo;akagongogongo mukummuthu ? olutiti ikupa la mugongo uludilili ur*ikor*iko lifupa la panyuma umulyagongo orote lo mogongo orote ro mogongo mgongo lugongo sanga insizi mgulo, ikufa ra mongo lugongo sange lugongo imbeeba uluzalazimba, umgongo olugongo ligwangwa lya mwongo mfufu mmwoongo ifupa lya musana umongo lusangaru mghongu ulukurumu mukirikiri jwa mugongo mukurumuti (i)fuha la moongo oruti rwo mugongo uruti rw'imugongo ? nngongo u-mongololo orotete ro mugongo lukololo lukatu lwa muwong# lukololo liang'ongo orote-rwa-omoghongo uti wa mgongo lusana gongo ? insana mni ikufa ra mughongo ikufa ra mughongo ilyangalala nkane ya mUgongo luti lwa mkongo akakone mgongu uti wa ng'ongo orukizi rw'omugongo mwongololo uluzalazimba,umgongo oruti rwomugongo ekiteero,oruti rw'omugongo eigufa ryenyuma oruti rwomugongo uwondi hwi nsana olugongotuma mgongo(uludela lwa mugongo) orutiti uruti rwumugongo ifua la mung# -hia orote romoghongo luti lwe mgongo mtuurung'a ir*otor*oto -mongololo unsonyono ulongololo [olo*n*go*lo*:lo*] nsaapa uruti ryo mugongo mge mgongo oluti lwo omugoongo 298 (ku)anguka fall v (ku)guvwa kugwa ku-gwa ku-gwa kukuwa kugwa kugwa ku-gwa kUgwa ukupona kogwa iwa ku-gwa kugwa (ku)gwa (uku)gwa kogwa -gwa nganhwa kUvalUka (kU)valUka ku-goa iiwa kugwa oloka iwoo/ ukugwa;uguhenuka -gua okukwa gwaa, uxu- iidanioloka ukuguva wa iwa kughwa ukugwa okogwa okogwa ku-gwa ku-gwa ukugwa ku-wiya ioloka ku-gwa ku-gwa khu-gwa khu-kwa ukuwa oku-gwa ku-gwa iwo iwo ku-yanguka kugwa ioloka ukupona (pona) kugwa ku-gwa (ku)habuka tOmbOka kuguva iwa kugua (ku)wa (i)uwa okugwa kuhag'uka kugwa hasi (ku)g_wa ku-gwa u-kupona kughwa kugwa kuwa kugwa (ku)tumbuka ku-gwee, ku-gwega (ku)gwa okughwa ku-gwa (kU)gwa ukugwa -gwa u-gwa ugwa kugwa, kulagaha kwi-gUa khubina ukuwa kugua, kututuka *-go\ngo\ kutomboka okuhanuka kugwa pona ukuwa kugwa kugwa okugwa kugwa agwe kukina ohu-kwa, omufuma kigwa (oku)gwa kugwa iwa iwa -hika okoghwa (g)ugwa, (k) (ku)gwa nagirire ghol*oka (uku)pona (ku)ghua kukuwa [koko:wa] ku-gwa kugwa ku-gwa ku-gwa kugwa 299 kitambaa cloth n ikitaambala sitambala kitambaa kitambaa ichitambala gitambaa kitambaa tambala ngora ichitambala eyanga,egetambaa kitambaa lugoye ikitambaro (ki)tambaala ikitambala eketambara echitambala ngUa;kItambaa kItambaa chitambala shoka ekitambala kitambaa impuuzu ngora omwenda,echitambala ikitambala usabwa,umwenda kitambao kitambala ikichulike egetambara ehanga tambala chitambala ichitambala kitambala lugoyi chitambala, sodo shitambaya sitsiina, sitambaala ichitambala, umweenda ekitambaala lyanjala, likuba kir*ami chitambala, mkifu, nkifu umwenda umwenda kitambala kitambaya kitambala kitambala kitambala kirami gutambaa,ngoora itambaa ktambaa ekitambara ingobo igitambaaro chitambaa shitambala i-chitambala eghitambara chitambala chitambala chitambala kinzenga ngobo, kitambala kitambala eghitambara ebhi- kitambala gItambala ikisepe kItambaala isaa isanumba ? ishitambala kEtaambala khitambala ichitambala shtambala *-gu\bo\ kitambala orugoye,omwenda impuzu citambala ichitambala,umweenda omwenda,echitambala omwenda engoyi orugoye ahenda kitambaa esitambara ishitambala ngibho igitambaaro(a) kitambaa kya shori -hila eketambara ijola sitambala nguu nguo chitumbala kyenda ichitambala [ece:tamba:la] litaka chitambara n'hambala chitambata, sodo ekitambaala 300 nguo clothes, material n umwenda myenda nguo nguo imyenda nguo nguwo nguo nguo imyenda, insalu chianga thori ngoye impuzu emyendo,emyenda imyeenda engebho jingubo ngUa ngUa nguo omwenda nguo umweenda;igitabhu ngu emyenda imyenda nguo mwenda umwenda ichingebo chihanga nguo nguo umwenda ingo kyambalo tsinguvu tsinguboo imyeenda engoye manjala soori inguvo amenda ivizwalo ngo_wo_ lijora ingo_bu ngObo nguu nseto nguu(sw.nguo) nguu ktambaa ingubo ingobo imyenda nc_h_alu nngubho i-myenda anghibo mwenda nguwu mwenda ngubo ngobo nyula engebho nguo, suke ngobo imyenda ng'wenda isaa, masaa masaa amenda ntiila myenda umwenda / imyenda nguu, shtambala ngubo emyenda,ebijwaaro umwambaro nsalu imyeenda emyenda,omwenda eby'okijwara,emijwaro ebijwaro engoye umwenda shuke engubo menda,amenda ezingibho impuuzu shori -hinga ingibho myenda myenda nkungu soor*i mwenda umwenda imyenda [emje*:nda] nguo engibo nguo nguo emyenda 301 (ku)nunua buy v (ku)gula kugula ku-gua ku-guua kukala kugura kugua -gula kUgUra ukukala kogora ghua ku-gula kugula (ku)gula (uku)gula kogora -gula kUthooa (kU)thooa,(kU)ua ku-gula shoni kugula wura iura ukugura kUgUra okukuta gula, uxu- ihur*a imisabwa,imyenda ula iula kughola ukugula okogora okogora -gula ku-gula ukukala ku-wula iura ku-gula ku-gula khu-kula khu-kula ukukala, ukugula oku-gula ku-suma yuura yuura ku-suma kukala iwura ukukala (kala) kuhemela, kugo_la ku-gura (ku)lomba pEma kuhemela ura kugura (ku)ura (i)yool*a okugura ? kuhemela kugura kug_ula ku-uma uku-kala (ko)ghora kugula (ku)hemela kugula (ku)pima ku-hemela (ku)gula, (ku)hemela okoghora ku-gula (kU)gUla ula (uk# la) -gUla u-ghua ughura kukala kwi-gUla khukula ukukala kuhemera *-gu\d- (*-yu\d-) kupema okugura kugura kala ukukala,ukugula kugura kugura okugura (ku)gura agule kughula kula kigula (oku)gura kugura iwuwa irika -hingola -ghora (g)ugula, (k) -gula kugura iwur*a (uku)kala (ku)ghula kukala [koka:la] ku-suma gura ku-gula ku-gula kugula,kugura 302 (ku)uza sell v (ku)gudza kugusya ku-taga ku-taga kukazya kwendia kuuza ku-gula kwendia ukukazya koonia kumba ku-tunda kuguza (ku)guza (uku)gusa kugurya -gusya kUthoosya (kU)thoosya,kUta ku-gula na ...? kuguzya kumba ukudandaza;ukuguza kwendia okukusya gulya, uxu- ukugutsa,ukubudotsa kumba kughosya ukudandaza;ukuguza ukuguria ukugurya ku-uza ku-gula kazya inuza ku-tunda ku-gula (as selling) khu-kulitsa khu-kulisa ukukazya oku-tuuda ku-sulusa ikumba ku-sumisa kukazya ukukazya (kazya) kuhemelesa, kugo_le_sa ku-guriza (ku)hemalesa pEmEya kuhemela ikumba kuendia (kw)endia (i)kumba okugurya kuhemelesa kuguriisha kug_ulic_h_a ku-jea uku-kazya (ko)ghori kugulisha (ku)hemela, kuchulusha kugulisha (ku)sulusa ku-uzha (ku)gulisa, (ku)hemelesa okoghorya ku-taga (kU)gUja ukulisya -gUja u-ghuria u-rinja ? kukazya kwi-gUlya khukucha(khu)khovong'anya ukukadya kusulusa okuguza kugurisha,kudandaza kazya ukukazya kuguza kutunda kuguza (ku)guza aguzye kutagha kusa kigusa (oku)gurya kuguza ikuba -hingeria -ghoria (g)uguja, (k) -guzya kwendia ikumba (uku)kazya (ku)ghusia kukazya [koka:z*a] ku-sumisya gurya ku-uza ku-taga kuguza 303 mbingu sky n uvwulanga kwilangala mbingu wingu kululu iguru mlungunyi ulanga Itu iiyulu igoro kaghu igulu ijuru (e)igulu umulaanga risaro orutumba,orwile konia Itu Itu ulanga ruva [= God] olwile ruwa ruweu, ruwen/ ijuru igUrU olwile inxongolo ngina ilivingo doka doka; ruveu [obsolete] kukyanya ijulu irioba kuryobha, gukyoma ulanga ulanga kumwanya kurumu ruwenyi gguru kulangai mwigulu mwikulu iyulu ebine maundi iruweu mafishi kwa nnungu kumwanya ruwewu umwi=yulu kunani mwiguru kunani lyunde kunani iruveu # iruueu ? # matune iuru ruveu orwire kunani ijuru(for heaven),hejuru(for up) j_iko la mwamba liunde i-yulu erisaro kumwanya kwa mulung# kumwanya mbengu lihundi risaro kulanga igUlU kumwanya ilunde irunde irunde kwiv*ingo gyUlU i-shanya mwiyulu *-gu\du\ (*-gu\du/) (*-ju\du/) mbingu eiguru ijuru yulu iyulu iguru eiguru eiguru iguru imwanya lwingu ebiresi uwulanga erisaru ijuru iruveu ngina -hirwa myaga urwire ilunde matu(iguru) ngina, ruenyi iyulu vulanga kululu [kolo:lo] kwiunde erisaro mbingu maingu igulu 304 anga light, sky n kuvwelu,kwulanga mbingu anga kululu iguru mbeonyi ku-ulanga Itu umwiyuulu oborabu kaghu buntangavu ikirere akangarateete (?!) ililaanga igoro orutumba yayaya ulanga olwile ruwa ijuru utheri olutumba,olwile igulu ilivingo rub*eni kukyanya ikilebha irioba komasaro ulanga ulanga kumwanya kurumu musana (daylight) kulanga vulavu buwanga, mwibanga mwiyulu ni malunde ebine ku-ha, ku-sanya mafishi, ngin# # mafishin ? # langala, kwa nnungu imwanya i=yulu kunani mumaree kunani kunani iruva iguru weru saa kunani umucyo,ijuru mdengadenga ku-nani mupela risaro kumwanya kumbindi kumwanya kunani risaro kulanga kumwanya igUlya irunde nto kumwanya gyUlU mwiyulu kunani ya maunde eiguru umuco yulu mwiyulu-ni-malunde iguru okwezi ekyererezi alabe ulanga obutangafu uwulanga kwisaru ijuru -hirwa ndoji ighoro weenu kyiangu mupela vulanga kululu [kolo:lo] kwiinani anga kulanga igulu 305 wingu cloud n lifuundi ikusi zunde zunde ikumbi itu itundu wingu Itu ipuufi amare ilwi kireli ikichu ekichwi ilifufu risaro amele marindi Itheo Itu wingi ja mvula elile ifuchi igiho matu ingulu ilunde ulukungugu isie livengi igiho ? irisaro risaro ulanga wingu amav*ingu ichuu kile bingu lilesi lifumbii ilunde ekireri lyundi ifishi mahunde ivingo ifwimbi lifundi maresi lihundi lyunde lifundi / mafundi irumbe matuu itu ir*uhu amere maundi igichu ntambo ku-maunde i-wingu / amawingu amasaro ibingu lifundi / mafundi ibingu liunde malunde lihundi risaro vunde ilunde ibingu malunde irunde, marunde ilangu amav*ingo iluunde mafunde ilunde likusi, lihundi liunde ekyicu igicu kumbi ilunde echichu ekicu ebicu ekicu ibingu zunde olukeka amafunde erisaru igichu irube (marube) -hOla risaro ilunde ilunde itu ria mbura ipuchi iwingo lifunde ikumbi [iko:mbe] liunde amasaro(pl) wingu ingu ekiho 306 kilele top, peak n pakyaanya kilelenta kilele kusonje gacumbiri kilele chilele gacUngia inoonje igoro kaghu kabitha kungulu akaminuko pachanya esonga ochisonge che chima mUthia mUthya chilele, uchanyha maishong'a (kfi) akasolosondl?,mukanoni? wuye agasongero;iherelo -muthia ingulu chimwi nsonyonge, nsupi kunyamo kilelea pakyanya pakidonda halugulu yu musozi urusung'ununi urusung'ununi sota chilele pamwanya lulwi kawaala, mpumi (of mountain), musa kuchang'a havutenye imisie piyulu kuntolo, enkowerelo ku-sanya ifumbuu uwe ku-mnyedi, mwisho pamwanya nyene intonje paluning'ining'i kesegese panani panani pa kidunda uroro gitumbi kithumbi mt'o # s.b. m`to ? # obuangaanga panani agatwe nc_h_omo ku-ndepelela papela orusosoni pakamwanya pambindi kabi# pakanuwanya ndambi panani eghoro (preceded by qualifying noun) ncha, kalele neno pamwanya, pakyamba kIsUnzU itangu, songe mpeo ayo ? pi gamba pa mwanya nsoonge lwala lwa? akansongelele pa mp(h)indi kilele, kundambe ahakakiro isonga nsongo, papela piyulu ahakasulasule eruguru,omutwe haiguru omutwe,akatwetwe ibwago kwe ntengeti huntiko kulunavia eguru agasuunzu ohoho -hOrya ighoro;ekenono kathumbi uye ya pamwamba papela kuvunepo kusonje [koso*:n$j*e*] peenani ekinozi mtembetini lunengwenengwe aharuguru,aharusozi,ahamutwe 307 kipeo highest point, utmost n ulunepo kilelenta kiee, kisuguu kusonje gacumbiri changala mdo chilele mUthia ipiyuluyulu echuria (of house),egesara(tall pointed pole or ho mwisho angulu hejuru chane pawudugo obutelo mUthia mUthya kutali ikungo kwacha agasongero;iherezo dy'amaso(horizon) gacUmbiri,mUthia kubutelo pa igalagala doka kilelea pakyanya umwisho wijulu sokirria bhukuna irobha nembeti hachanya pampelela ncholwincholwi kuchang'a gendo, nonga ivutenye siikhuloo kunsonyelele, kunsonyeleele kuntoli patamela , ku-tamela ifumbuu uwe mwisho, muha nameu (?) pamalilishilo apapelapela panani nesu indunguzi panani kabisa panani uroro kaango(sw.kaanga) ncumbili obutero panani, munimuni agatwe/agasongero nc_h_omo ku-ndepelela uwuzyelelemba orusosoni pakamwanya kulundosi lwa# chilima pakanuwanya undofoi panani pamwisu eghoro palutali kIlUnga songe mpiko pamwanya nzila mpelo lwala lwa hibo ? ichipenenkedy# pa mp(h)eru ahakanono impinga mpelelekezyo kunsonyelele,kunsonyeleele ahanzindo ahaiguru muno akatwetwe pamwanyanyene mheeo klakhulu bwene ? eguru kugasunwa ohoho hOrika/ngOrika kathumbirini kitongol*o impelelechezyo kusonje [koso*:n$j*e*] paambesi, pamchinjika kinozi nokwishila mwisho aharusonzisonzi 308 utosi crown of the head n uludosi lutosi utosi utosi icheni (kIrauni) ludedo dosi kIraUni tompwe, -palitompwe egutwa,ekeore kitoshi ngule uruholiholi omukatweilaru enyanza olwotosi lolotya loloty'a udosi ifunyo [general], shoka ya mcho [round], mbuku [ta akafotosi? ndwe uruholiholi olwotosi loolooti pavuko ? utotwe ludodosi muluholiholi orototi orototi ndosi dosi akandosha itoti rozi itaji ingule ulutoonsi engule patamela ur*oor*oo ching'ati mutwe ahatozi ludodosi itaji kito_ngu lundoi lundosi uroro kirima nthumbi hododwe orwotosi lutoutou igihorihori liombo liuo e-tompwe anyancha indosha luntosi indosha kiliumbi lundOi ludodosi enyancha fofo ulundos# m'handa busa busa patozi UsiU ludetema lundozi lundoi ekihorihori tompwe ulutoonsi echiholahore eihaara,obwekorerero isumi ihonyo utoshi olwodosi uveni? orwototi agahanga otosi -hOya oroototi nhanda irauni ur^or^o ipanga kung'hosi icheni [ece*:ni] peuo rwototi undosi luwomba akaholiholi 309 kilima hill n ikidunda musosi mwima kiima ichitunda kirima mgondi mlima karIma umulundu egetunwa kamlima, (ifumbu) kasozi umuramba (e)ibanga akaduunda ekegoro akema msari mdo [mlima = mdidoge] kIIma kIIma chilima akabanga kushukuru umusozi karima echima,libango kixooma ukidugala kidong'e kadonda umusozi ekekerege egekerege kilima chilima akagamba kalulu lusozi chigongo shikulu lukongo, sitiinga kamwamba ekiswa lisinga ifumbu chilu ishigamba umulundu kido_nda kiguru kito_mbi kitOmbE kidunda kiduru kuguru kirima (i)fufu ekima kitombi umusozi kap_ili shitumbi a-kamwamba orukereghe,ekighoro chigamba chidunda chigamba kitombi chidunda, chitumbi akakereghe kalima itUmbi ikyamba igUngUmUki gitanto gitanto igamba nkoonko khidunda umtumbi shigongu *-gu\du\ kitombe omusozi umusozi mwamba kamwamba ibanga orushozi,ekibungo orusozi orusozi igamba hakwea olugulu ishidunda ekiguru umusozi;umurambi subalo ehOya inguku lugulu lugulu kirima gaturu kifumvu umwamba kidunda ichitunda [eceto:nda] katuumbi, kakweesya kiguru mlima sugulu, katima iibaanga,akasozi 310 mguu leg, foot n iligulu igulu muundu muundi ichinama kuguru lwau mgulu kUgUrU ikuulu okogoro kurende kigere ukuguru (o)kugulu iligulu;ulwaho okogoro okugulu kUU kUU mgulu okugutu udende ukuguru kUgUrU,ikinya okukulu,amakulu mugulu ikilunde kutende [leg], utub*a [foot] kivondi ulengulu okogoro okogoro(amagoro) gondi mgulu ichinama kulu ku-gulu mgulu shilenje sikele, sikhandakilo ilyuulu / amuulu omugulu lidodo ur*ende ludodo, lupambala, luvulu ishinama ikulu kigo_lo_ induvatiru kugo_lu / mago_lu lugOlO (magOlO) lighulu / maghulu urende kuuru k`tende (ma) okuguru,amaguru ligolo ukuguru,ikyirenge mwendo lukongono i-chinama okoghoru akalundi [leg and foot], akasogolo [leg] liwulu / mawul# akalundi(leg and foot);akasogolo(leg) ukugulu (magulu) lukongono chigendelu / magendelu okoghoro ama- kiga kUgUlU ikilundi kUgUlU, lUpambala mughuu, mighuu mughuu ishinama / ivinama mUgUlU likulu(s.)makulu ilyulu ligulu / magulu lugolo okuguru,ekigyere ukuguru,ikirenge(foot) kulu ilyuulu,amuulu okuguru okuguru okuguru;ekigere okuguru ishinama muundi ohu-kulu ulugulu(iligulu) okuguru,ekirenge ukuguru ohenre -hoga okoghoro; gugulu kugulu kuguru kur^ende ichinana lughulu ichinama [ecena:ma] lukongolo, (ma)kongolo okuguru,ekirege(calf) ? mgulu chiga okugulu 311 juu up, above n kukyaana kulugulu uanga uanga kululu iguru aigu ku-chanya IgUrU apiyulu igoro kaghu ngulu hejuru eigulu kuchaanya igoro ingulu IUlU IUlU uchanyha ine # ive ? # okugulu wuye hejuru;haruguru igUrU ingulu -chanya kukyanya doka kukyanya halugulu igoro kegoro uchanya uchanya pamwanya ncholwi waggulu mchang'a ikulu aangaki piyulu waigulu ku-ha uwe muha pamwanya apapela kunani (yi)guru nnani, panani nani, kunani kunani ringeu iguru iuru dooka iguru kunani hejuru pamwamba nnani pa-pela ighoro kumwanya pambindi kumwanya kunanu ku-nani kunani eghoro halanga, kulunga higUlya kumwanya igUlya guunto gunto kumwanya kyaanya khushanya piyulu kumphindi nnani, kunani ahaiguru hejuru papela piyulu aheigulu ahaiguru ahaiguru eruguru pa mwanya ulanga klakhulu ? kushanya eguru hejuru ule -ho:la ighoro higulya lugulu iguru wuye mupela kukyanya kululu [kolo:lo] mwinani iguru uchana kulanga ahaiguru 312 nguruwe pig n iligubi ngulubhe nguuwe nguuwe inguluwe ngurwe nguwe nguluwe ngUrwe kapoli engurue nguve mbizi ingurube empunu ingubi;iligubi engabhi ingurube ngUUwe ngUlUe nguluwe nyo empunu nguwe ingurubhe ngUrUe nguluve iligube,inguruve ngub*e lighorovi ingulubhe embeche,ingurube embeche guluwe nguruwe inguluv*e nguruve nguluwe ingulume imbiizi ukapoli embidhi nguluve nguwe inguluve inguluvi akapoli liwo_lo_vi imbizi ligo_lo_be ngObe nguluvi nguve nguruwe ngorwe ngurwe [domestic], nger*e [wild] ingurube ligolobi ingurube nguluwe ligulubhe e-kapoli angurubhe ingulube nguluvi ingulube ngube ligolobe liguruvi ingurubhe, also embeche = wild pig nguluwe (guluwe-mkubwa mno) ngulubI ? ingulube njem?, nguluBe ngurufe nguma inguruv*e nguluma likubi(tame),likwehe(forest) ukapoli mtumbi *-gu\du\be\ ng'obe empunu ingurube kapoli ukapoli empunu empunu empunu empunu ingurubi nguuwe embichi ngubi engurubhe ingurube nguve -homola embeshe ngulube ngulube ngurwe nguwe kapoli ngube inguluwe [en*golo:v*e*] liguluve embigi nguruwe nguluwe empunu 313 tasa barren (of living being) n umuguumba tasa di-via kuthata tasa mgimba nthata intuusa omoboraka,(riteba) ndatha kyigumbaa ingumba ekimasha(e.g.cow) uwuguumba esono(animal) isunu weU ngUngU ngumba ula gumba yashafoni inguumba thata ngumba -gumba ? ndata kihogoo hee(lepi) ikitavyala enteba entebha,esorare mgumba mgumba umugumba ntahata-mbuma satala limenya lyumu bukumba unguumba obuguumba akavaleka r*asa mtonga uvugumba amutungwi -gulumbafu isuna ngumba ng'umba mghumba [of woman] ulovi nthata nthata omugumba ingumba a mbende nannii asono mugumba mugumba ngabeleka ligida entebha ntasa ndasa ubugumba ndaasa mughumba ntaha ayumilwe# ntaasa mkumba umgumba ng'abeleka engumba ng'umba unguumba obugumba engumba engumba engumba intasa ashivyaaye obukumba mgumba esubheni inguumba kyuuba -hondola eketeba ndasa nthata itar*o mutungu ghumba ungaveleka sunu-kitiba tasa ntasa enguumba 314 kame barren (of land) n kame nkame paupame kuonda ikara jangwa werU UtarI kIndU inkalangu ase atari twama endagera iuma, (kame) ishanya (o)kwoomoka-kwoig...? uwubaamba;uwukafu lisebhe (impoverished) echalo echisuuke Ing'alata ing'alata ng'hangu kasa kUhinja chumu insi nsuupu haumu palugogi inkusha ahomo irihancha kame khangu yumiye kuma shiangalangwi olubaala lilanga uumu mtonga ulugwa isala pakingutelevenju murimi mwumu kujo_mo payumu ng'aroni impondu ithaati(nthi) ekyumu pajomo kuuma (j_iko) papajumu pe-lwalala ahomu chumu payumu chumu kijuma jomo yiyumu ensehomu iBambasI ulungalanga# ikili, ibalangu + nkaku ukaku yumiye wUUmU inyi nyumu nyumu (yisi) pandu payomo eitaka erifu lwalala eyomile -omire akaharamaara orwomere unyumusu shi ikamkeyo sana olutala, esibarara inyi ya ubamba kukibhara ubukame usengo -hondela obhomo chu ? rwanda haumusua inkalanguke, chimpalang'anga paupame [paopa:me*] ku-mula amahu kunyala nkame ekiharamaara 315 mgumba sterile man (or woman) n muguumba mgumba mgumba kumumba nthata hanisi, hafai nthata umuumba, -achoola riteba mgumba mugumbaa ingumba omugumba umuguumba mogomba omgumba ngUngU nthara(male),ngUngU(female) heleke omugumba inguumba thata omukumba mugumba ugumba ndata nngumba ingumba omogomba omogomba holela mgumba mugumba mwuumba mgumba mugumba bukumba umguumba obuguumba munu akavaleka kyumbaa chidwadwa umugumba ing'umba [woman], amutungwi [man] afwi-mbende (agulumbil# mugumba (woman), kiziri (man) mbendi ng'umba mghumba mirua nthata nthaata muumba omujigaru ngulumba ingumba a mbende mmango (man), nannii (woman) u-mumba, chifwamba omoghumba mugumba akulela ng'odu mugumba ngabeleka nng'humba ligida omoghomba mbumba ngUmba ubugumba mgUmba mughumba mughunda umgumba mUgUmba umgumba mgumba ng'abeleka, ng'umba engumba ingumba fombe [man], ng'umba [woman] umguumba omuguuba engumba engumba ugumba mghumba mukumba mgumba omugumba ingumba kyuuba [woman] -hosa umushigharu(man);omogomba(woman) ngumba mgumba itaukagia muumba chifwamba, mumba mughumba kumumba [omo:mba] vangali chivelesi mugumba mgumba mgumba omuguumba 316 bustani garden n ikijuungu bustani ngonde, bustani mnda mdodo itoto mugunda mbuwa busitani mUgUnda intapila egeticha buthtani ndimiro umulima ikinyuungu lisiko omugunda mUUnda mUUnda ibustani isamba bustani umulima; mUgUnda ibustani bustani bustani ikibhanda ikibumburio ikibhumburya bustani bostani ibusitani tindika musiri chibusta halwanyi inimilo ichaalo akalimiro imeta, indima nnda, bustani busitani ahagunda intapila lidimba vustani bustani, kijo_ngu kyatE kitava bustaani kamunda kamuunda obusitani(inosi) kijongo umurima litimba mbustani busitani mbustani kiate lidimba righori busitani gIsasIla lubingilo BUsitani gasofi maviyo ? bustani kEtaaga bostani ibusitani *-gu\nda\ yeto, payeto omusiri ubusitani,umurima ntapila, timba ichaalo endimulo omusiri omusiri omusiiri ahagunda bustani [borrowed] endalo mgunda ubusitani bustani -huma jisasila bustani kamunda chizule mughunda itoto [ito*:to*] litimbe (bustani ya mboga) ekirara bustani busitani omusiri 317 kiboko hippopotamus n ilihuvwu kibhoko kibonko kiboko ivuwu nguu kiboko ekiboko, ndomondo nguU iinkaambwe, iinvu engubo kiboko, ngerere mbiri imvubu enjubu(ziba call it katenyanja) (?!) ifuwo ingubhu ifubu nguU nguU nhomondo kboko enzubu kiboko kiboko imvubhu nguU ifubu ikiboxo ngere ikiboko kinyau kiboko ndomondo invubhu ingubo ingubho nomondo chiboko ivuv*u ntoromondo siro nvubu chiboko inguvu ifubuu entomombo envubu ndamondo chiboko ishiboko achivu ndomondo ingwuvu kiboku ndomondo kiboku kirere nguu nguu imfubu ndomondo invubu chiboko ndomondo e-chinvuwu angubho ifub*u huwu ifubu ndomondo ndomondo ndomondo engubho kiboko ngubU ifubu itomombo ntomondo ntomondo invuv*o nguU khibokho intomombo shboku *-gu,\bu/ | *-gu,\bu,/ ndomondo enjubu imwibu ciboko, nkambwe entomombo enjubu enjuba enjubu ensere efubu nfuwo engubhu invubu kiboko kirere -huma ngobi inghubho ngubu mvubu nguu ngerere mvuwu ivuwu [evu:wu] ndomoondo engubu kibonho chiboko enzubu 318 kifaru rhinoceros n imeela kifaru kifaru ufaru mbuna mbela mbogo mburia ituupa ekeobiria mbogho inkura enkula ikipela;imela esabhi isabi mbusya mbusya chifalu enkula kifaru impela huria impela monyi impela ihuburya ensabhi, ihubhurya kifaru chifaru ufyoko mpera nkula chifwaru shifaru kifaru ufaalu, utuupa engoina sipambele mbyaa imbango ishifani atupa likuru kifaro kifalu kifwalu siruwa mpuria mpuria mbur*ya insabi inkura ruhembe mmbela e-nfyoko asabhi mbogo chifwalu mbogo kifaru mbela chipembele ensabhi mpela mhela kipembekim# m'hela mpembee mpembee mpeembele utupa kifaru enkura uyaruhembe inkura,ikifaro ufaalu,utuupa enkura enkura ekuraruhembe enkura kifau engiri imela esabhi inkura maalo -humela ensabhi mhela nkula mpuria fyoko ufaru [ofa:lu] mbela esabi kifaru chifalu enkura 319 (ku)vuka cross (a river) v (ku)lovwoka kugambuka monga ku-vuka omboka kulamba kuringa muburo kuruwuka ku-vuka, -fosa kUringa ukulamba (ulusi) kwamboka ambuka kw-ambuka omwigga kujabuka (ku)shaabuka (uku)lowoka kwamboka yambuka kUinga UsI (kU)inga UsI ku-loka uruka kwambuka ruka ukwambuka -ringa okwambuka kulania, uxu- ukulovoka ulugasi runduka kurowoka gukwambuka okoroboka okomboka -loka ku-fosa lov*oka ku-firira; ku-mentuka ku-somoka ku-loka khw-ambukha khu-khwaambukha ukulaamba ku-sala mwiga, ku-tuuma mwiga ku-huka, kisamboka ikilya vuka kufumila ukulamba (lamba) kuyomboka kw-ambuka kulomboka loka kuyomboka irumbuka kuuna,gutagara (ku)una (i)r*uuka kubuura kulomboka kwambuka kuyomboka ku-jomboka uku-lamba kotenya kuloboka (ku)jabuka kuloboka (ku)loka ku-loka (ku)kupuka okwamboka -jinkha (gU)kIla ukuloboka kIlany'ha u-kia kitambuka ? kulambila kwi-puuta khuhakama ukulamba kutoka (lushemba) kuloka luii, kuloka mto okwambuka kwambuka lamba ukulaamba kusabuka kwambuka,kunogora okwambuka kwambuka aloboshe kuzinka mto yambuha (omwalo) kilowokha (oku)itambuka kujabuka irubuka -humia mdOxane -amboka kukila mongo -ambuka kuringa ambar^a (uku)lamba (ku)lovoka kulamba [kola:mba] koomboka yambuka,hambuka ku-vuka ku-vuka kwaambuka 320 njaa hunger n ndzala nsˆlˆ saa saa izala yiura njala nzala yUra iinsala enchara nja nzala inzara enjala(if famine=eifa) inzala enzara omweko,injara nzaa nzaa nzala morkeenge, kluuli enzale chaa chao inzara hUta,ng'araga ? omweko injala njaa inzala njaa njaa njara inzala inchara inchara, omoramboko,umweko nzala nzara izala njala njaa njala nzala inzala inzala enzala endhala ndala shaa ingala, chivanga inzala njaa inzala njala inzara, etozo ? inzala njala njala soto mpara mpara shaa injara injala inzara njala shibhanga i-nzala anchara isala njala isala nnzaLa njala njala inchara sala bUtubu ? injala nzala njaa njaa inzara nzala njala indala njala **-ja\da\ njalae enjara inzara nzala enzala enjala enjara enjara enjaara inzala saa enjaala injala nzara inzara shoto -hungate umweko;inshara nzala nzala iura njaa nzala njaa izala [eza:la] sala enzara nzala sala enzala,enzara 321 jaa rubbish heap n lipalagatilo jalala kifusi itundululu kithama kia ruko majala zalala mborea ituumba eubi ntumo y'ebisasiro umwanda orubungo pamahwahwa;pihwahwa ikibhu likumo lya jitwere mavuthI Ivumbu zhalala sumbai enduda y'obulofu? mbosha ikyolelo kIara ikiwugulu iliguli iruma la takataka liguli la buchafu ikiyolelo irihombwe isikai,etokore mema zalala ituntululu idundu ra kosu tsalala mandu liibuumbi ituumba gasiya sitingi, lyusi rongo # rongyo ? # chituta, chitutula(?) izyala ichitumba lilundu la manu isiina libu_mba lya takataka undi lyoghu ushafu rukuthanio kiara ameerero ndui [near house] gasasiiro(manure out of a compost heap somewhere ? chij_ala luimbo i-chituntululu rise imindu lifungusi imindu litIwi lihingui(?) ligodi, likandu isike zala kinakyamindu ijaala ikhombo ra mpaa irundo ra mpara insherenje lelemeela vuchafu itumba lifunghusi litwi, twiu ebisiingo citumba ituumba entumilo y'obuchafu ebisingo ebisasiiro amasole kishumu esibika sye bikoha nkhandilo umwavu hura enkomo ya etakataka mapalala izyala iko chituntululu makakala itundululu [itundulu:lu] chitutu yura,izura zalala zalazala, chizalazala ezarala 322 maji water n luleenga mansi mazi mazi amazi runci machi mazi manjI amanzi amache mringa maizi amazi emaizi /ameizi ululeenga amanzi amanji mringa kIw'u kIw'U mazhi mringa amenzi muda muda amaazi;amagezi maI amanji imiji mri*nga amagasi mr*inga mringa masi amazi amanche amanche ma(t)zi mazi amizi maji mringa mazzi malenga, matsi madzi kamezi amanzi amadhi medi mur*a muRa medi aminzi mringa amanzi masi amaazi masi masE machi mura ruuji rui mr*iinga amanji machi amazi maj_i mashi a-minzi amanche mishi machi mishi masi machi manji amanche mazi minzI amisi minzI maji maji aminzi maazE makasi amandi mashi *-ji/ | *-ji, mase amaizi amazi manzi amanzi ameizi amaizi amaizi amaizi aminzi mazi amachi amalenga amanzi amaazi muha muha -iba amanshe minzi minzi runji mr*inga minzi malenga amazi [ama:ze:] meesi amanyi manzhi (malenga) mazi amaizi 323 ukucha fingernail n ludole insˆl‡ kombe ukombe iningwa rukunju lwakule kombe rUkUnyU ulungala ekiara njwala kyaala ichara mpambo/enono) ulunyoove orokomo jinjara(many);ulujara(one) kikombe mbwaa waa lukombe, ng'hombe irumbi oluzala ngala owala uruzaara -rwara olwala inkuvalya ochaa ulukonze kinyu, ndakeb*i utahevi, uchaa, kinyu nghonji ulwala orokomo orokomo (=in?) kombe ng'hombe izula mpaa uchaa lwala numba likhuvuyu li shitere kamatere uluzala enkumu lukombe wala ungyala lukombe uluzula uchaa ulungala / ingala fyo_wo_ lisanda so_bo kyObo lukonji / ngonji ushaa rukunyu rukunyu (u)shaa (ngishaa) orukumu chobu urwara chikelewesha shikamba u-lungala / i-ngala orokomo lwobe likonji lwobe lujubo hyobo (sg. chobo) luhyugu orokomo chi- (ma)kombe lyala ikyala lyaala ukuku ukuku uluzula nkulukulu lukhonji uluzala lukonji yobo, kiyobo (sg) omunyoma urwara lwala uluzala enono ekyara enono enono inzula ukombe edEte nkhonje orukumu ichara shaa oshaa mwibi orokomo njala lyala nkunyu uchaa lwala lwove iningwa [eni:n*gwa:] lukoose orukumu nhombe kombe echaala 324 nje outside n kwivala,pivala kunse chongoi chingoi pazi nja shigadi kunze nja apanzi isiko bwang'a nza hanze (e)nja(i) (kw)iivala hanze anja nza nza ku-nzhe iruru banza bo hanze nja anja xunji kunzi nja/ kunja,pivala hanze kebara kebhara kunze kunze panzi werwi kunze ilwanyi ibuulafu pande ku-luya panda poo pawelu panzi, kunzi apanzi kuvala, kunja ichova kunza panja, panyango panji wooro oome ome sha ibara kunja hanze kubwalo palanga panzi, palonde anche pase panji pase panza panja kuvala, panja kibhara kuse, heise hanze panja nze, ibaala + unji gunji panzi kUUnzi, paanzi pivala,khwivala pande kunja *-je/ panza, panja aheeru hanzi panzi pande aheru aheeru ya aheru eheru hunzi se erwanyi kunja egutu hanze woro -ingemana kebhara hanze helu oome njaa panzi, palonde kunji pazi [pa:zi] paasa igutu hanze kuse aheeru 325 njia path n inyasi nsila sia sia izila gatira chia nzila njIra iinzila enchera njia nzira ikayira,inzira omuhanda ing'aasi enzera injila njiya nzia nzIa njila shia omuhenda kichochoro chia inzila gacIra injila injila njia inzila njia, mko njia njila inzila enchera enchera nzila nzila izila njira mraru kkubo nzila injila inzila, kumukhoosi inzila akagira indila, ndila shya nko indila, luheng- idala mraru inzila nde_la inzira indela ndEla njila shiya njira njiva mko akajira indela inzira njila mpanda, shipito u-nzila anchira isila njila isila ndila ndEla ndila, njila enchera sila nzIla injila nzIla njia njea idala nzela njila indila kajira *-ji\da\ ndela omuhanda inzira nzila inzila omuhanda omuhanda,omuringo omuhanda akahanda idala sia engira insila enzira inzira shia shia -ingeranya enshera nzila nzila njira mr*ar*u nzila lusila izila [eze:la] likala enzira vinzila sila omuhanda,enzira 326 barabara highway n inyasi baabaa baabaa izila barabara barabara barabara barabara umuseo ebara barabara lugudo ibarabara embalabala(new usage) - (old Haya - Nyaiya:nda) ilikuya;ilibalabala liparapara injila lelU nzIa balabala mara ibalabala barabara ibhalabhala njIra lipalapala ipalilo, ibalabala unsevo bar*abar*a njila mbaha ibhalabhala ebarabara ekerombaine,omohanda,richera,ebharabhara nzila bababala umusevo balabala luguudo mwibalabala muhanda lugudu, kumukhoosi ibalabala oluguudo balabala barabara balabala idala ipiti umseo barabara imbarabara ke_mbake_mba, balabala simbasimba njila mbarabara barabara,munyororo munyororo mko ribarabara ndela, balabala umuhanda mseo mpanda u-musewo anchira musebo balabala musebo balabala ndila yivaha ebharabhara balabala iBalaBala unsebo ibalabala, ipanda ? + ifanda ibara imbarabara nzela balabala imbalabala njira, balabala ndela ng'olo enkuuto ibarabara,umuharuro musewo ibalabala engudo,embarabara enguuto ekihanda-ekikoto orugudo ibalabala baabaa ebarabara ibarabara ibarabara nko -iro orokondo;ribharabhara iBalaBala balabala taari mtandarenyi musewo nsevo izila [eze:la] balabala enzira yo mugongo nzila balabala embarabara 327 njozi vision n amalooto sozi sozi (kIroto) ndodo nzozi woni ukuzanzawila chindoto imbilo echilolo woni woni ndozhi sumbai ekiloto kioneki echiloto indooti amagonasivi ndoto indoto oboloti enabhi njozi mauzauza injozi (ma)ilanga nongo maloleshizo kamarooro indoti, indooti ekimyanso indoti yor*iya chindotile injozi ichiloto ovorolo ndotu maloto kulota fishuka inla kwona woni iloswa okubonekerwa inzozi ndoto injoshi njosi injoshi uloto luloto, lohya ndotu okorora sozi njosi BUloteja, BUlolezi ndoti unyagidaghu kulota mpota makonafivi (?) ndau ndoto okubonekyerwa cilolo indoti,indooti endoto okuhweza ekibonekyero okwolekwa injonzi sozi embona amaloto indooto(kulazirana) bohio -ita amaihiitiryo;;ekeroto buboni mulotelo lor^o lusyelusye injosi ndandagasi ekiriro nzozi sozi oruhweeza,empweezo 328 ndoto dream n amalooto kulota sozi sozi indoto kiroto ndodo nzozi kIroto ichiloto chindoto ilora kirotto indoto ekilooto indooto;ululumbalumba ekeroto echilolo ndoto ndoto njozhi ekiloto odya inzozi kiroto echiloto ndooti amagonasivi iotea ndoto indoto endoto ekeroto n(d)zo(t)zi, ? ndozi ivilota njori kirooto nongo lilora kamarooro indoto, indooto ekiroto ku-latanga yor*iya luta injozi ichiloto ndoto liroto ndotu kulota oriya kiroto kiroto iloswa ekiroto ndoto ikiroto ndoto agamii i-chilota liroto ichilota kulota ichilota uloto luloto, lohya ndotu endoto, ekeroto sozi gIloti njosi kIlooti ndoti ndoti injozi ndooti khulota indoti ndau kulota ekirooto indoto ciloto indoto,indooto ebiroto ekirooto ekiroto ekiroto injonzi sozi ohu-lota amaloto ekiroto(ezindoto) indooto bohio isene ekeroto jiloti mulotelo kurota (or^ia) ndor^o chiloto injosi indoto [endo*:to*] sagamisi ekiroto ni(lota) sozi ekirooto 329 ndovu (=tembo) elephant n ilideembwe ntembo ntembo ndembo izovu njogu chovu ndembo njogu iintilya, iinzovu enchogu njofu nzogi inzovu enjoju indeembwe enzogu injotu njofu nzou nzou nhembo shofu ensozu chofu chofu indzovu njogu injofu njogu, ntembo njofu itembwe njofu njofu lindembu inzovu inchugu inchugu nembo nhembo izovu njeu njofu enjovu nembo inzeku inzofu inzovu endhovu nnembo shofu shofu inembo inzovu njofu inzovu ndembu enzogu ndembu ndembo ndembu shofu njogu njou shofu injofu ndembo inzovu njovu ndembo i-nzovu anchoghu isofu ntembu isofu ndembu ndembo ndembu enchogu ntembo mhUlI isofu m'hUlI njou njou inzovu nzogu lidembo,ndembo indovu nt(h)embu ndembo enjojo inzovu nzovu inzovu enjojo enjojo enjojo enjojo ijungwa n_t_embo enjofu ijungwa nzugu inzovu shofu shofu -ja inshoghu mhuli nzovu njogu njofu nzovo n'jungua izovu [ezo*:vu] ndembo enzugu nhembo ntembo enzozo 330 sauti voice n ilidzwi sauti sauti ilingo mugambo lwaka izi mUgambo iizwi eriogi thauti, irwi mumiro ijwi eilaka(sound is associated with a thing producing iliswi liraka obulaka wasya wasya sauti ira iduu ilaka sauti ijwi mUgambo obulaka ululi ilimenyu sauti lisu ijwi engamba engamba sauti sauti izwi sauti ddoboozi isauti mwoyo likono izwi amamiro lidi unyanga lidi izwi izwi lilovi, sawuti umwoyo lilobi lilobe lilovi ununga mugambo mwambo klaka obuku ijwi mau lilovhe i-zwi lirakha ishu sawuti ishu lilobe lilobe lilowi amalaka izi, sauti ilaka isyo mzwi, ilaka mwighityo ruri izwi lUli savuti izwi liziu *-ju/i,\ lilobe, sauti eiraka ijwi zwi izwi ilaka eiraka eiraka iraaka izi sauti ekono shauti esauti ijwi onyanga -jaxa engamba ilaka muzwi kanua r*ui izwi lisio ilingo [ili:n*go*] lilove eriraka sauti sauti ilaka(iraka) 331 mlio sound, cry n umulindimo mlio ku-kema ilingo kuria mlilo nyangi, ku-guta mUrIro umulilo ekerero mlio, thauti idobozi kulila ? (okujuga) ingoolo;iliswi kerero obulaka kIIo (kw)ania nyangi omwano ifiira ijwi mUrIro obulaka umulilo ilimenyu kilio kilelu,njoghoyo ukwabhila ikurate ikurate mlio mlilo ukulila mriro chirilo lukhwili khu-lila izwi amamiro ng'uto unyanga ing'uto ahongo, ishongo ichongo (kile_lu) lwukwiri saute ibeeka mbuu kiriro ufuo ekiriro urusaku kulila nguto i-nkuta lirakha inguto muwutu inguto kililo nnElo kivembu omukuro mwilo ukulila mlundumo, + murio murio inkuto, inkolo mUlElo khuvemba,mvembo lgutu mlelo okurira umuasano ? zwi izwi kulila eiraka,okugamba, eboroogo okucura kurra iholo mikemee amalino nkhoto esauti,ekiriro ugwamo onyanga -jaxajaxa inkura ng'wano kurira r*ui chizumanzi lukolo ilingo [ili:n*go*] nndilo rira,kiriro mlilo mlio iraka,eboroogo 332 ndui smallpox n ingonda ndui bunduga induwi muturumbu ndui ndui mUthandUkU inteengu obosise ishuku kawutonga, walumbe ibihara obulundu ilitabata obhorondo obulundu mUsanduku ndUng'U ndui obubanda? ndui muhane,mUthandUkU obulundu impumbu induva ndui nduvi tetekowanga obhohendo obhohendo ndui tetekuwanga induv*i nduvi kawaali mahunde inundu enduwi kawaali soba isuku chihoba induvi ukulasika [to have smallpox]; umulasike [one with nduvi inyundu tetekuwanga ndObE ndui umiro muthukia ishuku obusingiri ndui ubutojo ndui ngonda e-chimpumba obhorondo ndubi ngonda ndubi lilogo nduvi obhorondo ndui ndUbI indubi ndUBI ukungu sumida indobi ndUE nouvi indub'i libanga mteti kibangandete ebikacha enduwi obulundwe omuze ebikaca oburundu indubi enundu idobi obhurundu agasaama ndui -jaxana obhorondo ndubi lukunkuma kithuku shiku nduwi nduvi induwi [endo:v*e] chikuku mabundusyo ndui ndui oruserwe 333 jua sun n ilidzuva lyubha zua zua uzua riua iruwa zua riUa ilanzi risase ruva isaana izuba eizoba ilisuva iryobha lisuba mbari sua syUa zhua ruva izoba ruwa ruwa [mmbari = sunlight] izuubha riUa lisuba ilyunsi mnengeri ilitsuva rub*a ruva lijova izubha irioba iryobha zua zua izuv*a mwasu mu njuba zua liuva inyaanga ilyuuwa, iduwa endhuba liduva kyendesaa kyendesa liduva izuva mnengeri ilanzi lijo_va iliuva lyoba lisOba lijuva saa riua riua ruva risuba lyoba izuba j_ua lyuvha i-lanzi omwi isuba lijuva isuba lisuba lichoba, lumu lyuva, lilanga erebha pl. marebha zuwa lImi isuba lyUBa, lIImi yura yuva izuv*a lyooa lichuva idub'a mchenji *-ju/ba\ *-yu/ba\ lisoba eizoba izuba lanzi ilyuuwa,iduwa izoba eizooba eizooba izooba isanya zua eryuba lijuva eryobha izuuba irua livaa mwi, saa (n)jalo,also njale iryobha limi izyoba mwathu mnyenger*i lyanzi lijuva uzua [ozo:wa:] lyuuva erioba zua zua izooba 334 kaa charcoal n amakala mukala mkaa kaa ikala makara ika (maka) kala makara amakala amakera ikaa makala ikara pl.amakala(s.eikala) ilikala amakara likala makaa Ikaa(makaa) kala (makala) makaa ikala nshiri makaa umukara ikara likala(amakala) imaxala makaa umatsimya ikaa makaa umukala amakara irikara (amakara) mkala, mikala mkala amazimya ikala-makala makaa manda kala manda kamanda ikala / amakala alyanda lisili, ikaa makaa likala amazimya makaa amakola makisila makaa makalakala likala likala / makala ikaa makara ikara mkaa rikara amakara makalakala amakara makala lishile u-mukala amakara makala, malasha likala / makala makala,malasha likala likala makisila rikara ama- (ma)kala ikala unkala ikala ikhaa, makhaa ikhaa amasahalila ikala, makala mankhala umkala / amakala likala / makala **-ka/da\ likala, pl. makala eikara ikara kala / makala ikala,amakala ikara amakara amakara amakara izimya mkaa amanda likhala omukara ikara ikaa (makaa) ikaa -jama rikara ikala ikala, makala makara makaa sisila / masisila nkala ikala [ika:la] makala amakara makala makala ikara 335 kaa (ya pwani) crab n ilikaladzi nkaa ngaa kang'ang'i ngala ngadu njagI ngIgiI iinkala ngola wunyoota inkara ingadu risaramehene imboso ngIi Ilasa,syomanzala? ngadu inkara imboso inxala amagendelakuvili lingharanghara(ling'harang'hara) inkala irigakara irigakara kaa ngadu injeje ikalava ngadu makhala makhaata enkala / inkala ng'ala ngala ing'ala ujeje inkala linje_ye_ linze_ge_ ngatukatu ngala mangala king'ang'i ikoromonde ngala riboso linjege ingara nk_ani nngala i-nkala litomone ngala ngatukatu likala linjigi (uncommon) haga ingwehe igegelehya mbeghogho nyondogheghe ujeje gegeligege lin'galang'ala inkala nk(h)ala *-ka/da/ katukatu, pl. makatukatu engara inkara nkala enkala engaara engara ekiwakongo nkaa linkhala inkara ngala -jamu rikara ngegeleka tung'ang'i? ngal*a mkala ng'hala ngala ngadu nkala 336 kaa la moto embers n ilikala makaa sizi ikala ikara ika ja modo kala da moto makara iikala lya moto chinsase ikaa ikoke ikara amakala g'omuliro ilikala lya mo:to rikara ryo morero likala Ikaa ya mwaki Ikaa kala ja moto ikala lyomulilo ikaa igishiliila ikara likala lyo mulilo ixala la moto ilikala makaa likala,makala ikala irikara ekegenga(ibhigenga) kalada moto kala inkalav*uga ikala ra moto lyanda wenge (la moto) manda gu mulilu bunooro ikala lya moto amanda likala lya moto ikaa lya mur*o likala lya moto amasahalila ikala lya moto likenye amanda likalakala likala lya mwoto likala lya motu ikaa makara ikara ikaa la mo`to rikara likalakala la moto igishirira/igikara k_ala la moto likala ikala lya moto libhu ikala likala lya motu ikala likala likala likalakala rikara kala dya moto ikala lya mooto ingalasila igala lya moto ukhaa ra moto ikhaa ra moto ijela ikala lya mooto lighala lya mwoto ikala lya mnilo likala **-ka/da\ likala lia moto ekyongoto ikara kala ikala-lya-moto ikara ly'omuliro ebicumiro isangalila kaa ja moto ebikenga ilikhala lya moto erikara ryo muriro ikara ikaa la muho -jamiryO rikara ikala lya moto ikala lye mulilo mbiro ikala likala lya muoto ikala [ika:la] likala lya moto erikara kala da moto kala dya moto ikara 337 jivu ashes n ikifindza mafundu (ifundu) mazeu zeu itwitwi(amatwitwi) mUu ivu ivu, tozi mUu iitwi ribu maifu umunyota eijwi ikifu libhu lifu mUu mUu jivu, hivu (mahivu)? ngurani izu mafu ifu umunyota mUku lifu imatunde mafu ilyela iyongo mayongo lwenga,lifu ibhitazi iribu iribhu tozi ivu ilota ivu mafu vvu livu ligoshe likokhee itunde / amatunde eivu liu ifwi mafwi liu amalota mafwi itwi lifu eligoke ilihu ligu lifu ifu mujuu muu ngur*any(n)(ni) rifu iliu itazi choso lyuu (?) itoyi omkari lyoto lifu lyoto liu malihu lyenge ribhu (ma)ivu mabu unfwandilo iBu / maBu mau mau ilota / itoyi menge itunde livu / livu liu kashenda umunyota twi itunde iju eiju(emiyonga) eiju ryakashenda iju ilota zelu ekoha amafulikho eribu umunyota ifu ifu -jaregu ribhu ibu ivu (mavu) muuhu ifwi toyi / matoyi lipembo itwitwi [itwi:twi] / amatwitwi liu erivu tozi maivu itaazi 338 mwanamke woman n umukidala mukema mvyee mvyee uwachichima (muntu)muka muka (waka) mwanamke (mUndU wa nja),mUndU mUka umwanachi / aanachi omokungu mndu wa kika mukali umugole (o)mukazi umukimama;umunyagati mokari omugasi mndumka mUndU mUka kIveti(iveti) mtwanzi mndu mfele omukazi ndunka mndu mka umugole;umugolegole mUtuma omukasi(abakasi) umuxima mndu mka udala mndu mfele mfele mnadala umugolegole omogaikoro omokari(abhakari) mtwanzi mwanamke umukolo muntu-muki (vantu vaki) mndu mka omukazi pinga mukhali umukhasi umkota / awakota omukazi nkongwe, nka nka mmahe, mkongwe umwantanda mndu mka mwanachi / anachi mmama umukali mbo_mba / akambo_mba nwawa mdala / vadala nka muka(akaa) muka mndu mfele (vandu vafele) omugasi,abagasi mbomba / akambomba umugore njinda jwankongwe (bhanavhakongwe) u-mwanachi / awanachi abhakari mukolo mdadala / vadadala mukolo nnwawa m'mkege mdala omokali, abha- mvele, mvyele nkima unkikulu mkIma / mshIki mukhema, mukhema umwantanda mUkEEma vadala umkota / ab'akota mdala / wadala *-ka/di,\ mnwawa pl. alwawa omukazi umugore(umukazi) mwanaci umkota omukazi omukazi omukazi omukaazi unshi / abashi mvyee omuhasi umdala omukari umugore; abagore nfele (vafele) nfele -jOgya omokari nkima mkima muka mndumka mwanachi / wanachi n'dala uwachichima [owaceci:ma] vammasyeto, vakongwe omukari mtwanzi mvyele, (wa)vyele omukazi 339 mke wife n umudala mukasi mkaza mvyee (mani ya mwana) unchima muka muka mke mUka wa mUndU ? uunchi omorugi mka mukali umugole (o)mukazi umugomwa omokari mugasi mdumka kIveti mUka mwehe mfele omukazi ndumi mka umugole mUndU mUka mUtumia mka muxa- mka udala mfele mfele nndala umugole omokari moka(mokane,mokao,mokae) mwehe mke, mwehe umushi muki mka mukazi, muka pinga ..? mukhayo umukelema umkai omukyala nkongwe nka nka mjangu, n'jangu umushi mka umuchi nnala umukali unhanumundu nyumbo mdala nkaandu mwekuni mwekuru(wa) mfele omugasi muka(rebe) ? uhwano umugore wankazi akangu u-muchi omukwiru mukashi mdala mukashi nnyumbo n'hwanu mkamama mkane = my wife; bhakane = pl. mkaza nke unkasi mnamsale, mkIma mukhema mukhema ni uroghowe umushi mUsUUngU mdala(munu-va)mtuwa fulani umkai mdala *-ka/di,\ nyumbo omukazi,muka... umugore(umukazi) umkai muka,omukazi wa omukazi,omukyara omukyara omukyara unshi mkaza mntu omuhaye mdala wa... mukari umukenyezi nfele nfele -jO:ka omokari nke mkima, mkazi muka wakwa mka, molyi muchi n'dala unchima [o:n$ci:ma] vankwao--- mukwerwa mke mkaziwo omukazi 340 (ku)kaga protect by charm v (kwi)dinda ku-kaga ku-zindika kuzindika kumIra kufigika ku-kaga kUvinga ukuzindika, ukusimpa ikago ku-kiinga kwikaga kuzinga (uku)diinda (ko)kona (oku)saraga,(oku)kinga kUvinga kUvinga kusilika ugukaga thiUrUra okukaka siimpa, uxu- kwikenga ukwikaga ogotala ogokaga ku-finga, ku-zindi...? kuzindiha mpingu khu-salajilwa khu-siira ukusiimpa, ukuziindika oku-siba ku-vanga ir*ashyoo ku-kamaja (kamala) kutemela ukuzindika (zindika) kulya lupe_ngu ku-vida uvwanga, kuyavira amanda kukye_nga kukagha (gu)hingatiwa kumirwa (i)sesa okusaragirira ku-ilagula uku-yisinka kushinga kutegha kushinga ku-kaga lupingu kokaga -zindika (gU)kaga ukwisigila -kaga u-laima ukagha kuyisimpa kwi-gilya ukulisimpa (ku)kaga okukanga zindika ukusiimpa,ukuziindika kusirika erinda ab'inje kufinga ohw-ehwihira, ohw-ehinga kiyidinda umushi (oku)kona kwubakila irashilwa -jO:kya okokagha gukaga kurigitwa isar*ia, ishingia (uku)sinka kuzindika [kozinde:ka] ku-lipitila misambwa ku-kaga ku-kaga kukaga 341 kaka (older) brother n umaama kaka mkuu, kaka mwanidu wa womi# [mbaa mkuluwangu kaka mUrUa ng'ina tatalenzi momura ominto omonene kaka, weru muganda mukugwawe munyanya(zi) maama (wamweto -no fem. or masc.) omula wasu omukulu mUkUUwa humbu, mkulu wangu bar*abar*a, shia mutabani wetu omukulu wawau kaka mukuru omumula wasu umkulu mukuluane umama b*ab*ayo ndombo(mhaja) mukuluwange muraomwenyu muromweito omonene kaka sekulu umukulu mukulu wane mkulu mbotswa yayaa umkulwaane mukuluwo nkulu mwanama mkulu umukulu asilenzi kaka amitu mbeli, kakamundu mkulu mwanamaa mutanocia mutanoina umukuru vava- [+ poss.] wamuasu uhwasa mukuru wa kaka akulwangu e-kalume omwito omokhoro mulumbu mkulu mulumbu kaka akaka mkulu, mhaja murawetu mkulu nkUlU unkulu undumyana mkUlU (wa) muuna ni muku muunane ? wa gighosya usongo-wane mUnuna(same sex), mUgulE(opposite sex) kaka,mamayo umzike mhasha mkowango, mkolwango mukuru wa... mwene-wacu,mukurwanje tatalenzi [my], solenzi [your], silenzi [his/her] umkulwaane mukuru (omwojo) omurumuna mweneweitu owanyina omukuru unkulu baba mwanawama muhulundu mvaha wa,mame wamwetu mukuru mukuruwanje(to boys);musazanje(to girls) mwanama kohe mura uw-omokoro nkulu ikuluye murua jia monowama, msacha kalume, tatalenzi lumbu achimwene (for a boy), alumbwangu (for girl) mura wetu omukuru mkulu kaka, mkulu mukuru waange 342 kaakaa palate n ulaka ulaka ilongomilo lwasasa gozela itoonje amang'alakala ling'aung'au jimbuno kaakaa amalakalaka mkanwa ikinanku kali ka tumbu mundomo amalakalaka iring'ang'ura iring'ang'a laka injeje lurimi kibuno vukhatsula likhoole akalimi dinono ku-chilakalilo mwilomu pamwanya apapela ya chanvu [upper part of the gum] muunwa nkanu, ugau mlomu wa kunani jikororomu kilomo nlakalaka # pencil only # ribonono nng'olo amalakwa mulomu mulomu eking'iriti???(not sure) ubunyafu ilangU indera mwilomo byUbUli ichafudu ekikahukire ? enkanka enkanka orukoba engunu ubusoose joxoxoni ilangu nkanka mal*al*aa chamvu ilongomilo [ilo*n*go*milo*] ngulo kaakaa kaa kaa enkaanka 343 (ku)kama squeeze, milk v (ku)kama ku-kama ku-kama kukama gukama kukama ku-kama gUkama ukukama amaziya gokama ikama kukamula, ku-kama kama (ku)kama (uku)kama kokoma (oku)kama kUkama (kU)kama ku-kamula kukama ekamuo ugukama -kama,-hiha okukama minya, syema, uxu- ukukama kama kukama ukukama ogokama ogokama -kama ku-kama ukukama ku-chudula ku-kama -kamira khu-shela khu-khaama ukukama oku-kama minya ikamaa minya kuhama ukukama iziya kuho_ja, kusenga ku-kamula, ko-kera (ku)kamanga komanga kukama ikama kuthuka (u)kama (i)kama (oku)kama kukab'a gukama(to milk) kukama ku-minya u-kukama kukhama kukama, -ongesha (ku)kama kukama,-ongesha (ku)lama ku-kamanga (ku)minya kukana ku-kama (gU)kama ukama ulukama -sheema u-khama ukhama kuhama kwi-kama khukhama ukukama (ku)minya kukamanga masiwa okukama gukama kama ukukama (ku)kama kukama amata ?? (ku)kama akhame kama ohu-hama, amabere ki-khama (oku)kama gukama ikama -jura okokama gushema -kama gukama kama (uku)loma (ku)kamula kukama [koka:ma] ku-minya kama -kamula ku-kama kukama 344 (ku)kamua (nguo) wring v (ku)huudza ku-nyukua ku-kamua kukama kwiba kukama -kamula GukamUra ukufena, ukukama (imyenda) okomita,ogokamua ikama ku-kamula kanya (ku)kamula (uku)huusa kumita (oku)miga kUviva ngUa (kU)viva,(kU)kamUa ku-kamula nguo kukamula ugukanyuula;uguhotola kamUra okumika minya, xama, uxu- ukutsuja imyenda kama kukama,kuhoja ukukanyula ukumita ukumita -kamula ku-kama ukufinya ku-funcha -kama khu-gamula khu-khamula ukukama oku-kamula minya ikamaa minya kunyonga ukufena (fena) kuho_ja ku-sita, ko-votora (ku)kamanga komanga kukama ikama kwinaina (u)kamura (i)kama (oku)kamura kukamanga gukamura kufinya ku-minya uku-fina (imyenda) kukhama kukama (ku)kama kukama (ku)kamanga ku-kamanga (ku)huja kumita ku-kamula (gU)kama ukukama -ninu / nUna u-minya uminya kufinya kwi-mina (khu)hucha ukukama (ku)kama kukamanga ngubo okukaamura gukamura kama ukukama kukamura kukamuura kukamura (ku)kamura akhamate kushumbua ohu-hamula (engubo) kihuja umwenda (oku)mita (nguo) gukaanya ikama lojuru 11 ukumita gukama -kamula kuthiora kama, or*o:sa (uku)fina (ku)huja(umwenda) kukama [koka:ma] ku-minya mita ku-kama -fumbula kamuura 345 (ku)kauka dry up, become dry v kwuuma kuguma ku-nyaa ku-nyaa kukala kuma kuoma ku-nyala kUma ukukala gokagua,gokamoka iuma ku-kala kwuma (kw)oma (uku)kala kwoma yuma kUng'ala (kU)ny'aa,(k)Uma ku-nyala baari kwoma iuma ukuuma -Uma okuma xalaa, uxu- ukyuma u:ma kuyoma ukuuma ukuihoma ogokamoka,ukwihoma -nyala ku-nyara ukuma ku-uma ku-kala ku-sakala khu-khama khu-khwomesa ukukala oku-kala ku-juma -uma ku-yuma kwuma ukuma (uma) kuyo_ma ku-hangala, kw-uma (ku)jo_ma yoma kuyuma yuuma kunyaara,kuuma (ku)uma (i)yuuma okuma kujoma kuma kuuma ku-jumula uku-kala kuoma -uma (ku)yuma -uma (ku)juma ku-jama (ku)yuma okoma ku-nyala kUma ukuma -Uma, -kamuka u-uma guuma kwuma kwi-UUma (khu)yuma ukukala (ku)yuma iyomite, uyomeye okwoma kwuma kama, uma ukukala kwoma kwoma okwoma kwoma,(ku)kanuka ahwume kukamka ohw-omia kiyuma yoma kwuuma iyoma ka:ya okoma guma -oma kuuma iuma (uku)kala (ku)kwuma kukala [koka:la] ku-mula syomiri ? ku-nyala ku-nyala kwooma 346 -kavu dry n -nyafu ngumu nkavu (ki)nyaa ingavu kuma iomee inyala kIUmU ukukaala kwomia iuma kikalu -yumye -yomile -afu chomo -nyumu chiomie ngUmU;nyUmU -UmU nyala ng'umu kwoma uma -uumu -umwe nyUmU -umu -xalu umu jyumile ? kiumu njumu njomo kyume ikiomo omo inyala -nyara chumite ku-uma ukari -kalu isakale khu-ma sisiomu -nkazu oku-kala -akujuma -umu shumu imiyuma lyumu ichume -yomo chumu nyo_mu omo iyuma juuma kuuma njuma -umu kyumu pajomu [place], kijomu [thing] ikyumye (cho)uma juumula -kala liomo nyumu, ngafu -yuma nyumu,ngafu nnyumu jOmO -yumu nyomo nyala nzUmu, lyUmu + lyumile -Umu nkhaku riumie yumile nUmU, yUUmU shumile,shumu(khiyumile) apakadu nyumu nyomo -omire -uma ukame nkazu -yomile -omire kwoma kwoma inyumu ikamkeyo bwomu, nkapa nyumu nyomu kwuuma shumu kyumu ka:-ne ryomo njumu omu naumu ngyumu ichikale -umile ingavu [en*ga:vu] ku-umula nyomu inyala nkavu eyomire 347 (ku)kanda knead v kanda kanda kuwanda gUkanda kuruwa ku-kanda kUUmba ukoocha koganda ku-kanda (kanda-adopted now) ! (uku)kaanda (ko)noka (oku)kanda kUmba;kUkanda ku-kanda, ku-hondagiza ugukanda -kanda okwikatilisha xanya, uxu- ukukandika,umata riaria kukanda ukubhandila okohomo okobhata,ogokonya ng'anda ku-kanda ukuhanda ku-finata -honda khu-lesa khu-kanda ukumata oku-kanda ku-kanda ikanda ku-kanda, ku-ponda kuhanda ukuzuwa (zuwa) kudodulela myonogora (ku)hunya ikora gukanda (u)kanda (i)vaara okukanda kukanda gutoba(mix water with flour or anything else with ku-ponda uku-kanda kunoka kukanda kudaka kukanda (ku)hunya kubhata ukufuga -kanda, + u-onyanga urighanga kumata kwi-yonangEla khukhanda ukudub'ila (ku)vuluga *-ka\nd- kuinyata okunyiga tonda ukumata kwigala kubazira (ku)junga,(ku)buda abande kukanda ohu-kanda, ohu-huba(emigahi) kikaukha (oku)kanda gukaanda kaburu 12 okobhata kubumba kugwatania (uku)vundunkania kuwanda [kov*a:nda] ku-kanda mbanda kikanda ku-kanda kukaanda 348 goti knee n lifugamilo igoti vindi vindi ikokola Iru kitemberu vindi Iru ikokoola riru ndi kizwi ivi okujwi ilifugamilo riru ing'okola nndii Ilu yIu nudi ekizuri? ikoti ndri ivi iru okukanda ilu ndi ilisugamilo ndi ndi lifugamilu iyungo;ikijwi iriru iriru vindi gong'ho ishizwi ichwamiro ndi vvuvi fundo lisikamu mwisikamo ikookola eki...ilyaivu ? lilundi ndii ndi lilundi ifugamo ndi ikokola lifugamilu liini ligoti liyuwa lihung'unu, litendi nri iru iru ndi ing'okora lijugwa ivi bombono lilungo i-kokola liru chipefu chifiligiji chipefu lijua lijugwa lifugamilu riru vindi izwi ukufugama izwi iru iru ishizuguni iluu lifukamilo ikokola linung'unu lijua, pl. majua okuju ivi kokola ikookola echiju okuju okuju okuju ifugamo izwi ehumbo ilifugamilo eriru ivi nrii nri keburu 7 riru izwi sivwi, bivwi iru ndi kokola lifundo ikokola [iko*ko*:la] lilungo eriru(ameru) vindi vindi ekizwi 349 (ku)kaanga fry v (ku)kalangidza kukalanga ku-kaanga ka-zinga kukainga gukaranga kukanga kazinga gUkaranga ukusalula gokaranga ikaranga ku-sika kukaranga kukaranga ukukalaanga kokaranga (oku)karanga kUkaanga (kU)ua,(kU)kaana? ku-kalanga kukalanga ikaanga ugukaranga karanga ingokola xalinga, uxu- ukukutsula kanga kukaranga ukukanga okokaranga ogokaranga -kanzinga ku-kanzinga ukusalula ku-kalanga ku-kalanga, ku-siika -zinga khu-kalanga khu-khalanga ukukazinga, ukukalanga oku-kalanga, oku-ssiika ku-kalanga ikaanga kalanga kukalanga ukusalula (salula) kukalanga ku-karanga (ku)kalanga kalanga kukalanga ikorakora gukaranga (u)karanga (i)kaanga okukaranga kukalanga gukaranga kukazinga ku-kalanga uku-salula kutereka kukalanga kukalangila kukalanga (ku)kalanga kukalanga (ku)kalanga okukaranga ku-kazinga (gU)kalanga ukukalanga -kalanga u-khaanga ukharanga kusalula kwi-kalaanga khukhalanga ukukadinga (ku)kalanga ukalanga okukaranga gukaranga kalanga ukukazinga,ukukalanga kurunga kukaranga okusiika okusiika alungilizye kukaanga ohu-halanga, ohu-karaanga kikhalinga (oku)karanga gukaranga ikaanga kaxoje 12 okokaranga gukalanga -kalanga gukaranga ikaanga (uku)salula (ku)kasinga kukainga [kokai:n*ga] ku-kalanjila karanga ku-kalanga -kazinga kukaranga 350 (ku)choma (kwa moto) roast v (ku)nyanya kugosya ku-oka ku-oka kukocha(kupemba) kubibia kuocha k-oka gwokia uko_o_cha gosamba iokea kw-okya kutara kwokya (uku)nyaanya kuocha yocha kUvIvya (kU)vIvya ku-paika kuzumbike,kwocha lokya ukwoosa hihia,cina okukalanga tima, banixa, uxu- ukubanika asha/ kunyanya ukwotsa okosamba ogosamba -soma k-oka ukosha kokya-banika k-oka khu-samba khu-khwoosa ukoocha oku-talika ku-josa okya yocha kwosha ukocha (ocha), kanga kunyanya ku-samba (ku)josa yosa kunyanya oja gwakia (w)akia (i)yoosha okukara,okwokya kujosa kotsa/gutara kuoc_h_a ku-janika uk-ocha kwoki -ocha kunyanya -ocha (ku)yosa ku-jocha (ku)nyanya kusamba ku-oka gocha ukokya -ocha u-ocha gocha kwosha soma khunyanya ukoocha koshia kutiniya okwoosya gutara ocha ukoocha kwocha,kukaranga kwotsya okwokya okutalika ahwoshe kuoka ohU-sika kinyanya (okw)okya gutara iyokya kajwale 12 -samba gocha -banika gwokia okya ukocha (ku)nyanya kukocha [koco*:ca:], (kupemba) [kope*:mb# kwanichila yokya ku-homa -oka kwoocha 351 kanga guinea-fowl n ng'anga nkanga nkanga inganga nkanga kitaranga ng'anga nganga ikaanga engoko nganga nkoju inkaga (e)nchuruchumbi ing'aanga ekanga ing'anga nganga nganga kanga enkanga inkwale nganga okwocha nxanga anya ng'anga lichundu inkanga enkanga enkanga ng'anga khanga ihanga nkanga enkofu ng'anga likhanga likhaanga enkanga enkofu ng'anga ing'anga ihanga ikanga lichundu likanga lisundo nganga nganga nkanga nkanga ng'anga inkanga nk_anga nganga i-kanga akhanga ikanga ngwali ikanga kanga nganga lichundu kanga, chi- nkhanga ng'hanga ikanga hanga khanga nkhanga ulupindi nkaaanga nganga inkanga nk(h)anga **-ka/nga\ nganga serukoko inkanga kanga enkanga enkanga enkanga,encakaara endehi entajumba inkwale kanga ehanga inkhanga ekanga inkanga ngwale kala enkanga ng'hanga nkanga nkanga nganga likanga ng'hanga inganga [en*ga:n*ga] ngaanga ekanga nhanga nkanga enkaanga 352 kata head-pad n ng'ata nkata ugata ugata, senga ulupandi lukata gItamba ulwaako ekerebi nketta ingata engata ing'ata engata ingata kata mfoo omutabo wiya ingata ngate omutao innexo ing'ata mtway*o, mtalio ng'hata ingata engata engata ngata nhungo ulupindi nkata nkata luhinga? shiuhu ingara enkata olukindo mumutwe kata ing'ata ishikofwela njingwa kigudu ingwa ngata ubata mututa ndalo butwa nk_ata nngao i-nkata anghata ingata lwindi ingata nnobo kata ndeve, mtimbu, mtek# engata. chi- ngata ngata ingata lUkulu kikita gidanka ulupindi nkata ng'ata inkata ltekeru mnobo ekisheguro lwako enkata engata engata ekitambaro-kyeisoke engata ihata n_t_ungo umnego ekisezo ingata -kalagia enghata ngata nkata kuringa r^umbuo nkata lunegho ulupandi [olopa:nde:] singwa engata ngata engata 353a katikati in the middle of n pagatinagati hakati gati gati gatigati pakasi gatagati gadi na gadi hagatigati gatagatI apakasi gatigati maghari mumankati hagati omugati pagati-na-gati gate agatigati katIkatI katIkatI mgatigati hagati kiidi hagati gatagatI katikati paxati pagati katikati pagati pagati hagati gataigatai gatai hagati hagati hagatigati pakasi katikati wakati mkatikati hakari akarikari pakate wagati sing'ati nnang'anii ching'ati pakasi, pahati apakasi pagati pagati hagati ha- pikilanda pakati ya mgati karikari gatagati atiati makiidi agati pakati hagati ya pakati pa pakasi ghateghate pakati pagatigati pakati nkatikati patikati pagatipagati gategate kugati, hagati mugatI pakati hagatI mukhati mukhatikhati pakasi pakatE pakati,pakatinakati pakate kukati, mkati pakatikati ahagati hagati pakasi pakate omugati hagati(ya) ahagati hagati pahati gatigati wakati pakhati nakhati gati hagati kahikahi ekalaga 5 ghateghate hagati hagati gatigati kiir^i pakasi na pakasi pakatinakati pakasi [paka:si] pasikati gati katikati hagati omugati 353 kati inside n mugati mukati gatigati gati pakasi,mkasi ndaani gadi hagati ndarI umukasi ime voshi munda hagati omunda kugati mose agati nthInI nthInI mgati munda mba hagati thIinI,gatagatI akati,munda ? muxati pagati,kugati kati pagati hagati gatai monse hagati mgati mukasi sami munda mgati mukari aakari mkate munsa nkati nnang'ani mkati (nkati) muhati apakasinapakasi pagati musi, hagati nkati kati mgati kari gatagati ndeene kiidi munsi nkati hagati/munda nkati pakati mukasi ghateghate mukati pagati mukati nkati n'nyumba, unyumba pagati 1.gate 2.monse mndani mugati inyumba kUgatI, mgatI mung'i mukhati mukasi mUkatE mkati mkate nkati *-ka\ti/ *-ti/ mu- hagati pakasi mkate omugati,omunda omunda(ya) omunda omunda pahati ndai, gatigati mukati pakhati musi hagati;munda kahi -kalageria ghate mugati mugati kuria ndeni numba mukasi, pakasi mbale pakasi [paka:si], mkasi [mka:si] nkati gati kati kundani omugati 354 (ku)tazama look at, examine v (ku)lola kukunga ku-kauwa kaua kulola gucuthIrIrIa kuzigana -lola, -chugua gUcUthIrIria ukulolekesha (sya) korigereria ilolea kw-ekenenya kweba (ku)leeba (uku)lava;(uku)meeha korora lingila kUsisya (kU)sisya ku-lola goya kulebya lola ukukabha,ukwitegereza rora okulolelela,okulola lolela, uxu- ukulola ambulia kurola ukulabha maha/okotachera/okuikomia okomaherra -lola ku-lola enya ku-langa ku-kibera, ku-kingeera ku-lola khu-henza khu-lolaakho ukulola, ukukomeekesha oku-lugirira, okw-ekalirisa ku-lola ilola lola kwenya ukulolekesya (lolekesya) kulolakesa ku-henza kulingali kulola inla gutega,gucunkuuna (kw)alilia (i)l*olya okuringira kulinga kureeba ku-loleshea uku-lola kumohi kutesha, kwinyesha kulola kutesha,kwinyesha (ku)lolya ku-lola (ku)lolakesa okorora ku-sinya, ku-kaula (kU)lola ukuketa -lola u-rava gihenga kwenya# kwi-laa (khu)lola ukulola (ku)lola kulola okuchenguza kurora lola ukulola,ukukomeekesha kuleba kureeba,kushwijuma okurora,okwetegereza (ku)rora,(ku)kebera ahwine kuweeya ohw-ehenenya, tingala kimeha (oku)rora kuraaba rua -kalanga itaha kulola -lola raithiiria iambuya (uku)lola kulola kulola ku-lolechesya rora -lola ku-kaula kuleba(kuleeba) 354a (ku)tazama pote (=kutupa look round v (ku)nyelasa ku-magaza kauakaua kukwelenganya kwangia metho kuzigana ichia na ichia ku-lola hose kUthigaana ukuloloa komagamaga ilolea kila handu ku-lingalinga kweraguza kuleb'oku n'oku (uku)avalava komagamaga lingilalingila kUsisya kIla ngalIko ku-lolesa kulebyalebya lola ando kose ukwiyeleeza;ukukabha neeza kwihUga,-rora mUera okumakamaka lavaalava, uxu- ukulobesa ambuambua, ib*er*ub*er*u kuroresya ukwelaguza okomagamaga okomagamaga -lola kose ku-lolalola, ku-lolesa enya nkani uku na kuno kw-ihundahunda -bamasa khu-henzahenza khu-nyukanyuka ukulolesha ku ni kuule oku-linga oluyi noluyi ku-lolyanga yerewe lola popohe kwenya kuzyungula ukulola konsi kulo koni ni koni ko-henzahenza kulingalinga kulolikesa; kulolikeha [old] nlanla gutegatega kwileela (i)sakwa usha okumagamaga kulola koni na koni kureba iyi n'iyi (also gukebaguza if,say,frightene kupenyapenya ku-ngwangwaya uku-lola konsi, uku-talanganya kumahumahi kutesha kulola posi kutesha (ku)lola ku-gelebana (ku)lolesa poha okumagimagi -sinya, -kaula kose (ku)lalangIja ukukelengany'a -ilolekeja u-ravanga ghoja, urarava ng'andi yonge kutalanganya kalankalya (khu)lolecha,khulolalola ukulwelwesya aminso (ku)sakula kulolalola okumagamaga lololola ukulolesha-ku-ni-kuule kulebaleba kurora harubaju (ku)rorarora ahwenye kuweeya, kubaghabagha ohu-linga linga kiyelenganywa(kiyelenganya) ? (oku)magamaga kurungwarungwa;kweraguzwa yiibarubaru -kama -maghamagha (g)wilalangija, (k) kuruithiiria isengur^a (uku)lwenga-lwenga (ku)lolesia kukwelenganya [kokwe*le*n*ga:n$a] ku-sosasosa magamaga ku-lola kose ku-pagasa kukebukakebuka 355 (ku)kata cut v (ku)dumula -putula, -puta ku-senga senga kutipa kurenga kudumbua -kandh'a kUrenga ukuputula kobutora ivegha, irumbua ku-sala ukucha (ku)shala,kutema (uku)dumula;(uku)tema kotena tema,butula tema kUtila (kU)tila ku-kanha itena kutema wiyaa idumbuo, iwyaa ugukatula -tinia okutema dumula, uxu- imanya ukugida tumbua, b*ea itumbua kudumura ukucha okegecha okogecha,ogokenga -kana ku-kanha, ku-tema ukudumula ku-tema irumbuo ku-keta ku-gana khu-khalaga khu-khaala, khu-rema ukutema oku-sala ku-lumula, ku-sela ir*umbwa iRumbwa ku-cheketa kudumula ioumbui, imanya ukuputula (putula) kudumula ku-kara (ku)tema, (ku)seku kata kudumula iminya kugita (u)tema (i)teena (okukata),okubutwa kuheketa gutema or gukata kudula ku-shela ukulemba kunungha kutumla, kuposola, kukeke# kudumula kutumla ?,kuposola,kukeke ? (ku)tina ku-tema (ku)dumula okhobhotora ku-kantha (gU)buta ukabuta -buta, -tema u-kikita, tina, tema utema kudumula kwi-tema (khu)ng'enya ukuputula kudumula *-ke/b-, *-ke/buk- kukata okutema,okushara guca,gukela,gutema cemba, koma, putula ukutema kutema kushara,kutema okusara (ku)sara ateme kushenga henga, tema kidumula (oko)sinza gutema (i)rubua kambe -bhotora (g)ubuta, (g)utina, (k) -kata, -tema kugita imanya, ir^umbuo (uku)putula kudumula kutipa [koti:pa] ku-kata kutina,kukeng'eta ku-kahna ku-kanta kutema,kugutula 356 kichwa head n umutwe mutwe mtwi mtwi untwe kiongo chongo mutwi kIongo uumutwe omotwe mrwe mutwe umutwe (o)mutwe umutwe omutwe omutwe mdo mUtwe mUtwe ditwi ibarangasa, ikorokoro omutwe ndwe umutwe kIongo,mUtwe omutwe itwe untwe mtwe, kibor*ong'u kutu umutwe omotwe omotwe ditwi ditwi itwe mutwe mutwe (li)twi murwi kumurwe umtwe omutwe muti nr*we mutwe, libada itwe umutwe mutu mutwi mmutu ntwe mutu nrwe kiongo kiongo mdwe omutwe mmutu umutwe mutu ntwe u-mutwe omutwe mutu, mutwi mutwi mutu,mutwi mutwe mutwe mutu omotwe, eme- mtwi ntwe untu mtwe itwe itwe itwe itue mutwe umtwe mtuyi *-tu/ *-tu/e\ (*-tu/i\) mutwe, ntwe omutwe umutwe mutwe umtwe omutwe omutwe omutwe omutwe itwe mtwi omutwe, omurwe umutwe muwe umutwe nhwe kanya omotwe ntwe mtwe mutwe mr^be mutwe mutu untwe [o:ntwe*] ntwe omutwe ditwi (pala) mtwi omutwe 357 kiko tobacco pipe n kigagala mtemba kiko kiko umtemba mutong'i kiko ndoyo gIko umuntemba ekebwesi kiko mindi inkono yitabi iyembe ly'etaaba ikiyongo lilongo mUtong'i kIko chiko imu ekibunda mbatu inyuungu gIIko echikwabi ikunxa, umutemba ikinyiko kiko kiku inyungu ikikwabe igikwabhe mtemba chiko ichiv*we kipunde-mpwanya mmindi munde lugata siinaka umtemba emiindi mpewa kiko kiko intekwe impe=po, ichombo kiku indama sombu kigagala ulumoti giiko kinathi ekikwabi inkono y'itabi chombo ntemba i-chombo ekebhonda chiko kiku chiko kikololo chikololo 1)kinyongo 2)kikwabhe kiko lUseke ikyono iseke ifunde ifunde kelambo khikakala umtemba shgagala enyungu inyungu cinkuli [local type] umtemba enyungu (y'okulesa) enyungu enyungu yetaba enyungu itete kiko olukada (lwe ndaba) indunga ekinyungu inyuungu;inkono y'itataabi kiko karigisasi ya ngOmbE ikikwabhe isege nungu giko kyiko chombo neleko umtemba [omte*:mba] chikololo ekinyungu mtemba ndoyo enyuungu yiitabe 358 (ku)guna grunt, grumble v (ku)viipa ku-ng'ua ku-nguna kung'winya kunogona kuzugunuka ku-zuma kUruruma ukukuuta kw-emulugunya kuhuma (ku)huuna ukusina;ukwing'ulanza kumya(also praise) (kw)isukula kUnyungunyIsya (kU)ng'uly'a ku-guna, ku-zhuma ivii kukuma ugukana -nuguna okubhuma ng'uula, uxu- ninika kuheba ukukima ogokema ukung'ing'ona -guna ku-zumha ukwilumbuzya ku-lalamika-ng'ula ku-wuuna, ku-fugula ku-ng'ula khw-igunaguna, khu-nununa khu-ng'uka, khu-khwilung'unya ukuguuna oku-bbukula ku-lapa ikunung'una ku-lalamika kwilamwa ukung'winta (ng'winta) kujuma ku-ng'ung'ura kuguna kukung'a idiya kugona (ku)nuuna (i)rung'una okujujuma kulelaneka kwitotomba/kugaga kuj_uma ku-nyinya kukhema kubuna kukugha kubuna (ku)suma ku-kung'a (ku)juma kokema mguno (gU)kUma ukwibunesya -kuuma u-nang'ana girumia kusukumila kwi-kana (khu)khuluma ukung'winya (ku)kuga kusuma, usuma okuhuuma kugungumuka ng'inta ukuguuna kuhuna kuhuuna (ku)gona ahwungumushe kugumia ohw-ewudumia (kimemena) (oku)kema kuguna ikunug'una katabara 12 -kema (g)ukima, (k) sunya, nunua (uku)ng'winta (ku)ghunasia kung'winya [kon*wi:n$a] ku-nyinya iyoga ku-guna ku-guma kuhuuna,kuhuguma 359 mapambazuko dawn, daybreak n nyavaambula kiokio ku-cha unguzu rwara rugitema ndoo kuela naluguzu rwora akatondo ogokia kakiokio makezi mumacha omumambya,omusheesho,gwobwiile ? pekwiicha morogoro amachelelesya,mulugulu maIsya-ngya masangya mitoo ndondho isadu olumambya kokya igitondo gUkIa olumambya milaavo uvukye lukela sororo ubhucha ubumwarumwaru obhokeye ucha imitondo khani kub*ushe churi mmambya kuchere mavweve kamamilimili pamacha, kumandancha, amandancha kunkyo lyamba ikyaa ulyamba kunzanshe akatondo wakati wa kupomule# mumavwevwe pulubonsu bwamba, luwiwi lumbusila, manga itema ija kiruukiiri rukiiri i`ta muruguru (pingoku) [at cock-crow] mumuseke mmalenga kucha mashelo i-chisangalala orunghoro kubuche kulangala kubuche kindabi hambakucha obhokeye uchelo ikIngU kubukye ikingilima, ikIIngo (diu) niwacha diu ni nkuu ? insashi maniambUa khusha umnab'olab'o ushia kusaa omushekye gwajuguta umutwenzi mfumo ndaka pamacha,kumandancha,amandancha kucha omushekye nyenkyakara emamba pa hwusha makeokeo mumawiwiwi kwihenga kunena mumakya mumutwenzi ngama katojo 12 momakera ikingu ikesi, alfajiri imia moo, utuko, ngamenyi machelo lwakilo unguzu [on*go:zo] ku-machelo omusomoko ku-cha olukelelelwa 360 mkia tail n mukila musila mkia mkia unchila mUtiro mkomba mkila mUcuthe umusinda, umukanga ekemincha mgwashi mukira umulizo omukila omokera omukila mwashi mwIthe mwIthe mkila inya omukila mosi moosi umuliizo mutingoe,mUcuthi omkila mukila mshawa unkila mter*e, kidangolo mdangolo [of goat, antelope], kiteve [of cow, othe nkira umulizo omokera omokera mkila mkila ulusinda mukira mreshi mukira mkira mushila kumukhiinga umsinda, unsinda omukira nsila nkya kya # nkya ? # mchila ulusinda mshawa umsinda nke_la mukira nkela nkEla mkila njiya muthirinya munyiritha mshava omukira nkela umurizo nchila nshila u-musinda omukera chipepe mkila chipepe lukila nkela mkila omokera, pl. eme mkila nkIla imbikipik# mkIla ifumbu gifumbu ulusinda mUkEla mkhila umsinda lshira **-ki/da\ lukela, mkela omukira umurizo musinda umsinda,unsinda omukira omukira omukira omukira uluswiha mkia omuhinga umushila omukira umuriizo;umushenza ndesi ndesi kaserendei 12 omokera nkila msila munyiiritha mr^eshi musinda nkila unchila [o:nce:la] mchila omukiria mkila mchila omukila 361 kima monkey (small, dark-coloured) n ligedenge ndue ngima iguna ngima nyani ntherU aakolwe egekondo ngima nkima inkima enkende umukila ekekene ikende nzeng'a nghindu istany, tanu enkende ngima inkima ngima,theerI echikende ilijani ngima liyani inkiwa ekekongo egekene kima ngedere ulusanji nchwe-ngulungulu nkima seng'wa ikhondo ikhoombe usike enkembo nyima ngimaa inyima intumbi akolwe liyani ingugi kima njei ndumbili ngima nugu ncooro,iruki ngima lijani inkyima lishima a-kansanji ekibhose ingambili liyani ingambili nzei lilipa eghekene kima ngUkU ngambili mpuma ntumbii ukolwe muzumE liyani,likedenge usike iripa ngima enkima inkima kapenge usike enkende(enkobe) enkima enkende enkima intobeha nyani ehembo debwe ? ekikuna inkende ngima katorontoro 12 nguku nkende iguna ngima mwaya linyabu lichilu ekizanza-biza ? (koko) ntumbili enkima 362 mbega colobus monkey (with long blac n mbega mbega nkima mbega ngIma siiche egekondo mbegha nkima imbega ekororo IkUlI ya ndwIki mbega isita, sita mbega? inkomo ingeye imbega ndoro solima enkorro mbega mbega ukolwe ikhondo buyuusi immbeega, enchima enkembo linava ndor*oo imbega akolwe mbega ncooro nkoroi ikyiremu likomba i-nchima ibega ibega mbega mbega eghekondo ebhe- ? mbega imbega ngeye mbeka mbeeha imbega likolomela njei enkyende inkomo,ikyondi ncima immbeega,enchima engyeya enkima imbega mbegha embumuli mwandunga inkende dooro -kEba iguna ndoro mbega mbega ekururu mbega mbega 363 tumbili (small lightish-coloured) monk n lilipa ntumbii ntumbii imbuma sawau gedele, ngindu? nguyo ituumbi egekondo nkima inkima ilituumbili;inuumbili ekibhuse ikende nzeng'a ngedele isaba, saba enkende ngima inkende nUgU,ngIma echikende ntumbili ikitumbili,ilitumbili,ilijani ng'onda litombele inkende ekekongo egekondo ngedele nhumbili utumbili ntumbiri ngedere induvili usike enkembo situmbili chitumbili intumbi akolwe lito_mbe_le_ induviri lito_mbela kitOmbElE ngedeli ngima ncoa nguunde # ng'uunda ? # ekikondo litombele chitumbili shitumbili i-ntumbi ekibhose ngambili ngedengi ngambili kitombele litumbili eghekondo ntumbili nhUmbIlI lusanje nhUmbUlI tumbii ntumbii intumbi ntUUmbElE utumbi kabiri ndumbele enkobe inkende kolwe usike enkende enkyende intobeha n_t_umbii debwe ekikuna inkende kinang'oda kEba exOti ekekondo nhumbili nkende makombe, kamar*o tumbi linyabu imbuma [embo:ma] chitumbili ekikondo ngedele ntumbili enkeende 364 nyani baboon, ape n livekwe nyani nyani imbuma Iguna,IrukI fuwe nyani nthinwa aakolwe egekondo ihobo nabwolo, wairuke inkobe (e)nkobe ilipuuma enguge inguge ngUlI ngUlI nyani inyanya, nane enkobe inkoto nugU likende mpuma ilijani ifub*e liwongo inkobhe engoge engoge nyani nyani ukolwe nchwehe hoko inguchi inguke utuumbi eirike ngwole ifuwe lingwele intumbi akolwe liyani linyakawo_nga kekondo lijani yani nyani ifiye kiruki iruki ifuve inguge lijani inkobe nkwele lijani e-kolwe anghughe ugumbe nyani ugumbe nkumbulu lijani liyani engoge, chi- nyani nhUmbIlI gumbe ngUkU mpuma mpuma imbwaji mpUUma nyakhikenjo (?) amakuku iyani mkombolo empundu inguge,inkoto kolwe wa myamba utuumbi echigaya enkobe enkobe enkerebe intobeha nyani enguke ilipuma,mwandunga enguge inkobe ifie -kEla reghoghe nkobe ipfue lya kir*ar*i kolwe linyabu imbuma [embo:ma] lijani enguge nyhani nyani enkobe 365 (ku)randa dance (of men, to show courage v (ku)toga ku-vina kwanga kuvina ku-landa ukutamba emeino kubinna kwirata (kuto:ra omuto:ro nokwebuga) (ukw)isweega kutuga iburulila kUthaka (kU)sUnga ikenda, tisa kwelesya fina ukwigarula kwIgangara kimaa, uxu- imikulo yu ukutamba (ya?) okogara ukubhina ku-dawala kw-itopa ukuvina kw-iyerya ku-vina khw-isievitsa khu-khwiilya ukuchina uwulumba oku-kulya ku-tamba ifina kwimba ukutamba (tamb# ku-rieva (ku)junduka ina kulidanga [of men], kudukula [of women] imba ufina ruuthiu (kw)autha okwibaka kwiyereka ku-itapa uku-vinga (ku)tianga ku-hina (ku)giha kwiraha ukukina ubukifu -giya, -giiya u-kighonja giina kushima ketotomoola khukhina ukuzanga (ku)kumba kulanda okweruga tamba, cina ukuchina-uwulumba kuzina kuzina ulunkani (kuvina) ohw-elaa, ohw-ekhora kishima (oku)tuga kwiyereka;urumogo kEnda -honyerya kutambila shina ir*ingi (uku)yolonzya kuseja kwangala irugura,bina ku-tamba ku-seziga kutegesa 366 (ku)fanya do v (ku)gita kujila ku-gosoa ku-gosoa kuchika kurutha kubonya ku-tenda gwIka ukuchita gokora ihyira ku-kola kukora (ku)kola (uku)gita;(uku)piga kora -kola kwIka (kw)ika ku-tenda ikumi kukola wuta iwuta ukugila;ugukola Ika,-ruta(wira) okukola tumama, uxu- ihawa ukuvomba r*unda, usa ifanya kuketa ukukola ogokora ogokora -tenda ku-tenda ukuv*omba ku-tumama iuta ku-kola ku-hira khu-khola khu-khoola ukuchita oku-kola ku-tenda itana itana ku-tenda kuvomba irunda, iwuta ukuchita (chita) kuhenga, kuke_ta ko-kora (ku)tenda panga kughola itobira kuthithia (ku)bwithia (i)vika okukora kutenda kugira kuchita kamula uku-womba kukhora kubomba kugita kubomba (ku)tenda ku-tenda (ku)kita oghokora ku-damanya gwIta ukubomba -Ita u-tenda utenda kuv*omba kwi-tyeenda khukhita ukuchita (ku)tenda *-ki/t- kutenda okukora kugira,gukora cita ukuchita (ku)kora kukora,kugira kukora (ku)kora abombe kughoshoa ohu-hola kigaha (oko)kora gukora iruda itana kebaba 7 -khora kwita -kola kurutha ir*unda (uku)womba (ku)vomba kuchika [koce:ka] ku-panganya kora ku-tenda ku-damanya kugila,kukola 367 (ku)maliza do, complete, finish v (ku)mala kumalisya ku-bindiiza ku-bindiza kumala kuthiria kumerea -komeleza kUrIkia ukumala gokora imalia ku-malirya kumala (ku)mala (uku)siinda komara -mala kUmina (kU)mina ku-komeleza ikumi na imu kumala imaa ukumara;uguheza;ugukwiiza rikia okumala,okumalishya ? maliilya, uxu- ukumala maa kumala ukumala okosokia ogosokya ko-moleza ku-komeleza ukumalizya ku-marikirya ku-mala, ku-teerera ku-mala khu-mala khu-malilisa, khu-mala ukumaliizya oku-mala ku-malila iima # imaa, iimao ? # ku-malila kumalizya ukumala (mala) kumala kamara, ku-twekiza (ku)jomo yomwa kumalisa imarisiya kuthiria (ku)thiria (i)maa okumala kujomola kumara/kurangiza kumaliza ku-maliya uku-malizya kumara kumala, kumalisha kumalita kumala,kumalisha (ku)joniwa ku-jomola (ku)mala okomara ku-binda, ku-bindiliza kUmala ukumala -mala u-khondeya umariya ? kumala kwi-malEEla khumala ukumala kusira, kumatira kuyomwa okumara guheza,kumara mala ukumaliizya (ku)mara kuheza okuheza,okumara (ku)malirra amale kubinda malinsa, mala kimalisa (oku)marirya,(oku)mara kumara imarisia kebakero 7 -mala (g)umala, (k) -mala kuthiria imarisa (uku)mala (ku)malisia kumala [koma:la] ku-malisya mara ku-shiliza ku-bindiliza kumala 368 swala Grant's gazelle n likyami mbabhala swala swaa umalala sariga swala ngIrI insweela enkabi swaa ingeregere akasa inyaalusi embarahe indala nzwaala nzwaala swala, mhala ikumi na ivili endala mburi ya kasa impongo nswala mor*ing'i ngorombo igichohe(ikimune) igichoke,igisya swala swala inswala swala iswala ikhiisi impongo empongo mmala sar*ia imbavala inswala mpombo ho_lo_ko, ngolombo iswara swala swala njapuli sara nthuriga kathia riri inyirasi holoko mbawala ngolombwe i-nsasu ambarahe uswala sheshi uswala swala chwala mbavala ekebharahe swala sala akasya nsaala, nja, monge, + ng'aa mpaa nswala mpala nyaluchi impwe mphunju swala engabi intaramryi ? mpombo impongo enyemela iswala swala imbaata(imbata) esya isha sara kebasyo/kebasho 7 inkiraghe;ensoku saala nsya nchere sarigha nsasu swengu umalala [omalala] swala esoku swala swala enseela 369 (ku)twanga pound (grain in a mortar to ge v (ku)kuudzula kutwa ku-twanga ku-twanga kupula,kuwagula kuthiga kuzumua, kuhonda ku-lwanga kUvUra ukutumpa goswaga,koora iula ku-dunda kusekula twanga(adopted) (uku)twaanga kutwanga twanga kUkima (kU)thokoa,(kU)kima ku-twanga ikumi na isadu kutwanga kaba ukudimula;ugukobhola -konyora okutwanga soxola, uxu- ukutwanga,ukukuvata tunya kutwanga ukusekula ugutwanga ugutwanga ku-twanga ku-twanga ukuponola ku-chula ku-sikula k-obola khu-twanga khu-sekhula, khu-wula ukuswagula oku-sekula ku-twanga ikapa ku-pwaya, ku-twanga kukovola ukutumpa (tumpa) kupo_la ku-tiza (ku)hyogola pOla kutwanga ishunda kuthia,kuura (ku)ura(na ntiri) (i)hua okutwanga kupola Gusekura kusinja ku-bhola uku-sokola kohora kupula (ku)twanga kupula (ku)pula ku-pOla (ku)twanga kutwanga ku-twanga (gU)twanga ukutika -pUUla u-kujua ukujua kupula kwi-shokola (khu)twanga ukutumpa (ku)kobola kupola okushekura gusikura ponda ukuswagula (ku)twanga kushekura kusekura (ku)honda akobole kutwanga ohu-swaka kitwanga (oku)twanga gusekura ishida # vishida ? # kebElO 7 -hora;twanga (g)upula, (k) -sekula ihuo, itsunda (uku)pula kutwanga kupula [kopo:la], kuswagula [koswago:la] ku-twanga hura,koza ku-dunda ku-twanga kutwaanga 370 (ku)ponda crush by pounding, pulverise v kukandagakandaga ku-bunduga ku-honda kutika gukanyanga kuchana ku-honda, ku-bunda kUranga ukufwafwanta, ukutamola# gosia iula ku-dunda kusekula (uku)poonda kohora (oku)sanjaga kUkima (kU)kima ku-honda makumi avili, ishirini kuhonda wajiawajia ugusekula okukomaka tula, uxu- ukutwanga,ukukuvata tunya kupondelela ukujanjagula ugutwanga okogocha,uguswaga -honda ku-honda ukupula ku-chulachula ku-honda, ku-duga khu-swaka khu-tsunga ukudunduga oku-wuula, oku-sekula ku-ponda isesa ku-tipula kupula ukuponda (ponda); (tumpa) kuponda ku-fumura (ku)po_la ponda kuponda ikoninda kuthia-kuura na ntiri (ku)thia (i)hua okuponda guhonda kuponda ku-tipula uku-pula okhocha kupula (ku)ponda kupula (ku)ponda ku-pOla (ku)ponda okoghocha ku-honda (gU)hImba ukutikany'a -pondagUla u-tuanga, u-fua ufura kudyogolanya kwi-pUUla (khu)ponda ukutununta (ku)pwaga kudunda okuhonda ponda ukudunduga (ku)honda okusekura (ku)honda apule kubunda ohu-swaka, ohu-tetena kibajula (ok)hura guhonda (i)ria kebere 7 -ghosha kuponda -syonkola itsunda (uku)tama, (uku)swana (ku)dija kutika [koti:ka] ku-ponda koza ku-honda ku-honda kuhonda 371 (ku)saga grind (grain with a millstone) v (ku)haalula kusya ku-saga saga kusha kuthIa kusha ku-saga kUthIa u_u_kusya koora ishagha ku-sya kusya kusa (uku)ha:lula kusha (oku)sya kUthia (kU)thia ku-honda ishirini na imu kusya saka ugusya -kia okusha sya, uxu- ukuheveta sa kuharura ukusya okosea/ogosya ogosya ku-saga ku-saga ukusya ku-sya ku-sa ku-kira khu-sia khu-sia ukusya oku-ssa ku-palaya isa ku-saga kusya ukusya (sya) kuhyagha, kuhalul# ku-sia (ku)hyaga saga kusyagha isaka kuthia (ku)thia (i)sa okusya kuhyaga guskya kupela ku-yaga ukusya kusya kusha kushangha kusha (ku)kunda ku-hyaga (ku)halula, (ku)hyaga oghosya ku-saga (gU)sha ukusya -sha u-sya usya kusya kwi-shia (khu)halula ukusya (ku)syaga kuyaga okusa gusya sya ukusya kusa kusa okusa kusa asye kusagisha ohu-sya kihawula (oku)sya gusyookora;gusya yesa keburi 7 okosya (g)usha, (k) kusya isaa (uku)sya (ku)havula kukusha [koko:s*a] ku-syaga sya(kusya) ku-timba ku-saga kusa 372 (ku)paaza grind coarsely v (ku)baladzula saga kukusha kubararIa kubarisa ku-dya kama bata kUthia ukupaanda koora shagha ku-zaka kuheragura kubaranga (?!) (uku)balaasa kuharata (oku)baraga kUkalatya (kw)atUanga ku-palazha makumi aradu, salasini kuharaga shamita ukubharara okubhaya baaga, uxu- bar*aba/r*a\ kubarasa ukuhalala okohanda okobharata -hagala ku-hondahonda ukutiza ku-hera ku-kwatsa khu-handala khu-khwarakaka ukupalaata oku-wulula ku-palasa iparasa ku-halaja, ku-palasa kuzemba ukusya (sya) kuvelesa ku-baraga (ku)timba kusyagha ibarangata kwararia (kwa)aria (i)bar*abar*a okumwaya guhera(also gusky'ibiheri) kupela ku-palaya uku-penena koharata kusha kusha (ku)kwenda ku-balahya (ku)tika, (ku)palasa okobharata ku-balaza ukusya -halala u-faranga ufaaranga ? kwi-palala ukupalata kupwaga okubaragura ukupalaata kusa ebihande kusa (ku)handura asye kutwanga ohu-sya kibalanga (oku)harata gusyookora kedentwe 7 okohanda kuhalala peeka (uku)palala (ku)niambwa kukusha [koko:s*a] ku-palasya nosye,kurugina ku-paaza ku-hwaga kushepula 373 uji gruel n vwubaga uji uji ungombwa ucuru uji uzi UcUrU iimpome erongori uji uji umusururu ? obushera (!) uwuugi obhosera obusala UsUU UsUU uzhi makumi aava obusala udi umusururu;ubhuuyi ucUrU obusala impaapu uvubaga,uvuji uji bwoji ibhimpala;ibhitukwe ikirunguri ikirungusi ? u(t)zi uzi igodo itanti buugi ? uhungula vusala kumukyululo ichiinti obusera linyeda nso vuji, wuji igodo ampome wuji ovosera huji uyi wuji madida uchuru ucuru mswa [with plenty of milk] obutata ukobha igikoma likoko e-fumpi ekirongori(obusara) igesha wuji ingesha uji buji, lukupa ubaga ekerongori uji, usafu ng'homba ubuji homba nkomba nkhomba igodo mtinko ntElE khingondoli ichinti, ub'uji mowa buyi obushera mpome ichiinti obuji obusera ibaga usafu obusima, obusuma uwuji obhusara umusururu madiida keditini 7 ekerongori ng'homba buyi uchuru meel*el*o fumpi vubagha ungombwa [on*go*:mbwa:] likoko obusara uzhi uji enteema 374 ugali porridge n vwugali bhughali ugai ugai uwali nkima mswara ugali ngima iinsima obokima vughai busera ubugali oburo,bugali(if of maize) uwubaaga;uwugali ubhukima obusima ngima ngima ugali makumi atanu oburita ukari ubhugali ngima obusima ugali uvugabe ukar*i bughali ubhungali ubukima ubhukima ugali ugali uv*ugali wari ndigwa vushuma bukhomba, buyu, bubuuki uwugali bugi gwali ukarii ligali, ugali uvugali insima gwali vosera ugwali ngalE kighesa ukari nkima nkima ukar*i obusima uwali igikoma/ubuhunga nc_h_ima nyali i-nsima obhukima bugali ushoghi bugali ugali ugale gwali obhukima ugali bUgalI ikyindi BUgalI ughai ughee uv*ugali UgalE vukali ub'ugali ubaga, shgeza ughale obushera nsima uwugali obugati obushera,enkomba obusera obusera ugali ughai obusera uwugali obhukima ubugari;umutsima okari kedudutya 7 ubhukima bugali bugali nkima dona, ukay*i, ngande nsima vughale uwali [owa:le] ugali obukima ugali ugali oburo 375 mkate bread n mukate mukate mkate mkaate ukate mugate mkate mgate mUgate umukate omogati mkate mugatti umugati omukate umuka:te omukate(foreign) mUkate mUkate mkate makumi nyanya omukate,ifofulo nkate umukate mUgate umuxate ikivanda,unkate iboflo nnkati omogate omogate mkate gate, mkate umukati mkate mugaati chibumo (maize), chigate (bananas) mukati kumugati umkaate omugaati ligung'u nkatee mkate, ukate umukati mkati uvuchima nkate nkate mkate, libumunda nkate mugate muate mkate omukate umugati nkate nngoti i-mbulungwa omughati mukate, chisheshe mkati mukate,chisheshe nkate nkate likati ribufuro mkate ngatI ikisyesye mgaate mukate umkate mUkaate mkhate umkate mkati nkate oburo umukate mukati, bofulo (cimumutwa) umkaate omugate omugaati omugaati omugaati unkate mkate, mgate omugati umkhate umukaate nkate kegErO 7 omokate ngati mkate mugate mkate mukate umkate umkate [omka:te*] mkate omukate mkate mkate omukate 376 shina base of tree-trunk n lisina sina sina isinde gitina kikuli sina gItina isiinta ritina kit*hina, mat*hina, fit*hina nduli ikitsina ekisibu ilisina ritina lisina Itina Itina zina makumi tisa isina,ikitako miri # min', miii ? # ikizimba mUtI lisina(amasina) itina ilisina,amasina itingo, ishir*i kikoro izimba;ichina iritina iritina(amatina) sina sina ishisinko ichina sina shisindi sisiina isiindo enkolo lipata, kisinde lihina iholo isinte lisina kitinya kiheki lisina sinde ya nnri gitina itina msinde risina lihina ingigira pikilo i-chisinko / ivisinko ritina ichikolo lisina / misina icikolo liina lihina lihina ritina (ma)sina itina ikikolo itina, kInitina itina itina ishisinko itina lisina isindo ligogu liina pl. maina ekisisa umutumba cisinte / visinte; sinte / masinte isiindo ensibo omuhama ekikunya ikholo nkoo esisina, esisiha ilinsina(amansina) eritina igitsina iside kegEtO 7 ritinya itina itsinde chisinko lisikina isinde [isi:nde*] litepo (pl) matepo erigina sina sina ekifuba ch''omuti? 377 shida hardship, distress n vwugulume shida shida igazyo thina wasi shida thIna amachulo emechando vwathi bugumu intambara amashaashe,enaku uwutalamu;ingo:ndo enyako inyako thIna thIna shida mia obukene ukiwa amagogwa(always in plural) thIna,manyamaro inyako ulugayo uwusumbwe,isida ukib*a, tabu sida amagolwa inyanko/inyanyi inyanyi,inyariro shida shida uv*utolwe ukiva-marema mbuli kutonga vutinyu buwangafu, buziibu itaabu, akalaanda emitawaana lyuvilo ukiwa shida, taabu uvupotwe, uvutolwe amachulo tabu, shida uvudinyu sila tabu, sida ngatara thiina thiina ukiva (shida?) sida imitegano vuto ku-laga u-wupotwe rihaga butolwe sida butolwe shida enyanko shida, tabu makoye ubutolwe ilwa, makhasio gwemwa amayimba lwaago sida,khukholanilwa ? sida obusasi amarushwa uchuzi itaabu,akalaanda obusasi obusaasi obujune enaku obusalizi utolwe n_t_ogho obudinyu, endalo uwulava enyako intambara okiva kegOkOrO 7 inyanko mayanga makoye wukiwa matamio vufumbue igazyo [igaz*o*] masauko enyako ziki shida obusaasi 378 mshindo (wa miguu) tramp of feet n kisiindo sindo sindo isindo tiri sindo mururumo wa makinyo intinti amatitiri nsindo umudidizo kukuntira mukiing'iino umukindo emisindo kItainyo matuu msindo mia ivili omusindo mtiri # mtin' ? # umugele makinya emisindo ulukindo ulugidulo mtir*i umugele umititi imititi mshindo sindo umulinto mkindo musindi gulagula mwituyu kwi vilenje luswaaki ichishiindo omusinde indo ntiri dihinji ulushinto umutinti nsindu (gwa mago_lo_) lifumuka lie virenge nding'inda kisindo msindu nntindi mururumo muruumo mtir*i msindo uhwindu imigeri mdidi shiindo u-musindo omutiti ingindi ngingi ingindi nkingi ngingi nginga omutingiri masindo, sindo nkIndo undindo mkindo sambi, mwenendo giigii umushinto mUkiindo khisindo insindo mkingi pl. mikingi omusindo umugiti msindo ichishiindo omusindo omusindo emisindi emirindi ulundindo shindo embindo kishinyina-amagulu mkindo kudiida (noun:umudiido) ikiva mahenr# kegOliV 7 umutingiro nkindo msindo mtir*i musindo n'gidulo isindo [esi:ndo*] lusindo emikindo pl. mlilo sindo omusiindo 379 shingo neck n singo ikosi singo singo isingo nkingo singo singo ngingo ingaalo rigoti nt*hingo ikoti izosi (e)ngoto,ebikya isiingo rigoti ebicha njingo ngingo ngingo singo mia isadu # = 300 ? # ebicha shingo singo izosi ngingo ebicha inkingo nzingo isingo mriha mrika # mriha ? # singu ijosi irigoti irigoti singo singo insingo nkingo nzingo bulago singo ling'ori liikosi ensingo enkoto koti singo singo ukoti insingo ningo insingo singu ligoti hingo ingo singu sungo nkingo nkingo mria ebikya hingo ijosi k_osi lukoi i-nsingo righoti ishingo ngulu ishingo ingo ntandala singu righoti singo amakosi hingo nkingo nkingo insingo nkiingo singo insingo singu *-ko\ti,\ ingo ebisya izosi nsingo ensingo ebicha ebitsya ebikya ebikya insingo shingo ekosi insingo erigoti izosi singo nria, singo kexundu 7 ebheghoti nhingo nkingo nkingo nzingo nsingo singo isingo [esi:n*go*] lukosi erigoti (singo) ugosi singo ebicha 380 mshipa (wa damu) vein n ludela(lwa danda) musipa mshipa mshipa ulukole mukiba luga (lwa paga) msipa wa damu mUkiva uunsipa omokia bwa amabyingo amamwamu mgha musiya umutsi (e)mishuli uludela(lwa daanda) umuki umusia mwIkiva mUkiva lughe koko omutanzi ndri umutsi mUkiha omusia ulupota ing'ololo,imisipa mru nsipa umuchi umuki umuki msipa nzuge, zuge inkole lubasi musu(u)wa nyuge, mindalala mushi kwa masayi kumukotio, kumusha umsipa omuziisa mwipa wa (myadi) nr*ar*ii uluhole umukole nsipa engeho uinhipa nsipa mideladela nrarii wa usawo mukiiya mikiia mri omusiya nhipa (wa mwai) umutsi mzipi ntai u-lukole akyebho ikole ndela ndela sha mwasi ikole mshipa wa damu ngega msipa muki mshipa wa sakame ng'wanzi ulukole ng'wanzi mwiri wa saghami muraho ifupa mulaaso msipakwa danda umkole mishipa *-ki,\pa msipa wadamu omusi mukole umsipa omusi omutsi(gw'eshagama) omusi ekinywa ikhole uge omusiya umusipa gwa danda umutsi nrari wa samu kehehe 7 umuki ng'wanji mgisa mri ya samu mukole ng'hole ulukole [oloko*:le*] ntasi omunyiki mishipa mshipa omugiisa 381 shemeji brother-in-law, sister-in-law n mulamuvwo mulamu mwaamu/ wau muamu undamu mlamu mulamu mUndU waiya taai mokoyone mlamua [b-i-l], shemeji [s-i-l] muko, mulamu mulamu omulamu(kazi) umulamu moramu omulamu,omulamugosi way'a;mUamUa mulamu omulamu,omulamubazi warisinda umulamu maramu omulamu-kasi mulamwane undambango b*ar*isinda varamu(sister in law),ndamu(brother in law) umulamu mokwe bhamokwei mlamu mulamu umukoyi mange mulamu (sister-in-law of woman) mlamu mukhwasi mukhwasi, mulamwa umkulwaana, umlamu omukko nnamu bwashee inamulo, inamu ulyahanda ataai valamu mukwasi, muramwa alamu namu mlamu nkwakwa, warisinda bathikua,bathai(masc. and fem.?) mkwa- [+ poss.] omuramu alamu 1)omuramu,2)omuramukazi alamu alamu e-mulamu muramu mukoji, mulam# mlamu mukoji,mulamu nnamu n'namu, alamu mlamu omokwe mnamu nkwela undamu shemeki / mlamu mwamu muramu umuhoyi, utayi mUlamwa semeji,mlamu umnamu shemeji mnamu omuramu muramu mulamu umkulwaana,umlamu shemeji,omumu omuramu omuramu omuramu,omuramukaati umulamu mulamu mulamu lyahanda mkwe(brother in law),mramu(sister in law) mukamu bwashe kehori 7 bhamokwe;moko-wa- nkwela mulamu, mulamukazi lautanyi, warisinda tayi, mulamu mulamuve undamu [o:nda:mu] alamu mukwe,muramu ifi mnamu muramu waange(my brother in law),muramukazi waange 382 mkwe father-in-law, mother-in-law n mukwivwo tatabhukwe, majobhukwe mkwe mkwangu unkoi muthoni mgosi [+ poss.], mkeku [+ poss.] mkoi mUthonua tatavyala, manguvy# la tata biara,makobiara ambyere, kivyere muko sobukwe shozaala,nyokozaala/tatazaala mazaala? umukwi mukwerema latabuko,maibuko mUthonua mUthonua mkoi tatazala ndo umukwe muthoniwa latabuko,maibuko muxwingwa ukuvango mkwe nkamwana mukwe;umufansoni ? tatabiala/mabiala tatabhyara,mabhyara mkwe mkoi u-tayivyala [f-i-l], u-mayivyala [m-i-l] mukwi-muku mkavala, mwalivala, mtsengere nakukhulu bakhwee utatavyala, umavyala omukko mukwe, nnamu ndammii, mammii mkawangu utayi vyala, umayi vyala umkwi nyihyala, nkwivi uguga, umama, uguku akohanu mkohanu nkwakwa, warisinda muthoni athoni(both) ndi- [+ poss.], ma- [+ poss.] maibuko akohanu 1)sobukwe(yours)databukwe(mine){male} 2)nyokobukwe apongozi akwegwe tata-vyala, mangu-vyala mabyara tatafyala, majifya# mkohanu tatafyala,majifya mwakwano n'ki, mukwe mkohanu mabhyara = mother-in-law; tatabhyara = father-in-l mkwangu (general), tate-vyala (father in law), mam iyabuko unkogo BababUkwi,mayU bUkwi mukhwe mukhwe utayiv*wala, umayiv*wala mUkUElEmEla mkwivo utata vyala [f-i-l], uma vyala [m-i-l] mganafu akibango omukwe dawe, mawe ? mukwi utatanyala,umanyala omuko ishezaara,nyinazaara iatazara,mazaara isezaara,nyinazaara ukhoyi mkwangu baba-muhwe, masala mukho tatabhyara(father in law),mabhyara(mother in law) umukwe nkwe kejerambura 7 tata-byara;mabyara nkwingwa, ngwikaji databukwe, mabukwe mamka tata (mangu) vyala nkwive unkoi [o:nko*:i] akwegwe gagabyara,mabyara mkwe mkwe tatazaala(my father in law),mazaala(my mother in l 383 (ku)kohoa cough v (ku)gohomola kukosola ku-kooa ku-kooa kukosomola gukorora kukoa ku-kohola gUkorora ukukoola gokorora okola ku-koola korola (ku)kolola (uku)gohomola kokorora kolola kUkooa kUkooa ku-koloha kukolola? ikoowo ugukolola korora okukolola xolola, uxu- ukugohomola kor*oa kugohomola ukukolola ogokora ogokorra ko-lola ku-kolola kosomola ku-kolola ku-kolola k-olola khu-kholola khu-khoolola ukukoola oku-kolola ku-kalamola koo ku-kohomola kukosomola ukukola (kola) kugohomola ko-ro'ra (ku)komo komwa kukosumola korua gukora (u)kora (i)korwa (oku)korora kukomola (ku)kosomolo, (ku)chokomola ku-koomola uku-kosomola kukorora kukola, kosomola kukosumola kukola,kosomola (ku)komwa ku-kohomola (ku)gohomola okokoroora ku-kolola (gU)kolola ukukosomola -kolola u-khora ukhora kusohomola kwi-kolola khukohomola ukukola (ku)kosomola *-ko/c- komwa okukorora gukorora kola ukukoola (ku)korora kukorora kukorora (ku)korra akosomole kukoola holola kihosomola (oku)korora inkoroora(noun);gukoroola(action) ikorua kejomi 7 -kora (g)ukolola, (k) -kolola gukorora ikor*uo (uku)kosomola (ku)kosomola kukosomola [koko*so*mo*:la] ku-kosomola kohora -kolola ku-kolola kukorola 384 (ku)kolea be properly flavoured v (ku)nogeelela ku-kweea ku-kwea kuwala gucamithia ku-kolela kUgwata ukunona gwansera ivwara ku-woberya (ku)goba,(kunula) (uku)kola kuzomera ia kUkaanga ko-lele ndeu kukolela ugukola okukolela panyila, uxu- ukukola shika kupamba(ghulima kunogha) ukukola(ibhilungwa) okogota okogota,okoharo ? ko-lela ku-kolela ukuhola ku-korera ku-noga ko-lera khu-lunga khu-ng'ayisa ukukankamila oku-siikwasiikwa ku-kalela ikolia ku-toleja kuhola ukunona [of sugar]; ukukalipa, ukuya [of pepper or kukola ku-va nu mwayu (ku)timbali kukola iviiya gwikira-munyinko ukora (i)shika okukolera kunogha (ku)kwelela ku-nong'a uku-nowa kuchomera kukola kukolela kukola ku-kolanika (ku)holanela koghota ku-kweela kUlUnga ukukol# -uwaana u-kwata ukwala kuhola kwi-kolela yikholile ukutimba (ku)kolera kukondia okurunga (ku)koza ukukankamila (ku)nura akholele kukoeya kikhola (oku)noga gufata;gukola ikolea kejori 7 ekeronge kulenga -sana ir^ahia (uku)nowa (ku)nonela kuw*ala [kov*a:la] ku-kwana hikamu ? ku-kolela ku-kwela 385 (ku)poa become cool; get well v (ku)pola kusila ku-hoa ku-hoa kutalala rubora kuhoa ku-hola kUvora ukuzuuka gotimoke(a sick person) ihoa ku-wona kuhola (ku)hola (uku)pola kuzirera nyilila kUthitha;kUvoa (kU)voa ku-hola kunilila,kubola ifoo 1)uguhola;2)ugukila hora, hona okuola pola, uxu- ukutsitsima holea kupora ukuhola okokenda ukumitita -hola ku-hona, ku-hola ukuhatala ku-hola ku-wola -hola khu-shinda khu-wola ukupola, ukuzuwuka oku-wolaku ku-pola ifoo ku-pola kupola, kuhatala ukuzuka (zuka) kupola ko-sosa, ku-kinda (ku)pola pola kupola ivoliya; ipatangwana kwora kwora (i)hol*olya okunyirira kupola, kulama kupola ku-pola uku-talala komitita kupola kupola kupola (ku)pola ku-pola (ku)pola okumitita; -mecha ku-hola kUnhilila ukutalila -pola, -lula u-foa uriuka kuhatala kwi-pola khupola,khupona ukudub'uka kupola ipolite okubagye gukanyisha;gukira tekana ukupola,ukuzuwuka (ku)hora kuhora kubagye (ku)fuka apole kuhola yawona, ohu-wona kipola (oku)meza guhora iyolia kejugujugu 7 okokenda;iteghera kupola -hola kwoora iol*olyia, its*ia (uku)talala (ku)suvuka kutalala [kotala:la] ku-pola meza,nyona ? ku-hola ku-hola kuhola 386 (ku)koa be sharp v (ku)fyulwa ku-koa (kuwa)kikai kukalipa;kusongoka kugiba kusongoka ku-kola kUvIga ukunyoola kwogea kw-oguja kukaliha (ku)boya (uku)kalipa (oku)lya kUIva -ina makali kuhyola nuo ugukala uhiga UhIga okutema ugupa nab*iha kutema ukusongola okogeha okogeha -nola ku-nola ukukola ku-tula -temesa shiyuji khu-khwokiyisa, khu-wakala ukukalipa oku-kambuwala ku-kola inuo ku-kola kuhola ukusongola [pointed], ukukalipa [flat] kuchenjela kw-ugiha (ku)tema kali yoiya kugia (k)uyia (i)hoiya nyugi ku-bhavha uku-kalipa chugi kukola chugi (ku)kolya ku-nola (ku)kola okwogeha ku-kola (kU) kaliha kyapukyapu -songoka u-ighifa gighifya kuhola kwi-noolya khuva mkhali kukalipa kerebu ikondile okukara gusongora ukukalipa kujila obwoji kukara (ku)tora ukhali kukoa syoki (oku)kanguka gukariha (eg.knife) ovia kejwena/kejwEna 7 -ogheha kugiha ugi ohia (uku)kola mpiafu kukalipa [kokale:pa], kusongoka [koso*n*go*:k# ku-tema nyoge ku-nola ku-twa kukora 387 kaa snail, slug n likalagi(ma-) nkaa gonyoo inyonga irumbo kitambala (ritambala) kovya Irumbwa inyoonga risondokura mioro iramba kikovu ikifyela ekinyila ilikola rikorwe nyabutelele Iusya Iusya (mausya) kova (makova) watelela nsiri igifyeelo ndimbo likulukusu inxala ilimyangambukutu ikoru kukororoka,likono ikifwebo irikorokonyo(amakorokonyo),irigongora(amagongora) ngadu vikola inkozo matambala kova likhomonia ikhumunwu enkolofu eikovu nyedi, ng'ala ngala inyedi, unambaa inhozu anamunyonga [snail, slug], inkala [crab] linje_ye_ likomonio, ling'oru likonakono ngatukatu (ma-) ngongu, mitamba la kolukolu ikoru gikonyo ikonyo ikoru nyabuterere likonokono nk_ononk_ono nngala (kaa), nngono (snail) i-nkala ukofu ngala ukofu likola likonokono / makonokono nyamonteere (ma)kove ngoku itone mfeelo, goofi mbeghogho nyondogheghe unjeje nkulukala ling'alang'ala inkolofi, inkala sholukolu [snail], mphandu [slug] ekinyangondokyera igifwera ? nyonga enkolofu echinyira ekinyangondokyera ekitindinda ekitindinda eheniemu khonje(snail), ilinkhala igifweera ikoru (mak# kekOrOrwa 7 rikara ngoku lifwelo ikorwi nkozo ng'hala inyonga [en$o*n*ga] ngala erikoru fukufuku nkala 388 kozi East African goshawk n kipanga kozi, kusomea mbUngU ichipungu maleele iligunguli mumbi empungu gapubhu esariro ikimita iyela indizu ilyooni uundi livuku, liuku (?) isimula, ipanga azwanga kiriraho nderi nyanga usenta ne mutinku ? inkwazi lwEEge empuugu agaca kozi ilyooni ishikoso kozi inkukuma kekuburi 7 ekohe kozi nyanga, lilondo kozi ngushu 389 (ku)jilevya get intoxicated v (ku)gaala kukolwa ku-kolwa ku-kolwa kukolwa kuriwa kuwongea ku-lewigwa kUrIwa ukukoleka gotinda iirwa ku-temera kubolegwa (ku)tamiila (ukw)igaasa;(uku)gaala kwigwatwa ikosya kUmilwa kUmilwa ku-ng'wa mbwali kutamila nango ukwibholeza kUrIo(njohi) okutamila xolwa, uxu- ukugala inangua kwighalisya alikolesheshwe (?) okogotwa ukwinisya ku-lewa ku-koligwa ukuholwa ku-revya; kw-irevya ku-tamula ku-lewa khu-tanda khu-meela ukukolwa oku-tamiira kwambalwa, ku-lyambadya inango opa, ukelewa opa kuholwa ukukoleka (koleka) kugala ku-hambika (ku)lobela lobya kulovela inangwa kwogita (k)uoita (i)hangwa okwikosya kulobhela kulojela ku-kolelwa uku-koleka kugwatu kugala kulovela kugala ku-lobela (ku)gala okwilebya ku-kolwa kUlewa ukwigalisya -ikoja u-ghaa gigharia kuholwa kU-kEgaalya khukala ukukolwa (ku)lowera kulobia okusinda kuborerwa koleka ukukolwa (kwe)sinza okutamiira (ku)tamira agale kukilevya, kutengea ohu-mera kigala (oku)gwatwa marwa kwiboleza (i)nangwa -kela okoghotwa na amarwa gulewa -kolwa kwogita inango (uku)kolwa (ku)ghasia kukolwa [koko*:lwa] ku-kolelwa gwatwa amarwa ku-ingweza ku-kolwa kutamiila 390 (ku)kodoa (macho) stare, glare v ku-kauwa ku-awa ziso, ku-kana kutonola gukura metho kikua (meso) ku-wegeza, ku-bundula kUraUkIrIa ukutana manso gotogoria ng'erua mitho ku-lingita kutunuura (ku)shamaala (uku)hunuka kumogora lobola ameso kUsyaIsya (kU)kUnUa metho ku-lava meso kutobola lola uguturumbul'amaso rora (oku)lukula dulula imiso, uxu- ukulola idulia riso kulo-dokodoko ugutunula(amaso) okomogora okomogora,ukuhyukya maiso -ng'onola ku-lola khani ukuzyamila ku-turirya ku-lava tsinenge khu-khomola tsimon..? khu-wungusa ukuduumla aminso okw-asaruirira ku-ng'umula idukuo, ifuna ku-lo kodongo kuhatulila amiso ukutumbula amanso kulolakesa takataka kw-umika (ku)tupa mihu bOnjOlya kulola dii nla koroo gukuniira (u)kura metho (i)tukwa okurobora kulolake miu nduu (ku)pyokola ku-kolondola uku-tumbula aminso kumoghora kugasama kubyedulila (mesu) kugasama (ku)bunzulia (ku)hutusa okomoghora ku-ng'wela meso kUbyUla ukung'atulila amaso -konola, -BundUla u-ghondoa ughondoa kwenyelezya kwi-laangUla (miiso) ukutontoma (ku)dima kugelebua minyo okushamara guhanga tumbula ukuduumba-aminso (ku)tunirira kuhanga amaisho kujagarra kwesamirra,(ku)rora aswije kulavya mesho ohu-dangalirira kihumya amiho (oku)mogora,kutangara guturumbura amaaso (i)baru kelango 7 moghora kubyula -zyola minso kuruithirigia? iitukuo (uku)findamila (ku)ng'hatula kutonola [koto*no*:la] ku-lolechesya tiangara ? -lava meso ku-ndolo kunokoleza 391 (ku)koka (moto) heap up, ready, set on fire v (ku)kodza ku-washa moto ka-gimbe (moto) kupemba kurutha mwanki kutunganya ku-kongela gwakia ukupemba (umoto) gontera,konta filia moro ku-wunga/ ku-kwetisya omusyo ukoota (kwa)kya omulilo (uku)kosa (umoto) kohemba kuma umuliro kUvuva mwaki ku-bwinha moto kukuma ata, ifya uguchaana akia mundia,cina (oku)kuma omulila xolya umoto, uxu- ukukotsa umwoto asa moto, lumba moto kukosya ukuchana umulilo okohemba egosoryo ko-henza moto ku-soma (moto) ukupemba ku-korya; ku-hemba ku-teekera ku-tua khu-vwana muliru khu-burusa, khu-bwaana ukupemba umoto ekwocha ebikaba ku-kaledya (moto) ataa ku-kumbanya moto kupemba ukupemba (pemba) kukosa mwoto ku-fumbika (ku)lunda, (ku)koha kungana mwoto kukosa motu ata muro kuithia (kw)ithia (i)yasa mo`to okukuma/ekyoto omuriro riberi kupula moto kusonk_a kolea (moto) uku-pemba (umulilo) kuhemba omorira kukosha, -ifwila kukosha (motu) kukosha, -ifwila ukunganya ku-kohya moto (ku)kosa (moto) okohemba omooro, okuhuta omooro ku-gimba moto gUsula mooto ukukosya mmoto -pemba u-tenda, u-femba moto ufemba moto kupemba umwoto kwi-koleeiya khukhocha u mwoto ukupemba umnilo (ku)kozia kukoleya moto okurunda pemba ukupemba-umoto kuemba kutweka ? kutuma (ku)runda,(ku)tuma abembe kuasha moto hola amakenga kipemba umoto (oku)hemba(moto) guchaana atira moho kelEma huta omoro kubacha moto -hemba mulilo atsa mor^o ikor*a (uku)pemba (ku)pemba kupemba [kope*:mba] ku-kolesya moto hemba ekyoto ku-konheza -timba moto kuheemba omuliro 392 (ku)kokoa (taka) sweep up, collect in a heap (r v (ku)fyagilidza ku-kokoa ku-hagia kukwangula kwithiranIa kukwanya ku-lula kUngania ukupyela koabusa ??? vunganya borwe kw-eya kukubuula kweya,kwelelera (uku)luunda(amahwaahwaa) kokomenga (ku)kara kUtuta ku-fugila kukukumba,kukumanya obu/ofu(kukusanytaka)? wumbia ukweyela -hata(mahuti?) (oku)kuma obulofu kungania, uxu- ukukuna umbir*a takataka kubongana buchafu ukuyola imyaru ukweya/ogokoma okohera ko-konola (..?) ku-kokola ukutuntula ku-zinga ku-seya khu-yenza mandu khu-busa, khu-bunga ukupyiila oku-soloza ebikaba ku-kunga isanyiria ku-pyaia kwusa ukukolola (ivikona) kukena, kuyola kw-eya (ku)kokola kusanya ndaka kufyaghila angata ushafu kwegera (kw)erea (i)haiya okweerera kujola (ku)lambula ku-jola uku-wunganika (ivikunko) kuchora kupyagila, kubungila kukokola (uchafu) kupyagila, kubungila kujola ku-jola manjwanjwani (ku)yolalela okohera -konkhola gUpyagUla ukupyagila -gUkUUla u-faghua ufaghua mpara ? kuv*unganiha kU-kUUla (mpalala) khufyakila ukukunta (ku)fyagira ukokola ndaka okukondora ukupyiila kwelelera,kukukumba kukukumba kusingorra (ku)kumba,kweya ahwuse kukokoa yeya, obuse ebikoha kihungania itakha (oku)zora gukubuura ibiria kelEngo 7 -koma kupyagula mapalala -hyagila kwithirania ifer*e:nda (uku)kusa, (uku)swewa (ku)kukula kukwangula [kokwan*go:la] ku-kokola enyori ku-kusanya, ku-kupila ku-hagila kukooba 393 ukoko crust n ng'wang'ulo magoko magoko amakoko gIkonde lukoko ugoho Igoko amaamba rigoko makware omududdu ubukoko uwukoko;ikikoko zemembe obukoko makUlo makulyo ukoko amaku kula makuro ibhishisha obukoko ixoxoo uludilu makurwa makokoto ubhushisha amakanda amakanda ukoko ukoko amahoswa ikoko ng'oko lwanda kamaandu ilyamba ekiso kompolo makoko makure makoko amagagali ilyamba / amamba makogoto, kinkogoto marondo kikogotu likogoto (ma-) ukwangulu makure rwoko makuruo (s)obukoko kikog'hoto makokoto makokoto, nyengu a-mamba chamembe mikokoto ukwangulu mikokoto makogoto makogoto (sg. ukogoto) chikogoto amakanda goko ngUkUlU ingokosya ngUkUlU ikhokho makhokho amagogoswa lUkoko amamba shokotu *-ko/ko\ ukogoto orukoko lyamba / mamba; ukoko ilyamba ebikogoto orukoko orukoko amagagali magoko elondo? inkhokhota ezimembe ubukoko nkoko kelemela 7 amakahi ngukulu bukokwa ngoko mamba vungoghosu amakoko [amako*:ko*] makokoto orurembwe(water)-ezimembe(food) ukoko makwangula obukokoolo 394 (ku)koma come to an end v (ku)gela ku-hea ku-hea nihea kupela kuthira kuvika mwisho mwisho, -komesha kUthiria ukumalilika gokoera koma ku-koma kuhera (ku)lekela,(ku)whao? (uku)duga kusira -ta kUmina ku-helela baho kulekela kulade - ewuya uguhela mUico okuta,okusika dugaa, pelaa, silaa ukusila shika mwisho kumalika ugusohola kumwisho hatera ugusira,okohwa -leka ku-koma ukuleka ku-herya -uleke gendo khu-luti khu-khwakama ukusila oku-koma ku-koma imanda ku-bila kufiha ukuta (ta) kudumukila ko-hera, ku-fwa (ku)jomoka koma kupela manda gukinya muthia (ku)thira ttumburu (oku)siga kujomukela (ku)tela; chitelo [n.] ku-malia u-kupela kotusi kushila kuwuyila kushila (ku)koma ku-hika (ku)malakisa kobhotokera/kutiga -sila kooya kummalikisyo -oya u-khondia mpiko kushela kwi-pela khusila,khufikha u mwiso ukuleka (ku)pera kuyomua (ku)hwa guhera pela, mala, sazya ukusila kuzinda kuhwa okumara,okuheza (ku)malirra,(ku)maliriza aleshe kushia, kuheeya esyakamo kilekha (oku)tiga,(oku)sira kulekera siilia kelemela kya mbura -bhotoora koya -mala ir^umbukyia (uku)pela (ku)pela kupela [kope*:la] paa-mbesi obutero -tubu ku-duma kuhwa 395 (ku)gonga strike, knock v (ku)kinya ku-gonga gonga kutika kuringa kukaba ku-gongonda kUvUra ukukong'onsya gokongonta kongocha ku-nanga kuhonda (ku)komaakoma,kuteera (uku)bumila kuihuna(unintentional) gugula,-ruja kUkUnanga (kU)kUnanga ku-gong'onda machifi, irike kutela kabya ukudooda ringa okukonga,okusika kuva, xonta, uxu- ukutovelela,ukugonga kaba, konga kupota ugukomola kong'onta ogotematema,ogokongonta -gonga kw-igonga kung'ula ku-gonga ku-kuba ku-towa khu-gonga khu-khonya, khu-khonyaka ukutama, ukupuma oku-kona, oku-konkona ku-kumba ikapa ku-gonga kuhoma ukupuma (puma) kupo_ta ko-ng'ondo (ku)kong'onda kong'onda kudwanga koninda kuringa (ku)ringa (i)huwa okugonga kupota (ku)kong'ont_a kong'onda u-kupola kohuna kuhoma kuhudula kuhoma (ku)kong'onda ghotema -hamiza ukutika -pama, -tUla u-tua ukunia ? kuhoma ni nyondo kwi-tula khukonga ukukong'onsya (ku)dwanga, kubonda kukong'onda okuhuura gukubita pola, sunka, tama, konkosya ukutama,ukupuma (ku)honda kuteera kuteera (ku)teera,(ku)humira akhoman'ye kukon_t_a ohu-gonga, ohu-twoma, ohu-tomera kihinya (oku)huna,(oku)komoga gukomeera;kugomoora (i)kava kelohia 7 -tema kugudija -bamizya kuringa huo, kapa (uku)pola kuginya kutika [koti:ka] ku-timba kong'ota ku-gonga ku-gong'onda kuteera,kubayula 396 (ku)piga nyundo hit with a hammer v (ku)kinya ku-konta toa kutika kuringira na kiriba kukabiria ku-ponda kUvUravUra ukukonkomela gokongonta nenyundo gonga na nyingo ku-kuba ne nyundu kuhondesha inyundo kutera n'enyondo (uku)toveelela kotemerera bumilila kUtua (kU)athIIa na nyUndo ku-gong'onda na nyundo kutelatela kaba ugukubhita hurira tula ni nyondo ukutovela tunya, kaba na nund# kutova ni nyundu ugukomela temera ogotemerra -piga nyundo ku-gongomela kutinza ku-vairira khu-koma nende inyundu khu-khooma ukukonkomela oku-kona ku-ana, kwana ikapa kir*ia hana kutinza ukutama (tama) kutova ni nyundu duya ni nyundu (ku)po_ta kuponda koninda na nundo kuringa (ku)ringa (i)hulya okubumirira kuponda kupomont_a komela u-kukomola kukhobherera kuhoma kuvangilila kuhoma (ku)jana ku-ponda na nyundo (ku)komalela oghotemeera/ghotema -toa kwa nyundu gUpUla ukuponda -koma / komanga u-khomanga utura na nyondo kuhomela kwi-komekeela khutova ukukonkomela kudwanga nyundu kukong'onda nanyundo okuhonda pola ni nyundo ukukonkomela (ku)honda n'enyondo kuhonda (ku)teera enyondo akhomele kukonta na nyundo ohu-hona, homa kiponda (kihinya ni nyundo) gukomeera kavia kelOsyO -temeera kukomanga, kukoma -hula ne nundo kuringira ikapa na kiria (uku)pampamila (ku)ponda kutika [koti:ka] ku-kong'onda temerera ku-toa ku-sana kuteela ne enyoondo 397 ndizi banana (fruit) n ng'ovwo nsambala tonte tonde indizi-ingombwe ndigu ivunde (mavunde) ngombwe IrigU indiizi ritoke rughu (marughu) itoke ikitoke ekihiise,ekitooke indisi;ing'owo eketoke(ebhetoke) ebitoke Iiu IiU ng'hoo ekitoke iru igitoki irigU echitoke ndooke indisi,amavisu ir*u ikitoke iketoke ibhikone h'ng'owo ng'hoo inkombwe ndizi kanyala (unripe), lyenvu (ripe) ng'owo, mbuzulu liremwa litore insambala amatooke ing'ou maruu indisi intoki indizi, insamba# litoki ligonya ?, litemwa litoki / matoki ngobo ndoki maruu irigu ririgundu murwaru ir*u (mar*u) ebitoke litoki / matoki nt_ochi nngobho i-nkombwe ebhitoke itone ngowu itone ngobo ndichi litoki ghetoke, ebhe- ndizi ndoke amatoki idooke ndisi inkombwe ndizi ng'ovo indizi nk(h)ou ngobo ekitookye umuhwi nkonde insambala echitoke ekitookye ekitooke omunwa gwekitoke indifu ton_t_e amalufu indisi ebhitoke(ekitoke sing.) igitooke ikudu [ripe], iru [unripe] kemEndE 7 eketoke idoke itoke ingu r*ughu nkombwe litoki indizi [endi:zi], ingombwe [en*go*:mbwe*] magombo ekihogo-ekitoke nhoo boko ekitoke 398 mgomba banana (plant) n likovwo nsambala tindi tindi indizi irigu ndembo tindi ngoro insaambala ritoke ng'inda mpandu ingemwe (e)ngemu ingo'owo;indisi litoke litoke mUthamba kIiU ng'hoo, mkoo ekitoke,ituba ninda igitoki muramba litoke itina la ndooke ikijyenza ng'inda kiyenja inyana yigitoke iritoke iritoke midi(t)zi koo, mikoo ishitindi mdizi kitooke kowo musokoro gwi liremwa intsekheele, isiimo ensambala, indizi, ungomba ekigogo ing'ou nyindaa indisi, lipinjil- itoki indizi, insambala litoki mukosumu litoki / matoki ngobo ndoki nda irigu kiriu ng'nda ekitoke nkongu gu litoki nt_ochi ligobho i-nkombwe ritoke chitindi, chijinja likowu chitindi, chijinja makabo ndichi libehi la matoki ritoke mgomba ikijinja idooko mugomba ihombwe mUgoomba mkhovo insambala lkou ngobo omutumba igitoke nkonde ensambala,indizi,ungomba engemu omutumba orugonjo ekitoke idifu tindi esikoko ilindisi ekitoke(eritoke) ingemu ngida kento 7 ritoke ngomba lutoke irigu nginda muti wa nkombwe untoki indizi [endi:zi] magombo eritoke mgomba matindi engemu 399 mzuzu (=matoke) banana for cooking n kyango kya ndembwe nsambala mahuti indizi ndigU irugu (marugu) mzuzu marigU amatoke amaiyeke marughu matoke ebitoke ebitoke maiU mzigu ebitoke mbwe marigU amatoke ndoke mabande, mashalari kalaghala ibikone ibhikone nyakwihekwa h'ng'owo mzuzu (ng'hoo) amatoki ttooke mkazija maremwa ku khutekha litore uchinguluwe amatooke nakaako mishare ntoki indizi, insambala matoki kisigame nsusi, kisoki ndoki numi mishare irigu ririithi iriu ukanda, mlaali, ktarasa, mkodosi, mhoyo msheengwe, matoke mzuzu magombo i-nkombwe ndunye sasaghala ndunye ngobo libwaka mzuzu bhitoke (no difference) imbalaga ndisi yo teka intoki mUgoomba 397 nkhou shng'onyola bokoboko ekitookye nkonde uchinguluwe ebitoke ebitooke byokucumba enyamunyu, ekitoke indifu boko amatemwa indisi isakulelekha ebhitoke iru kenyunga 7 ebhetoke madoke ga buzuge ? matoke marigu mchar*e, mboe, por*o indizi [endi:zi] nkono wa ndembo ekitoke mzuzu mngazija enyamwoonyo 400 konde fist n kivwuli mbuga ngumi konde inguumi nkundi ngonde ngonde ngundi iingumi, ichikonde enkundi ngumi kikonde ikipfusi entome ifuunzi ikikundi echifuti ngundi ngUmi,ngundi ng'honde utufa enfune ndumi ng'unde igifuntsi ngundi ifune(chifune) kikundi ingumi ngume kiwoka likondi ikifunsi ingumi/inkundi inkundi(ichinkundi) h'ng'onde khonde imbuli ngumi ngume kikonde funzi shikonda (vi-) sifusi engumi, inngumi ekikonde isuku, ichuku ng'unde ng'unde ing'ondi ingumi, imbuli ngume ichikonde likondi ingundi ngumi ngondi ngumi ngunde kuundi nkundi sina (s)ngumi ? nkondi nk_onyo ubha ipi / amapi akundi ngumi ngumi ngumi lukondi, ngondi likondi / makondi engumi, enkundi gumi ngume ? ikofi ngume nkhonde nkhonde ingumi nkUUndi nganja ngumi likonde pl. makonde enkonde igipfunsi lutimbu / ntimbu engumi,ingumi entomi entomi entomi ekikonde ikhono nkonde esikonde invunzi(amanvuzi) ekikundi igipfunsi ng'ode ng'ude kerEru 7 inkundi ngumi ngumi nkundii ngume ngumwa mbuli inguumi [en*gu:mi] suva ekikundi ganza ngumi enguumi 401 mkonga trunk (of elephant) n kyango mkonga mkonga umlombe-unkono muguongo mkonga mkonga mUguongo umulombe amo ? mkonga mukono gwa nzogi (o)mwino gw'enjoju ichaang'o likono omwino kyong'e mUw'ongo mkonga mawa omwino umutonzi mUguongo elino lya injofu ichaaxo cha njogu ib*oko umutonzi irikonono irikonora mkongo mkonga umulembe wa zovu iyanja moko munwa gwitsegu ? kumukhoono umkondo, akaanko nkonga woko mkonga inyove umlombe mwangi umukondo nkonga nkonga likonga uko [lwa shofu] njara ya njogu mukuongo iyooko mwongo ntombi nkonga u-mulembe rikhonono mbembe likonga mbembe mkonga nkonga mwangu rikonono mkonga nkondo umwenge ng'wiilo mpua (a njou) mukhono wa njou ulumpembe lwa nzovu mukono shango akanko likonga mkonga omugobora mulombe umkondo,akaanko omukono(gwenjojo) akaaku omugobora gwenjojo akako mkonga omuhona umukonga(umwakho) erikono rye nzogu umutonzi oko la shofu kerigani 7 omokonondo nkondo mtonzi mkonga mulombe umlombe [omlo*:mbe*:], unkono [onko*:no*] nsochisochi erikonga mkonga mkonga echaaku 402 kotama thin, curved, broad-bladed kni n isendzi ugemo tuni imbululo ndaga ngotamo kaviU ka ngoe... ? icheele omoyio obirende kyandwi [gen.], (ishami) ngodda kupfuha omuhyo elyeyo kImindo embanda kyandu ingongo(single edged);indiga(both edged) kahiu ga kiuna lipanda impululo ikimage ikigunzano ishami inkotama omohoro ng'otama lumo ukwinama kiheto kambe msisiri, sengo ikhoni luwutilo akawego ekigera mundu kyaandu umufyu inkumba eng'onono mbopu kichiu i`taami mbopo petama mmagi, mufyu chimayi mmagi,mufyu ngotamo kegheso lumo iBeyenge muyi njolo insengo nsiimE shhimbi ngotamo oruhabuzo akawego majoro akaso kataito omuhoro,ekipanga engeso mgonde ekigeso majoro keripelo 7 molo lwihyo isinge nsengo imbululo [embolo:lo*] lipuuta muhyo nhotama lumo oruhabyo,orutaanzi 403 ukosi nape (of neck) n kisogo mwikosi ukosi ukosi wugosi ughosi Igoti ekiongotiro nkoto ikitogi ikisogo olwotosi Ikoti akabongo kebicha igikanu ebicha inxoti ikigosi kigosi ibhipambo ekerongotira ikyongotira ukosi lukingigo amakosi ukosi kkosi ukosi ikhono mwikosi, mungoro enkoonya olukoto imango (ya mukoti) isanga chikoli insingo insingo nso_wo_ ligoti lie nguvu mbundahingo kingosi ugosi biring' ikano lilopu k_ola i-chikosikosi emikhobha chikoshi ugosi chikoshi ingo enkono lukosi bUgosi ikikosi hiingo kinya kholi ginyankhoti nkiingo ichipingo lungosi ekikanu cipe enkoonya enkombo engwiso engoto ishisingo ukosi ehongo idebulo irugu okosi kerirya-nse ekengotira ng'huni (kal*a) nzingo kosi-kosi king'hoko lukosi ugosi ukosi engwiso 404 (ku)kamata seize v (kwi)bata nyiga ku-gwia ku-guiya kulema kwambata kuwada -gwila toza kUgwata ukuvyangatila kobwata ivwara ku-kwata kufata (ku)kwata,kuzimatila ukwiibata kugwata gwata,gumya kUkwata (kU)kwata ku-goga uhii (kkooko) kukwata wada iwada, isoka ugufata kUnyita (oku)kwata uxuyaula, gwiila, uxu- iwada ko pfinya ukwibata ra ira kukamula ukumufata gota okogota -goga ku-gwila lema ku-kwata iowosa [clothes] ku-kwata ku-kinda khu-kumila khu-kumila, khu-wamba ukulema oku-gema ku-kamula itiraa isoka ku-kamu(l)a kulema iwara ukulema (lema) kukamula gimira (ku)nyaga boywa kukamula iwara kugwata (ku)wata (i)ra okugwata kukamu(la) (ku)gwila ku-kamula u-kulema kugwata kukola, kwikata kukamula kuhola,kwikata (ku)bojwa ku-kamula (ku)kamula kughota ku-toza, ku-gwila kUdima ukukola -diima u-kwata kw-atira kulema kwi-gwEEla (khu)khamula ukulema (ku)bata *-ku/a/t- kulimba okukwata gusama,gufata lema ukulema kukwata kubakura,kunyaga,kujakura kukwata n'amani (ku)kwata akhate kutoza ohu-dira kikhata (oku)gwata gufata waha iwaha keriryonda 7 -ghota kutaja -kwata kwirigatia war^a (uku)lema (ku)kola kulema [kole*:ma] ku-kamula gwata ku-goga ku-gwila kukwaata 405 (ku)kua grow up, get large, become gre v (ku)kula kukula ku-kua -kua kukula gukura kuzogoa -kula kUneneva ukukula konenea,gokina ileha ku-kula kukula (ku)kula (uku)vina;(uku)kong'opala (ko)kora -kula kwIana (kw)Iana ku-kula kukula ngana ugukula gUkUra (oku)kula kula, uxu- ukukula ng'ana kukora ukukula ukukina ugukina ku-la ku-kula ukukula ku-kula ku-kula ku-kula khu-kaliha khu-bofuwa, khu-khoomela ukukula oku-kula ku-kulumuka ing'anaa ku-kula kukula ukukula (kula) kuko_la ko-komera, ko-neneha (ku)kola kOla kukula ingina gukura (u)kura (i)ng'ana okukura kukola (ku)kula ku-kula uku-kula kokina kukula kukula kukula ukule ku-kOla (ku)kula kukina ku-kula (gU)kula ukukula -kUla u-kua ukura kukula kwi-kUla (khu)khula ukukula (ku)kula kukola okukura gukura kula ukukala kukura kukura kukura,okuba kikoto (ku)kura,(ku)nyeta akule kukua ohu-hula, ohu-homera kikwangula (oku)kina,(oku)kura,(oku)konga gukura ng'ena keritO-ne 7 -kina;-konga kukula -kula gukura ing'ana (uku)kula (ku)kula kukula [koko:la] ku-kula kura ku-kula ku-kula kukula 406 (ku)kwaruza grate v (ku)kapa ku-kwacha ku-kwangua kung'wala kusuwa ku-kwakwatura gUkira ukufunya koarwa/koarura kwara kw-eyanza kuharatura (uku)kwaangula kong'ara kurubula kUsanUa;kUthUa ku-idega kukotola arusa uguharura;ugukwabhura okukaratula deema, uxu- ukugweda kurumua kukwara,kukwenda ukuhalatula ogokamara ogokamara kw-ega ku-ikwaruza ukuhorosa ku-kwala ku-zadula khu-khwara khu-khwikhwarura, khu-khwikhurura ukugwaala oku-kwadula ku-kwaha ir*ashoo ku-pekeha kususuvula ukupala, ukukumba kukwenda ku-hara (ku)kwanda kuna aruwa ukurithania (i)shurumwa okukwaruza kukwenda (ku)polomola ku-palamula u-kukamba kokamarura kung'wala kugwanya kung'wala ukulumwa ku-kwalamula (ku)kwenda oghukamara kw-aluza (gU)kwala ukung'wala -halatUla, -hulutUla u-kwanga ukwaarya kuhatula kwi-kwaalya (khu)khwangula ukugwala (ku)kwant(h)a kulawalusa okwagura guharura pala ukugwaala kuara (ku)hyora ademe kukwasha ohu-kwarusa, sangulula kikwangula (oku)kamarura guharura kerOmO 7 -kamara kukwala -kwavula ragha (uku)fwala kupalula kung'wala [kon*wa:la] ku-kwalakwata ng'urura-ng'uruka ku-chuna ku-kwaluza kuharula 407 (ku)kwaa stumble v (kwi)kuvadza ku-kungwaa -kungwaa kukumba guteruka kukuwa ku-ikwala gUkomorua ukukumika okogochwa ikut*huna ku-gagaituka kutsitara (ku)siitara (ukw)ikuvala kwitema -kujula kUtulwa ku-ikwala kleri, mmundu kusisatala ishaama uguchitala -hingwo (okw)ikumula kumpa, uxu- ukukuvala tunywa kwigungudura(kukwara) ukuchitala ukuituratura ugwituratura kw-ala ku-ikwara ukupunula ku-nguvala kw-ala khw-isikarila khu-khwituya ukukuumpa okw-esutala ku-kuvala iwo ku-kuva(l)a kukuntila ukupumika (pumika) kuko_vala ko-sondokela (ku)liko_bando_ kObala kulikwala kabwa nni kugitara kuthitara (i)sidaha okurinya kulikobandola (ku)jikuala ku-kuvhala u-kupunula kochuna kwikoma kwikwala kwikoma ukubala ku-likobala (ku)kuvala kwitema -toa dole (kU)tUbUla ukwikulila -kwaala u-khangukwa ukhangulewa kupunula kwi-kuumpa (khu)humgudukha ?? ukukumpa (ku)likwala kukobala okutera esibo pumika ukukuumpa kuterwa ensibo kuteeza entsilo,kuteguura kutera-ensibo (ku)tabaijuka abumile kukungwaa ohw-egumula kikuvala (okw)itema gutsitaara ikava nfitari kerOs 7 ituratura;itema kwipama -kumpa kapa tulyia (uku)punula (ku)kuvala kukumba [koku:mba] ku-likuvala itema ku-ikwala kw-etoa kadole kwekuumpa 408 (ku)pata get, obtain v (ku)pata kupata ku-pata ku-pata kupata kubewa kupata ku-pata, ku-hokela kUgIa ukulola konyora ipata ku-funa kuronka (ku)kwasa (uku)pata kobhona -bona kUkwata (kw)Ika ku-pata kubona wona ukulonka kUgia (oku)bhona pata, uxu- ukupata kolea kukava ukulonka ukunyora ukunyora -h'mata ku-pata ukusenda ku-pata ku-funa ku-bokela khu-nyola khu-funa ukusola, ukupata oku-funa ku-pata iona ku-pata kupata ukukwawa (kwawa) kupata ko-nyora (ku)pata pata kupata ibata kwona kwona (i)kolya okunyora kupata kupata ku-kola u-kuzana kubhona ku-aga mbata ku-aga (ku)pata ku-pata (ku)pata okobhona ku-pata (gU)pandika ukufyaga -pandIka u-hanga uhanga kushaga kwi-ligya (khu)pata ukupata kwank(h)a kupata okutunga kuronka zana, pata ukusola,ukupata kubona(kupata) kutunga kutunga (ku)tunga ayaje kupata ohu-funa kipata (oku)bhona kuronka waha kero ukunyora kupandika -pandika kwona iwar^a, iona, tarama, ikanyio (uku)zana (ku)kava kupata [kopa:ta] ku-pata bona,ruguta ku-nhata ku-pata kubona 409 -kuu great, powerful n -komi nkulu -kuu kikuu ukali -nene mbaa kulu mUnene uwikolo obonene mrwe wamani -kuru (ku)kula,kugira amani -vina mo-koro -kulu nene mkulu kchende obukulu ngane -kulu munene kulu mukulu imbaha,umbaha kishari mtue -vaha(for person-mbaha) ikikuze omonene,umuhiku ? omonene,ogotora kulu kulu mpiti -kula mukali sikhuulu, sifura -nkulu, -maka -lu -kumene, sadimongo -nini -yoha impiti umukalama [of people], inkalamba [of things] vaha mugari -nkolongu bambu nini inene inene -duve mukuru nkolongu [person] (cha) chikulu ukulungwa u-wukulu ankuru -maka mkomi -maka gwanahota -vaha - nene nkulu ?tale ? ugwamaka -duma, -hanya nkuu ukumu inpiti nkani kyUlU mbaha -kolo mtua, lkambaku ngolo -amani -nini,-kuru mukulu, wa maka mkulu,-maka echikuru -kuru ekyamaani mukuru,wamaani igosi nkuu, mkuu sihango, shamani khome -ya nguru rugira -nini keroxo 7 -kong'u -ale -kulu inganyi -kulu -ing'home ukali [o:ka:li] amakongu kulu nkulu nkuru,yamaani 410 -kuukuu old n -lovela nsehe sakavu yakae ikali nkuru ya kala -lala, -zee(people) gIkUrU ichaakali obogotu -a kala kikaire ikisaza -kuru -sakafu -kungu -kokolokokolo mzuri ngUU ngUU -ya umwaka ku -nko koto mku -kuuye, -ku -zehe ngUru,-kUra likololo,likulu -xombi, -saxalu niku kyakatale ? iku, imeku nku [animals, inanimates], mku [humans] kilala ikishaje ekegotu obhogotu,ubhukungu vele da mwaka ichikaali isamu uku kadde (worn out), -kulu ya mwande shisakhulu sikore -ikolo -ire ku-kangapala shikuu ikwo -machedo inkulu kuo ichampiti, uwampiti [of men] -lala kikuru -nzeja, -ja samani ngona (cloth) -ihakala, -a samani kikuu inkuru inkuru -ku ekikuru chasamani (cha) kale -yajilale -kali ankungu ngulu ligogolu ngulu lipindi -lalili ngotu/nkungu ya kale ng'hUlUkUlU ugwaijolo - unkulumba -kUlUkUlu ikama ukhombi ilyahali kyUlUkUlU sakhafu inzehe ngona *-ku/du\ yasamani, igoime -kuru -tama -a mpiti -ikolo echikuru -kuru kukura (ku)kura hilwunji idaahaeyo sikofu, obukofu, sihaale ikuulu kungu igishaaje shikuu -kuu keruguru 7 -koro -kulukulu -ilala ukuru ngiku -kali -sakafu ikali [ika:li] ku-wisala kungu(clothes) kulukulu zehe kikuruukuru 411 mzee old person n mugogolo musehe mzee kizee unchikulu muthee mgosi mlala, kinghongwe (mUthe)mUndU mUkUrU uwiikolo omonto omogotu mghothi mukaire umutama omukaire/omukaikuru(f),omugurusi(m) umugogolo mukekwu(fem)mukaruka(masc)(mukekuru?) omukaluka mUtumia mUsee,mUtumI mlala omugalusi ndu nku umutama mUndU mUkUrU omukokolo muxombi ugogole mku; mmeku [old man], msheku [old woman] nsehe umushaje omogaka omoseseru,imurwa(omogaka,umukungu) mvele, mvwele mulala umugosi mosi,mudala mukadde imnzehe musakhulu umusakhulu, umuloosi uwikolo omukaire omuzeyi nsikulu mmikuu nzele. mze, nse umugosi umukombe [man], umukolochi [woman] ng'ogolo mukurundu nseja ng'oi msehi nsuri umukuru(mukuru) mukuru mndu mmeku omukaruka nseja nkota vhakulungwa u-mukolochi, umukote omukungu usongo, mugome, muhanga mgogolu usongo,mugome,muhanga nng'oi hokolo (for men), mbuji (for women) mzeyi mughaka mzee namhala, ngikUlU unkangale mnam'hala, mgiikUlU + munyampaa mnyampaa umugosi mUkoombi (woman), mUnaampala (man) msehe umkolechi mzewi, mtua mgona mng'oi mukaira umutama mukote uwikolo omuzehe omugurusi omuntu mukuru omuntu mukuru,mzee ugogolo mdaa omundu mukofu mgogolo mkungu umusaaza meku keryoka 7 omonto-mokomo(omoghaka(old man);umukungu(old woman namhala, ngikulu mzehe, mnampala, + mukuru meeku mukombe, mukote nsehe unchikulu [o:nciko:lo] vachekulu omukaruka mzee mzehe omuzehe,omugurusi 412 kumi ten n finyikyumi ikumi kumi kumi ikumi ikumi ikumi kumi IkUmi fuundimbali ikomi ikumi ikumi chumi ikumi ichumi ikumi ekumi nyikumi jimo IkUmi IkUmi kumi ikumi ikimi chumi ikumi ekumi ikumi kitsigo ikumi komi chumi ikumi ikumi kumi kumi ishumi ikumi kkumi likhumi likhumi ikumi ikumi likumi limo ikumii likumi limo ishumi amtanda ko_mi likomi ko_me (-i) kOmi lilongu limu ikumi ikumi ikumi kumi ekumi likomi limo k_umi likumi i-kumi ikhomi kalongo kumi kalongo kumi komi kumi ikomi kumi ikUmi kalongo ikUmi ikumi ikumi ishumi kyUmi kumi,lichumi ikumi kumi *-ku/mi,\ komi ikumi icumi kumi ikami ikumi ikumi ikumi ikumi ilongo kumi ehumi lishumi ikumi ichumi ikumi beryoka-ne ikomi ikumi ikumi ikumi ikumi kumi kijigho ikumi [iko:mi:] likumi ikumi kumi mlongo-umwenga ikumi 413 kuni firewood n sagala nkwi nkuni nguni ingwi nku mbande nguvi ngU iinkwi chinko ngwi nkwi inkwi enkwi inzagala zekwe jing'wi ngU ngU ngodi ngu enkwi ngwi ngwi urukwi ngU ching'wi inkwi ngu inyagala ngwi ngwi mbayu,nyanghara inkwi ichinkwi ichinkwi ngodi ngodi inkwi nkwi ngu luku ngodi tsikhuyi tsiikhu inkwi enku diguni lukuni ngwii ngwi ding'uni inkwi ngwi inkwi mbawu lukuu hansu anju hanju ngwi nkuu nku ngu ginkwi hanju nk_uni neng'ene i-nkuni orokwe ingu, ingwi ngilu ingu,ingwi ingu hanju mbawu, sagara chenkwe nkuni (pronounced nkhuni) ng'hU imbabu ng'hwi, sg. lUkwi nkwi nkwi inkwi nkUe nyaha inkwi mbawu *-ku/ni,\ ingu enku inkwi nkwi inkwi enku enku,enyaayo enku enku inkwi nkuni ehwi inyanjala zikwi inkwi ngwi ngui kesabiuk 7 senkwe ng'hwi nkwi nkuu ngui nkuni sanjala ingwi [e:n*gwi] sasu ezikwe ngodi nkuni orukwi 414 kunda (kind of pigeon) n nguunda ninga ninga ingunda kavUgi inkuunda ekerindo izima inguunda ndumbU huwa inkyunde inkunda inuta mbuna nguunda inkunya irinyamtitu inguti ya nyancha kunda mhugi inkunda nkunde isindu liwusi inkunda ng'unda chindutu inkunda inkunda ngunda inyange ngunda ngunda ngunda ikuuku kdudu inguti ngunda nk_unda shindukuvhija i-nkunda ingunda ngunda ingunda ngunda ngunda m'hunda nkunde nkunda inkunda nkUUnda ngundya ng'unda *-ku/nda/ ngunde endahi inkunde nkunda inkunda enkombe enkombe eriiba inkunda eusi, nabuvuku, ehodole inkundya zindegeregi,ekiguti inuma kesaguha 7 ikighuti ng'hunda nkundye mbeta nkunda kikunda ingunda [en*go:nda] nguunda bofu enkundi 415 njiwa (red-eyed) dove n nguunda njiwa njiwa injiwa ieia iringo njiwa IcIa intoozi riruma ibeta njiwa inuma ekiiba inziva ekiguti injiba IvUI IvUI mhugi macha omwiba njiwa inuma ndutura njiba injiva inuta mbeta njeva amayibha inguti irinyamu tito(inguti) njiwa nziwa intozi njiva jjuba, jjiba shitudi ininga indiwa enjiibwa lideya mbetaa imunda ingugu intozi nje_va likuulu inze_ba ngunda njiva mbuku kijea kigea mbeta rinyaburiba injeba njiwa nnjuvha i-ntozi asarari ingunda njiva ingunda ngundu njeba njiva enguti suwa ng'hunde m'hunda / hundya kuwi nkurui ingugu nzEa njiva indib'a njiwa, shlpweri ndutu enkobe inuma cipele indiwa echiba enkombe enkombe eriiba injiba kisuamanga ekhyala inkunda injogolo (injiva) esarari inuma buku kesElO 7 inguti ng'hulu nkele, ihuzi mbuna, mbeta, mbuku, irie ntozi n'jiva injiw*a [enj*e:v*a] njuva esarari njiwa (wa)njiwa, kasuwananga ekiiba 416 (u)kunde (kind of bean) n lulandala nkunde ngunde isalwa mboco mbumbu ngunde gacerU itambalala chingende mwere nkolimbo inkole ntendaigo ikuunde;inaandala zehende jisorogo nzooko mUthemba wa mboso ng'hunde enkole soko urukuunde chisoloko nkunde imange mr*ondo, msolini, mbwenu nandala inkole ichinkunde amakobhe h'ngunde ng'hunde impange nkusa kijanyaalo ? ng'unde tsimbindi akapala ekidhandhali ding'unde maaraki ding'unde uluponzo intambalala nandala likuvi nse_gase_gi lukOnde ngundi soko mungau ng'au mboma ginsorogo ngondi nyemba lukunde i-landa orohende ngundi ngOnde ngundi ehende, pl. che- nkunde siili inandala lUshiili nkusa nkusa insoholo lukUUnde nandala umtumpe mp(h)angi lukonde enkaiga nkunde akapala enkore ekihimba,orukaiga,ekicoboyo,orukoore ebihimba ekihimba imbanga nkunde ejanjala inandala zihindi inkoore soko kesEria 7 sehende (lu)shili mfweli mungau njomboe kawende nandala isalwa [isa:lwa] ngunde ezihindi nhunde nkunde enkoore 417 maharag(w)e small bean n mbwanda mahaage mahaagwe imbozo ntumu mngulu mahalagwe mboco chilanda chingende madingoyo, mangobe kijanjabo ibiharage empelege idoogi;ihalaagi amazoreka amaarage mboso;malakwe mboso mahalage ebiharage soko igiharagi mboco amaarake lutololo isilulima,isyilagi mahar*aki ndema ibhihalagi amaharakwa amaharage maharagwe maharagwe amalima mahalage mapanda maganda mate ? tsibalayo ilaanda ebidhandhali dimbwanda maaraki maharagwe uluponzo achilanda mandondo zinjorogo, maganda ngo_nde malage maharagi maaraji mungua(kaboro)? kaboro(type of ng'au) imboni (mamboni) amaarage ? mandondo mbwanda lindale e-chilemba amachoreke malima mahalagi malima maharage maharagi mandondo maharage mankamuli mahalage indima mahalage maharage imponzo mahalage savachi ihalage mahalagi lualage ebihimbo igiharage cilemba, kaoli ilaanda ebihimba ekihimba,orukaiga,ekicoboyo,orukoore ekihimba kitoito ekikaiga inkomba mahaagi engoli inololo amazoreka ibiharage maarakyi kesErEndEy 7 amaharaghe mahalage mahalage (soko) mbonu chilemba ng'halima imbozo [embo*:zo*] mbwanda amazorika maharage (mandondo) mankamuli ebiharage 418 (ku)kunga hem, make a border v (ku)kunga ku-pinda ku-kunja kwirigira kukucha hemu ku-tenda muhaka kUvetanIra lwaato esukubi ku-kokoba (uku)piinda limilila mUvaka;kUvakana kUtUla(ngUa) kusona,kuhenda iomuo uguchurubhibhe -una okutulao olubhibhi xomangila, uxu- ukusivela ipindo kuweka mpaka ukubhalila tora omobaga orobhebhe,ebhaga ku-kunga ku-sona pindo ukusona ku-chuma ku-kugira lwakho khu-funya ku-kundha denga lingongo yaawa ku-chiya, ku-palula kupinta ukupinda (pinda) kupaka mpaka ko-romba ibindu (ku)kuli kuvinika [mkeka, jamvi] yaavanisa rutumo (ku)una rikunjo kubeka ukengu kukonja lua likwembo uku-kuwilila kukuncha kulesania kulesania (ku)kungo (ku)pendelela okugita orobago -hakanya ukusigila -gonda u-kita uhendua kupinta kwi-kilima khuhona (ku)winika kukongela omukugiro,okukugira(v) uma nande, pakanya kuzitila omukigiro (ku)kugira apinte kupinda; pindo [n.] ekhemo, edinda kugira urubibe ovarile kesoha 7 ukupinda umwenda kuhinda, kupinda (ku)vigha ku-tota okukunga ku-anga haka, mhaka kuzigira 419 (ku)chuma gather (flowers, fruit) v (ku)nokola kusoloma, kutungula ? ku-tunda ku-aha kuyawa guketha kuwaya kw-aha gUketha ukupambula gutora amaoga ??? ikodoa maova ku-kumbania kwimbula kusholoma (ukw)angula;(uku)kova kutwa noga kUtwa ku-bawa kutongola haa ukwamuula;ukwaha -getha okutongola yava, uxu- ukutungula a:ha kuyava ukutolela;ukwaha ogutwa amako okoha,ugutwa -bawa kw-aha ukutungula ku-tunda ku-kukumba ku-bawa khu-chuma khu-buuta ukudawa, ukuzawa oku-soloza epa iyaya ku-hepa kuyavila, kutungul# kukulula [fruit], tema [flowers] kuto_ngo_la ku-chuma (ku)tongo tOmbwa kunokola yaa kuthurama (u)tua ihaa [coffee], itumwa [flowers] okunoga kutongola [fruit] kuc_h_a ku-kavha uku-kuntula kohuta -apa kusamba -apa kuoma ku-nuka (ku)yava kuhiita kw-aha (gU)gesa ukutumbula -yoBa u-khaa ukhaa kuyev*ela kwi-kala (khu)yava ukudab'a kwapa kuoma okushoroma kwaha kulula ukudawa,ukuzawa kusoloma kuhumba kusoroza (ku)soroza ayabe kuunga ohu-bhusa ebimuli kiyava (oku)twa gusoroma (i)haa ketara 7 ukwaha;ukutwa kuyoba -yaha itumuo, ihaa (uku)yawa (ku)donola kuyawa [kojav*a] ku-kava twa ku-suma kw-aha, ku-tunda kuhuumba 420 kupe (cattle or dog) tick n ligooli nguha mkupe, nguha igule ng'onkoma ngua ngonela ngUva koontwa (ama)gecha ichari nkodo inguha (e)nguwa ingooli eketono inguwa mbili mbili kupe enguha kite inyondwi ngUha ingua inkupa ilikalakambo isheri lipaparambu,magoli inondwe ichingoha egetotona,engoha kupatu guhu igule nkufa nkwa chikupatu shilamala sikuwaa impanti, inkusu enkooso ng'upa kyanr*ii ing'upe igule akontwa ligoli / magoli inamara songa / hyonga lipapani / mipapani kyanri kigumba kiumba saanga inguwa likupani nk_upano nngupe i-nkupa anguha chikupa lipapani chikupa likupata (o) ligoli engoha kibilu ng'hundya anganupa hundya nkufa nkufa igule nkUpa lipalilimbwa mp(h)apani kitoti engohe iguha kontwa impanti,inkusu embala engoha, embarabara engoha enguha idela nguha engua iligoli ekitunu inyoondwe kyanri ketEmi 7 sengoha ng'hundya nkuha icheri nkupa ngole igule [igu:le*:] mbapani ekitunu papasi nguha embarabara 421 mtini fig tree n mkuyu mkuyu mUkuu mtini mUgumo omoko lisyeka mUkUyU mUkUyU mkuyu? ndini umuhama umushindwi umutini miki isyunguti mtini malulu umkuyu olusansa ntela, nnandi ntendefu umusanvu nrin' mukuu munkongo momoti muntela omote(?) mumpiki mkondokondo muunguungu mughumo mwikwi mUkUU *-ku/yu/ mumtela omuzeituni umkuyu omukukuni omutiini omuti gwomuzeituni omutini omusiiru ketenekela 7 megele mfumu mukuyu ntini omuti mtini mkuyu omutiini 422 mkuyu fig mulberry tree n mkuyu muuyu unkuyu mukuu mlamba mbuyu mUkUyU umubuyu omoko mkuu mukuyu umusoombe omoko likuyu mUumo mkuyu omukuyu mUkUyU likuyu mukuyu m|bino nkoyo umukuyu omoko omoko mkuyu mkuyu indongomilo mkuyu mukhuyu kumukhuuyu umbuyu omukuyu nkuju mkuu # nnkuu ? # mkuyu umuku nko_yo_ enyengereri ntongonyu nkOyO mkuyu nkuu mukuu mkuyu rikuyu nkoju nkuyu nkuju u-mukuyu omokowa mukuju likuyu mukuju nkuyu nkOjO omoko mkuyu (nkuyu-matunde ya mkuyu) nkUyU unkuju mkUyU munung'ungu mukuyu ikunyu mUkUU mkuyu mkoyo omushenje,omusikamori igikuyu mukuyu umbuyu omukunyu omuzabibu omukunyu ikuyu mkuyu mjombe omurugu ketilitili 7 omokoyo nkuyu mtembo muwuyu unkuju unkuyu [o:nko:jo] nkuju omuku mfuyu mkuyu omukunyu 423 mfu dead person n umufiimba maiti maiti unfwile kwiimba mfu malehemu kimba uumfu, amaiti egetondo,amakweri,ogosira mndu aphwie mufu ikiziga (o)mufu umufwe omutuye kimba mUkw'U mnhu afile ur*o omufu mfu mfu umuphuye fUmba,-kIimba omufue muchu mnying'a uvaswe,usimba mfu, mneng'a mfu (ntufi)mundu ywa afwire ikizigo;umuvyimba umuku egetondo,umuku mfu munhu yatila umuvimba (va)mrimi mndu apfiie mufu munu yafwire mundu akhutsu umufu umalehemu omufu munu wa ku-pela nnying'a nying'a mtuhi umufwe mnying*a ichala munu ywa afwili mukuzu mahiti ntwi mundu afwili ndu mfu kiimba kiimba mndu afiiye omufuye ntui akufa ntui u-mufwe, ichala omoku mufwe mayiti mufwe maiti mtuhi omoku maeti nzimIzI uju afwile mfu muimba muntu in ukure ? umufwe mUiimba, mUkiU mtufi, mfimba wino afwile *-ku,/ mauti omufu umupfu mufwe umalehemu omufu omufu omufu;omuntu afiire ? omurambo ufwe afieye (maiti) omufu umfimba omuku umutumbi mfu ngu -kia umuku nfu mfwile ntungu mnying'a muyazi mfue unfwile [o:nfwi:le*] ntembo omuku tusa mto kwaga omufu 424 kifo death n ifwa farazi ndio ifwa gikuu kifwa ndilo gIkuU uulufu ogokwa kiphwa kujwa, olumbe urupfu (o)rufu ifwa uruko olutu kIkw'U kIkw'U ndito ufu olufu efiyo ofu uruphu gIkuU olufu ncha opfu ikiswa,uvuswe ifa ufu kifwa ulupfu uruku uruku kifo, ndilo chifo uv*ufwe inkwiya upfu lifa likhutsa khufwa ulufu obufu ku-pela, sipalelo ufuu ufu ku-lila, ku-hwa uvufwe upfu ulufu lifwa likuza nsiba kiwo kifu ufu gikuu ikuu ifa [?] orufu nyiwa nyifa malilo infwa oruku ubufwe chivembu ubufwe kuwa kiu malilu oruku ndilo lUfu ubufwe lUfu nkuya ikuya impungo nkia nywabaha ulufu kufua *-ku,/ kigo rufu nfwa ulufu orufu okufa rufu orufu ulufwilo kifa ohufa ishifo(fwaa) oruku urupfu ofu ofu lokyo 11 uruku lufu lufu gikuu upfu imfwa fua ifwa [e:fwa] chiwa oruku kifo ndilo orufu 425 (ku)fa die v (ku)fwa kufwa ku-fa kaafa kukufwa gukua kufwa ku-fa gUkUa uukufwa gokwa iphwa ku-jwa kupfa (oku)fa (uku)fwa kukwa -fwa nyapa kUkwa kUkw'a ku-fa ifa kufwa efo ifo ugupha;uguhwela -kua okufwa cha, fwa, uxu- ipfa ukuswa fa ifa kufwa ukupfa ugukwa ugukwa ku-fa ku-fa fwa ku-wulala, ku-kwya ipfa ku-f(w)a ku-fwa khu-khutsa khu-fwa ukufwa oku-fa pela, ku-pela ifwa ifo ku-hwa, ku-byaa, ku-lila kufwa ipha # ph # ukufwa (fwa) kufwa ku-kuza (ku)wa wa kuhova, kuhwa fwa (gu)kua (u)kua (i)fa okufwa kuwa (ku)fa ku-wa u-kufwa, ukulala kukwa kufwa kusova kufwa kiwo ku-lwee, ku-hwega, ku-jomoka (ku)potela oghoku ku-banika (gU)cha ukufwa -fa ukuya ku-ya kufwa kwi-kia (khu)fwa ukufwa (ku)sowa, (ku)fua, (ku)sokera *-ku,/- kuwaa okufa gupfa fwa ukufwa (ku)fa kufa kufa kufwa afwe kufa afire kifwa (oku)kwa guhweera;gupfa fa ifa makire ukukwa kucha -fwa gukua ipfa (uku)fwa (ku)fua kukufwa [koko:fwa] kuwa okukwa ku-fa ku-banika, ku-fa fwa,ku-fwa 426 urithi inheritance n amaliilo ufisi urithi uupyani rugai wurithi ulisi Ukua uupyani omwando urithi wusika impungurano ? obusika amaliila mwandu omwandu UtiIwa UtiIwa ulisi obuhunguzi,kuhungula(kurithi?) urisi ubhuchuuzi igai okulya omwandu isaalo ilipwela,uvuhabe urisi burese ukuhyana;ukuchuta omondu omondo urithi ulisi ichilingo ku-(pala) busika khu-vukula busiikhaa ivizwalo obusika malakamila ding'u warithi, ulisi uvupyano upyanyi ulisi imiandu ulisi ulisi mbala dingu kurea-ukua uria ukua urisi obugabi ulisi chokolo maleshe u-wupyani obhugabhi chilingo mbala chilingo ulisi maleku omoghabho ulisi ikilingo isaalo usai kupwana Usaali ividwalo kuhala [esp. of wife] *-ku,/a/ ulisi okuhungura umwandu,iragi pyana ivizwalo kusika obusiki obuhunguzi,oburagwa okuhungurira obugwetwa agale upazi obusiha amakalo ? egabho ubuhunguro -kOlOla umwando m(i)hungulo urisi, kyoor*a uwupyani, mpyani vuhalo uupyani [oopja:ni] ulisi engaro kamsola ulisi obusigire,obuhunguro 427 (ku)piga magoti kneel v (ku)fugama kusukama ku-toa magoti ku-kima mavindi kutungama guturia maru kudunga ngokoro ku-tumbala gUturia maru ukufukama gotugama ikava magoti ku-koma amazwi kupfukama kuteeka amajwi (uku)fugama kuhigama ifukama kUtulya ndu (kU)tulya ndu ku-tumbala kutela ebizuri ekaba makoti ugufukama -turia ndu (oku)fukama tungama, uxu- ukusugama kaba makoti kufugama ukufukama ukuhigama,ukusigama ukuhigama,ugusigama -chuchumala ku-tumbala ukufugamila ku-chwama khu-sikama khu-fukhamila ukusukama oku-fukamira kwikala na malundi ifirya ndii kwikaa malundi kufugama ukufukama (fukama) kufugama ku-sigama (ku)pega magote ligoti kutundama ifuriya nri turia maru (u)tulia maru furya makoti okwifukama kugwada ku-tindivhala uku-sokowala okohigama kufugama (ku)tundama kufugama (ku)tewamajua ku-tundumala (ku)fugama kuhigama ku-fika madi gULuja ukufugama -sukamba u-tungama utungama kusugamila kwi-tuungama (khu)fukama ukusukama (ku)sunt(h)amala *-ku,/kam- kutama makilikiti okuteera amaju, kufukama gupfukama fukama ukusukama kuteka amaju kutsimba amaju kuteza-amaju (ku)teza amaju afugamile kugin_t_a mazwi ohu-sigama, sigama kifugama (oku)higama gupfukama (i)lema nri -kOmba himagha kukala kazwi -fuka bivwi gutumbia maru pfiria ndi (uku)sokowala (ku)fughama kutungama [kotun*ga:ma] ku-tindivala higama ku-bena vindi ku-fikamadi kutela ebizwi 428 (ku)fukia give out smoke v (ku)tung'ilidza ku-fufutika ku-avya mosi kufukizya gutoga kufukia -fukila kUruta ndogo ukusukizya ilyunsi gosokia erioki phumbia ku-dunya kwotera (uku)fuung'a kuigunda,kuituta ituta ingesi kUtoa (kU)toa ku-nyong'hela kutuntumula iwuta musu ugufuumba toga fukilya, uxu- tuka ukwoteza uku(gunda) ukwigunda -fuki(t)za ku-lava mosi tululusya ilyosi ku-fumya muki -dusuka khu-rulitsa mwoshi khu-nia, khu-khwitukha ukusuuka ilyonsi oku-duuka omwosi ku-sidya yuuta nsu ku-tutumya lyoli kususya ilyosi kutulisa lyosi ku-vuyiza mwochi (ku)huka lihyoe ukikiya kututulisa ifumbia musu gutoga (u)toa okukema ingesi kut_ut_umuc_h_a ku-ushela u-kusuka kufuka kutuma kufuka ukulya ku-huka (ku)hukalisa kughundeerya ku-funka ukufusya ilyosi -zuuka u-tunkiya utuncha kususya kwi-tuunka (khu)tutuma u kwosi ukusunka (ku)fukira kuukiya okuchumbuka gufumba fukizya ukusuuka-ilyonsi kuchumbika kucumbuka (ku)cukya omwika afwusye kuvun_k_iza ohu-tusa omwosi kisila (oku)gundurirya gufuumba (i)fubia -koba mbori ukwighunda kuzuka iuta mtsu (uku)suka (ku)syila kufukizya [kofuke:z*a] ku-tutumia huta ku-ifunuzila ku-pwepwelesa kuchunka 429 (ku)fuga keep livestock v (ku)diima (kutunga) ? ku-fuga fuga kufuwa gutuga kufuga ku-fuga gUtuga ukuteka gotuga etugo iphunga ku-lusya kutunga kutunga (ente,embuzi) (uku)kwaamila kutuga (oku)leeba kUIthya (kU)Ithya ku-fuga iamka kutunga iisa ugutunga rUthia,-rIithia okuleba,okutuunga tuga, uxu- ukudima,ukulolela funga umbe kudima ukutunga (ugu)tuga,niba ukuribha -fuga ku-fuga teha ing'ombe ku-risha khu-vaya miruku khu-bayaa, khu-khwayiisa ukusowa oku-lunda ebisolo, obwayi ku-langa iwiikyaa ku-langa kusuga ukuteka (teka) kudima ku-tuga mitugo (ku)puga uga kufugha alika kurithia (ku)rithia ivikya findo okutuga kulima kuwesa ku-langa u-kuteka okhotuga kufuga kufugha kufuga (ku)uga ku-huga (ku)dima okutugha ku-fuga ukutima -saBa u-tugha ng'ombe utugha kusuga kwi-golEpa (khu)dima ukusab'a kuuga okutunga teka ukusawa kutunga kurinda (?) kurisa (ku)lisa adime kushugha omwayi, ohw-aya kidima (oku)tuga gutuunga kobOkO -tuga;-nibha kufuga kutunga iwikyia shima (uku)teka (ku)dima kufuwa [kofu:wa] ku-langa tuga ku-fuga ku-fuga kutuunga 430 fuzi shoulder n ilivega mawega wega amaswa gituro ionge (maonge) yega yega uuluto rireko ikotho ibega ikitugu ilivega ribhega libega kItuo kItuo yega (mayega) iamsa kaso koso igitugu kIande libeka ivegaa kombe ikungo ikungo livegha ibhitugo amaleko irireko(amareko) bega gwaha, mavuzi ishipungo iveya,maveya yewa kibegabega geya livega kamabeeka ikome / amakome eibega livala eewa yewa mavala ishipungo yewa ikome magi livega, mavega libega / mabega yuni likombi / makombi yeeva ituro ituro ribega,amabega mab'eg'a mapuzi makoyo amaswa ribhega(amabhega) chibeja lifuli chibeja lipamba, ribhega ega ibega amafusi iBega ivegha ishipungo usoo liveka ikome liwega / mawega *-tu,/u,/di,\ lipamba pl. mapamba eibega igitugu ciye / viye ikome ibega eibega eibega ibega ifusi (ma)egha amabaka ilivega eribhega igituga kyaabu iveva kobOkO kwa bolyO rereko ibega gituro kombe, yewa chiweya kivegha amaswa [ama:swa] likoyo amabega mhambaga fuzi iibega 431 mfumo chief n umutwa mwami, mutwale mtema zumbe ung'anga,umwene,unfumo (cibU) chifu mwene mUnene umwene omoruoti,omogambi mangi mwami umwami omutwazi,omukama=king in Buhaya (?!) umunza:gila mokama omukama mUnene mkulu mangi omukama mangi mangi umwami mUnene omukama munyampala manyi mangi mangi mtwa umwami omokama omogambi waziri mkuli ifumu muteru mangi mwami umwami umweene omwami umu mangi mangi mkulungwa umwene mangi umwene mutwa umwami bambo nkosi, bambu munene omukama mfumu nkulungwa i-mfumu omutemi mutwa mtwa mutwa mwenyi omotemi zumbe ntemi umalafyale mtemi mutemi ughari umwene tUtumo chifu uniwene mtuwa, (mbuyi) *-ku,/mu,\ mwenensi omutegyeki umuganwa,umutware mwene umweene omukama omwami omukama omunyoro umwene zumbe omwami umtwa umukama mangi mangi kobOkO kwa komOsO/mmOsO omokama ntemi mwami, mtemi chibu mangyi imfumu munjagila ung'anga; umwene [omwe*:ne*]; unfumo omukama mfumo, mtawala zumbe (omukama?) 431a jumbe chief, headman n umundzagiila mutwale, mwami zumbe zumbe ujumbe (endimani) mgosi wa lugongo jumbe mUnene umulasi omoruoti,omogambi mlau, mangi mwami umutware omwami,omukungu jumbe omwinangwa mUnene kyele mndewa omukama,omukungu mchili umuch'amanza omukungu mwanangwa untwa mshili jumbi umulalike omonangwa omonangwa mndewa mndewa, jumbe umwene jumbe,munangwa mwami mndewa likuru umwami, umuwuli uyuumbe omwami umu, nang'olo nshilyii jumbe ujumbe ayumbe, umulasi jumbi ologongo jumbi nkulungwa jumbi manji munene munene ngoviro omukama jumbi amfumu ajumbe umulasi omutemi ifumu jumbi ifumu mwenji lindota omuchumbe zumbe ng'wanangwa untwa mgaBe jumbe, mutemi mutemi ? ujumbe juumbe jumbe umwene mzenga kaya mweneviale omureberezi yumbe uyuumbe omukama omwami omwebembezi omunyoro umwene zumbe omwami umunjajila omotemi,mwanangwa umutwaale nshili kogolo omonangwa;omokama njumbe mwanangwa chibu(munene) mchilyi mulasi munjagila ujumbe [oju:mbe*] mweenye omurugaruga mdewa zumbe omutwaale 432 (ku)fumbata grasp, hold in arm v (ku)fumbaatila kunyiga sintu mumabhoko ku-fumbatia ku-fumbatia kufumbata kwambata kuwadia ku-ikumbata gUkumbatIria ukufumbata gokumbata,kwamoria kunjira kuvoko ku-kwata kupfumbatila (ku)fumbatira/kubumbaatira (ukw)inatila;(uku)fumbatila kukundirirya fumbata kUkwata ku-fumbata ng'honde kufumbatila wada ugufumbatila -kumbata,mbata (oku)fumbata kumbata, uxu- ukusumbatila tambia kufumbatila ukufumbata ugukindirria ukwibhara -fumbata ku-fumbatila ukufumbata ku-kumbatirira ku-fumba khu-khumbara khu-fumbara ukulema oku-nwheza ku-kumbatila ifumburya ku-hundika, ku-hindika kuvumbata ukufumbata kufumbatila ku-kumbata (ku)hinyati umbatiya kuhumbata iwara kugwata uchumbata (i)shavya okwifumbata kuhumbatila kufumbata kamula ukufumbata komutahata -ikata (ku)fumbata -ihata (ku)umbata ku-humbata (ku)humbatila ghukumbata ku-fumbatila (gU)kumbatila ukukolelela -diimIIla u-kumbatia ukumbatia kufumbata (kuvumbatila) kwi-kuumbatEEla (khu)fumbata ukufumbata kubatira kuumbata okubumbatira gupfumbatira fumbata ukulema kufumbata,kukwata kufumbata kukwata (ku)fumbata apagatile fumbatia fumbata, ohu-fumbata kifumbata (oku)kumbata gupfumbata -kola -ghota kukumbata -fumbata ichungur*ia (uku)fumbata (ku)fumbatila kufumbata [kofumba:ta] ku-utika gwatembeho -goga -fumbatila kufumbatila 433 mfupa bone n ikidzege ifuha vuha mvuha ifupa ibindi iindi vuha IvIndI iifupa riuga ighua igumba igufa eigufa ikisege riguha liwa ifua IvIndI IvIndI zhege kkabu igufwa ifuo ifuo igufa ihindi liwa ikupa ifuo ilitsege ifuha ifuha lifupa igufa iriguha iriguha zege vuha ifupa (ma)ikufa fuo ggumba, ggufa (chi)pate shikumba likumba, siikumba ifupa eigumba ligwangwa iifwo # iifuo ? # ifo liwangwa ifupa fuo ifupa lijege kigumba lihupa kyupa lihupa / mihupa ifuwa mwindindi muluitu ifuha rigua kihupa chifupa liupa i-fupa righoha mufupa lipava mufupa kiupa kihupa lihupa, lijege righuha, ama- vuha iguha ikifupa iguha ikufa ikufa ifupa ikupa licheke (?) ifupa shfupa *-ku,/pa\ (*-ku/pi,/) liupa eigufa igufa fupa ifupa igufa eigufa eigufa igufa ifupa vuha ekumba ilifupa riguha igufa ifua ifua -korya righuha iguha igufwa fuo fupa lufumba ifupa [ifu:pa] liupa eriguha mfupa vuha igufwa 434 -fupi short n -fupi ntofu njihi dihi ilipi nkubi vui guhi gIkuvI ingipi, ukwipimpala (obw)eng'e ngwihi kimpi -gufi -gufi -fupi suhu -fui mfui nguvI nguvI -ghuhi fuhi -gofu kifuyi -fuhi -gufi nguhI lifwii -kupi kifui, mfui uvusupi,unsupi kifuhi fuhi, mbuhi -fupi kigufi ekieng'e ubhweng'e fupi guhi fupi ikufi kyifui [of something], ufui [n] -mpi guhi mwimbi sisiimbi impi -mpi -kwipika -fii ufii nanjipi fupi kifui # kisui ? # ukwipimpala -fupi kibiginyi, -chimbi (i)- inyipi ipi, eg. person; mwipi -hupi fuuyi inkwi,umukwi(person) nkui -fuhi omufui nyipi; nnjipi [person]; kijipi yofupika uupi -fupi obhoghe mbimba -fupi mbimba nzipi -jipi -choko, -hupi nyeng'e ngihi nguhI, iguhI ubupimba -guhI nkufi ikufi ifupi kyupE fupi -impi shfufupi njipi -gufu -gufi -i_pi impi (chi)gufa -gufu ekigufu mugufu, obugufu ufupi zihi, sihi obwimbikiti, simbikiti fupi iguhi kigufi -fui -fui -kolo -eng'e guhi -ihi inkui kiteng'eta -fupi -fupi ilipi [eli:pi] wiipi nguhi guhi guhi ngufu 435 mafuta (laini) oil n amafuta mahuta mavuta mavuta amafuta maguta mavuda mavuta maguta amafuta amaguta amache mafura majuta amavuta amajuta amafuta maguta amafuta mafuda mauta mauta mafuta iharo amazuta mafuda amavuta maguta amafuta makuta amaviga mafuta mafuta amavuta amaguta amaguta mafuta mavuta amafuta makuta mafuta makura kamafura amafuta amafuta mauta mafur*a mahuta amafuta amanona mafuta maguta manhu_ta mauta mahuta mafura maguta mauta mafu`ta amafuta mahuta mafuta mauta amafuta amaghuta mafuta mafuta mafuta mauta mahuta mahuta amaghuta mavuta maguta amafuta maguta makuta makuta amafuta makuta mafuta amafuta mafuta *-ku,/ta\ (*-gu,/ta\) mauta laini amajuta,omuzigo amavuta mafuta amafuta amajuta amajuta amagita amagita amafuta mavuta amafuta amafuta amaguta amavuuta mafuha -ko:la amaghuta maguta mavuta maguta mafur^a mafuta amafuta [amafu:ta:] mauta amaguta mavuta mavuta amazuta 436 mama mother n ujuuva majo mmaa mmaa umai maitu mao mama mwaitU (a-mama), maangu baba mama mama mawe maawe yuuva;mama mai mai jejo iny'a;mwaitU mwaitU mama ivaara mawe mayi mai mama maitu mai mayi mama ujyuva mama mama mabu mama bhabha/oma bhabha mamo mama mama iyo mai mmange (my), mayoko (your), nnyina (his/her), maam mai, inye mama mayii umaai mama ajala ma mama amama mayi wama, mama amangu, amayo mawu m'ma, mama amabo maO mau maama ntii-ngina(his/hers) ntii,maama mama mai amabo mama; amae [my mother] amama e-mayo mma mama, maji mawu mama,maji mau amama, akwitu mau bhabho mame, mnala iya, nna, noko ? juba yayU yiu yiu mayi (umayi) maama, maaU mama umayi mau mao omuzaire,nyina,mawe mawe mama, mayo umaai mawe nyina nyinanyowe nyinanyowe,mama mayi mnaa [called by men], mame [called by women] mama nyinesu(mayi) yiya maha;maawe mma mma konda nyako mayu mayo mama womoo, wamau mama, mayo ng'hinesu umai [oma:e] amao, maama mayi mama mama (mnale) maha 437 umande dew n ilimedzi mnyozu mnyozo ulumi ime mami ume Ime uulumi rimi imi lume urume (o)rume ikitungwi orume echime Imwe Imwe tungwe ivaarwa ekime umande urume ime olume,echime ulume ulumi r*er*wa nnongo ulume urumi urumi tungwe nhungwe inganda lume(i) ? musulo tungwe lime liime ulume omusulo lingame laura lime imangwe ulumi metu, no_nge lime ulumi umande mitungwa laa imee ime imii orume mahangame chime lingame u-lumi orume imbaga mitungwi imbaga umande mangami mubetu orome mnyuzu lume indungwa lUme lume lume ? imangwe lUsUlUli nungwa,lumechi ulume mangami *-me\ lisume ekime urume lumi ulume orume orume ekime orume intungwe mnyozu olume inungwe orome urume laa -kuha orome lume lume imi lumi ulumi ulumi [olo:mi] mangame orume tungwe mnymzu orume 438 (ku)meza swallow v (ku)mila kumila ku-meza meza kumila kumeria kumila ku-mela kUmeria ukumila komera mira ku-mira kumila (ku)mila (uku)mila kumira mila kUmelya (kU)melya ku-mela imer*a kumila mira imira ukumira meria okumila milaa, uxu- ilya ukumila,mila mer*a imera kumira ukumila okomera okomera bhogara -me(t)za ku-mela ukumilula ku-merya imera ku-mira -guma munda, -metza khu-mila khu-milla ukumela oku-mira ku-mila miraa imira ku-mila kumila imera ukumila (mila) kumila ku-mira (ku)mila mila kumila mira kumeria (ku)meria imer*a (oku)mira kumila (ku)meza ku-mila u-kumilula komera kumila kumila kumita kumila ku-mila (ku)mila okomera ku-mela (kU)mila ukumila -mila umia miira kumila kwi-mEla khumila ukumela (ku)mira *-me\d- (*-me\n-) kumipa okumira kumira mila ukumela kumila kumira okumira (ku)mira amile kumeza mira kimila (oku)mera kumira (i)mira imira kumbati mera kumila kumila kumeria mer*a (uku)milula (ku)gudika kumila [komi:la] ku-mila yakira,samikira ku-meza ku-mela kumira 439 kushoto left-hand n kung'igi lunso ku-moso kumojo kumongo njara ya kimotho mkonu gwa kiwaka ku-moso Umotho iimani, ichimani okobee kumtho mugoda ukubafu obumosho inyigi;ing'igi kumosi okumosi kwoko kwa aka kw'oko kwa aka kumoso nguo omukono mumoso owoko iutamba ukubhenke Umotho okumosi muxono mukigi kung'igi kumoso nhege ibhanvu ? okomosi/bomosi bhomosi kumoso ku-moso imongo kunyoso ? kkono moso mukhono mukhali kumukota, sikota iwoko lya mmoso omukono omuggoda ku-nsanda woko umuso ku-mchinda imongo achimani, akamani kiwoko kya mange_ge_ mukono m'mosi kwanangeja lwakEya kumkigha ukoo-muso umotho umotho kmoso [bearing], koko kmoso [left hand] ebumosi kumangeja (ku)manjele nshinda e-chimani okumosi ushomi mkii ushomi kunkiya luboko lwa ngeja kumangigi komosi kumoso lUmoso kukimama kUmoso / mmoso kimoho gimoho kumongo nkEgE khu-n'giki imanso (ku)shigi *-mo/co/ liboko lia mkeya emosho ububamfu kamani iwoko-lya-mmoso obumoso -emosho omukono gwemoso emoso,omukono gwemoso humongo zosho, mosho omuhono-muhasi, omukoda kunshiji okumosi ukubafu okookasha, omusu -kuneka okomosi;bhomosi lumoso kumanso kimotho kumoso chimani, chimongo kung'higi kumongo [komo*:n*go*] ku-nchiji obumosi ku-moso kumoso obumoso 440 mosi (=moja) one n jimwinga jimwi mosi mwenga ilyimwi imwe imweri mosi Imwe lyonga, weenga eyemo moja mwoiza kimwe emoi imwi kamwe -mwi nyimu Imwe imwe imo? kimwi mbele;limwe;kamwe Imwe imwi imwi kipamato kimi yimu limwe;kamwe kimwi/imwi emwei,kemwei,romwei,mwei,gomwei moja imwe, (moja) lyoka imudu-imwi -mu imwe shilala indwela -mwi ndala imo, inandi kimwii yimo hoka achonga -monga ndala, mula moja lumo yimu jimwi imwe imwe -mu imwi chimu moj_a; yoyamba [mosi] lumo, tosi chonga imwe jimo yimu jimo lumo imwe yimonga emwe bosi Imo, solo kamo yImo imwe limwe yooka kamuE yimonga imwi yimu lumo emwe -mwe conga, citamfi -mwi emo -mwe emwe emu imo ng'wenga ndala yimo imwe limwe kimwi ekunekO -kamwe imo yimwi imwe kyimwi chonga kimo ilyimwi [eljemwi:] chinpepe mwi imwe bosi, imwe emwe 441 (ku)mwaga pour away v (ku)sukula kugona kw-etia etia kukwita gwiturura kudia ku-tila gwIta ukwiita goitera kuta ku-suka kusesa (ku)sheesha (ukw)ita kwitera ita kwIta (kw)Ita kw-ita, ku-mwaga mmba, msingi, mba ya nasi, mshalo, mkongo, itongo kusesa buswo ugusesa -ita (okw)ita itaa, uxu- duda busua kugidiysa ukusesa okohoma okohoma -tula kw-itila ukwita kw-ita ku-pula sundula khu-tsukhaa ukwita oku-mwaaga ku-mwaila pusuo ku-mwadila kwita ukwita (ita) kuyita sundura (ku)jiti ko_la yita kuyita, kumwagha iirita gwitura (u)tura (i)ful*wa (okw)itira kujitila kumwaza ku-jita, ku-jaa u-kwita kwitera kutaga, kukupula kuyita, kumwagha kubaga,kuhupula (ku)jita kijita (ku)yita okohomora, okwitera kw-itila guta ukona -ita hunua ukumua ? kwita kwi-iita khududa ukwita kwita kujita okwata gusuka,gusanzaza,gusesa ita ukwita kusesa kumiisha okwaata (ku)sesa ahwite itiya chuha ki-kunula (okw)itera guseesa ihita -kurubula etera kwita -sesa gwiitura ipusuo ukwita kung'ha kukwita [kokwita:] kwita itira ita kw-itila kuseesa 442 nne four n fitayi inne nne kane zini inya inya nne inya zinni inye nne inna bine inai itayi kanne enna shina inya inya nne ina shina kane inya,-inya ena jinne kwani iinya, fiina -ina(fina for things)vana(people),sina(animals) kane inyei inyai nne nne,kunye zinne kanni,inne -na, -nya vinne tsine -ne ina nchenche fiina ncheche vini vini ncheche vine nsesi nsese mchechi fiini inya inya -nya, -na [depending on noun] inna nsesi (zi)nai, (vi)nai nsheshe vini inye ina mchechi ina ina ncheche ncheche inye kane inne tuna ine ine gane zine kanEE ine ine msheshi *-na\ ina ina -ne vini -ne ina -na ina ina zine ne chinne sina(nsina) inye kane fine kwa kanne ine ine inya shi:na vini fine zini [zi:ni:] mcheche inye kane nne inna 443 nane eight n fimunana munane nane mnane mnane inyanya wunyanya nane inyanya chinane isano na isato mnane munana munani munaana imunana munane etanu nesatu shinane nyanya nyanya nane kandeni munana shinane munani inyanya munana munane inana nane nane munane inyanei inyanyai nane nane zisano na zitatu nanne munaana munane sinane -mkaaga, mnane munana mmwanu na nnatu nyanya nnyano na dinatu munana chinani nani munane nani nyaanyi inyanya inyanya nyanya munana nani nane ng'ano na itatu (five and three) kanani monsi inyanye lwele nani lwele nane nani nane inyanye mnane inane lwelefyosa mnane munana munana umunana mUnaana nane nane nani *-na/a/na\ nane munaana -nani cinani mkaaya,mnane munana munaana munaana munana punga mnane munane mnana inyanye munani nyanyi -kwa monane inane mnane inyanya nyanya kanani lekelakwoni mnane [mna:ne*] msano na itatu inyanye dekanane mnane munana 444 -nene thick, fat n -dutu nene kuu iyinu matu ndifu nene, tindi kInene ukwiina omobonoru,obonene ifimba, ing'ana, inenepa mugeizi, munene -nini -hango -komi,-dutu -nene,-romba -nene nene;nou -nou -nene -bango nuru -dodoye;-doshe kUnora nene -ginu ngisu b*andi (-nene)anenipi,kinenipi ikivyibhushe;ikineni ekeromba obhoromba,ubhuchamu nene nene mpiti, yinile (chu)umba-kuneneha -gevvu neneha inulu sikhomele, siboofu -enu, -inu -nene sakuuyeta -wongyee unyeta, utumbulanga umpiti ukwina -nene munetanetu, mukomeru -neni kindEgana lyene, likomi bong'a imatu,inoru inene,inuru -shimbi (nene) choj_imbala kandapala -kwina -nene -ngulu mkuji ngulu nnene -kukulupala inkoro gimbala ngInu ubutupe -gInu, -kando (mtutu) ghenu iginie yinile ikamu mnene -ina nk(h)ulu inenipe -hango -nurira ci_ne [a fat/thick thing], mwine [fat man] -enu,inu obuhango -hango kikota kikoto,kinyesere vilima yegimbaa hongo ibilima inene,nzamu/nuru vyibushe -vanri bokwa 14 rhomba;-nene;-noru -ginu -gine inoru noru, kishimbi -timbe -kome iyinu [ije:nu] kwimbala ngari kuneneha nene mpaango 445 nyanya tomato n linyanya ntunguja ntunguja inyanya nyanya tindi tunguja nyanya ichinyanya enyenya matunduja nyanya inyanya (e)nyanya(modern)(old Haya-Butani) ilinyaanya inyanya nyanya;ndindi nyanya matunguja iava enyanya nyanya imatemate nyanya nyanya inyanya inyanya nyanya, ndukur*ya ibhitole vya mbwibwi inyanya ichinyanya nyanya nhunguja imatimati nyanya inyanya inyanye amanyanya enyhanyha simatimati nyaanya manyindwa, mapweteke inyanya ichinyanya lipuni / mapuni inyanya lipwatakila luswEswE nyanya nyanya nyanya nyaanya nyaanya nyanya mapwatakila p_wetekela, nyanya manyindwa i-nyanya anyanya nyanya nyanya nyanya nzwiswi   njwechwe (hutumika haswa kwa matunguja) lipuni / mapuni inyanya tunduja itole inyanya lUnyanya nyanya nyanye inyanya / amanyanya ntole linyanya inyanya mabuja niwese enyanya inyanya,intibwa nyanya amanyanya enyanya orunyaanya enyanya enyanya inyanya nyanya, ntunduja enyanya inyanya zinyania urunyanya nyanya kwaha inyanya iyanya nyanya nyanya itungucha nyanya linyanye inyanya [en$an$a] mapwetechela enyanya hnunguja (ma)tunduja enyaanya 446a (ku)nya mavi defecate v (ku)nija kunya ku-nya ku-nya kukunya kumia kunya ku-nya kUmIa ukusikatala konia inya ku-nia kunya kunyia amazi(kwejuna -polite), kunyaara (uku)nia kunia -nya kUmIa (kU)mIa ku-nya kuza esazi,kunya madufi ukunya mIa okunya nia, uxu- ukuguga,ukuligupa nya kunia(kunya) ukunia okonea okonea -kanya ku-nya nya amavi ku-niya ku-nya ku-pula khu-nia khu-nia, khu-aalukha ukunia oku-nia, oku-sala kwaapuka ifaka ku-nya kukina ukunya (nya) kutunda mahi ku-nia (ku)tunda imahi pweka mai kunya faka kumia (ku)mia (i)nya (oku)nya kutunda imai kunya ku-unya mai ukupweka kuni kunya kunya mifi kunya ku-pweka (ku)tunda mahi okonia ku-paka kUnya ukuny'a amafi -nya (mafi) u-nia gwenda ginyanji, unia ? kukina kwi-nia (khu)nya ukunya kunnya mavi kupweka mai okunia kunya nya ukunia (ku)nia kwediba kwediba akine kunya ohu-nia, nia kinya amafi (oku)nia,(oku)gya isiku kunya;kwitabaara(in polite language) (i)faka kwegolo -konia kunya kunya mamvi kumia inya (uku)pweka (ku)tita kukunya [koko:n$a] ku-nya manyi nonie ku-nya mavi ku-nya kunnya ? 446 (ku)nya urinate v (ku)tunda kusubhala ku-koza ku-koza kutunda kuumaga kugochoa ku-koza kumaga ukutunda, ukusikatala gosinyora,goitera,amache umagha ku-sikama kunyara kukajola(kusheshekara- polite for women) (uku)tuunda kusironda silola kumaa (k)umaa ku-kozha mbor*iko kunala faka ugusobha -thuguma (oku)solola tunda, uxu- ukutunda,ukuligupa iwama kukunda matusi ukusobha ukusinyora ugusinyora,ogosogosa ko-(t)za ku-koza tunda ku-koja,kunnya ku-kamba, ku-kojoba ku-koza khw-inyala khu-khwinyala ukutuunda oku-nyhala pwamwa imaama ku-yapuka, ku-kwama kutunda ukutunda kutunda makoso kwi-nyara (ku)tunda makoso tunda kutunda faama kuumaga (ku)umaa (i)haama [= (ku)kojoa] (oku)sirora kutunda makoso kukoj_a ku-epuka makweo, ku-jola u-kusikama kuni kutunda kutunda kutunda (ku)pweka ku-tunda (ku0kojoa) (ku)tunda makocho oghushinyora ku-koza (gU)tundaga ukutunda -suBaala u-khoja ukhoja kutunda kwi-tUUnda (khu)tunda ukutunda kunnya (mavi), kutunda (mhojo) kutunda makoso okunyara gusoba tunda ukutuunda (ku)nyara kuseesa kunyara atunde kukoza [defecate] ohw-inyala, inyala kitunda (oku)nia,sironda(urine) kunyaara ifama kwajabola -shinyora kusubala kusubala kuumaga uwama (uku)tunda (ku)tunda kutunda [koto:nda] ku-kojola sironda (nonie) ku-koza ku-koza kukoyola 447 kidole (cha mkono) finger n ikyala ikumo chaa chaa akakono kiara chala kidole kIara umunwe ekiara mnyu lwala urutoke orukumu, ekyala ichala(cha mwiwoko) ichara echala kiminyo kyaa kyaa kya kw'oko chidole ichaha mringa echala kinyi kimi urutoki rIara echala ulwaala kimiyo isovoko kimnywe mnywe kikonji ulutoke ekera ekera chidole chidole akamfingwi imamba kyimnyo lunwe (index), lugalo chidole shitere shyu mukhono lulwaala ichinwe engalo sala nni nni chala ahasamba kimiyoe umunwe lukonji kedete lukonzi lukonji (ngonji) kyala nni waako kiara-kia-njara kiara kimnyo ekyara lukonji chala lukoe u-munwe ekyira lwobe chala lwobe lukonzi lwa luboko lukonji lung'onji ikyara kadole (ko muono) lwala ulobe lwa mmaboko lwaala chaa mwavia ? ihayaamba, ahayov*e lwaala khikhonji ichinwe shala sha liwoku *-ni,\- lukonji orukumu urutoke munwe ichinwe echaba orukumu orukumu ekyara ulwobe chaa olwala uludole ekyara urutoke nnii nni kwela ikyara munwe kiara kimnyoe munwe kyove akakono [akako*:no*:] chaala eryara ekikuru chanda dole olukumu 448 (ku)nywa drink v kunywa kunywa ku-nywa nywa kumwela kunyua kunywa ku-ngwa(maji), ku-lewa (pombe) kUnyua ukunwa konywa nywa ku-nywa kunywa (ku)nywa (uku)nywa kunywa (oku)nywa nywa kunywa (kU)ny'wa ku-ngwa inwa, inywa kunwa ina ina ukungwa nyua okunywa ng'weela, uxu- inyo ukunywa nywa inywa kunywa ukunywa ukunywa ukunywa -ing'wa kung'wa ng'wela ku-nywa inyo ku-nyra ku-nwa, ku-papula khu-ng'wa khu-nywa ukunwa oku-nwha ku-kumbila ina ina ku-kimbila kumwela inyo ukung'wa (ng'wa) kunywa kw-eng'otera, ku-nwa (ku)nywa nywa kunywa nwa kunyua (ku)nyua (i)nywa (oku)nywa kunya kumwa ku-papila, ku-ng'wa u-kumwa kunywa kung'wa kulanda kung'wa kunywa ku-nywee, ku-nywega (ku)puza okunywa nywa (kU)ng'wa ukunwa -nwa / ng'wa u-nywa unywa kumwela kopa khunywa ukunwa (ku)landa *-nu,/- (*-mu,/-) kunyuaa okunywa kunywa ng'a ukunwa (ku)nywa kunywa okunywa (ku)nywa amwele kunywa ngwa kimwela(king'wa) (oko)nywa kunywa nwa inwa kyaho 7 ukunywa kung'wa kunwa kunyua inyo (uku)mwa, (uku)ng'wa (ku)nyua kumwela [komwe*:la] ku-ng'wa (nonywe) okunywa ku-ngwa ku-vata kunywa 449 (ku)pa give v (ku)peela,(ku)tavwula kuha ku-avya mnge kukupa kubecana kuneka ku-lava, kw-inga kUva ukupele koa nika ku-wa, ku-gaba kutanga (ku)ha (uku)tawula kuha (oku)yana mnengye kUnengane? (kU)nenga kw-ing'ha mchemi kuba ininga iiningia uguha nengera (okw)ana,(oku)yana peela, uxu- iinengia ukumpa,impe,hilika ininga iininga kupera ukutanga okoha okoha,okohana -gwelela kung'ha kupa ku-hera irambika ku-wa -ngaya, -mwing'e khu-hana khu-waa ukupa oku-wa, oku-gha ku-mupa niingya iningya ku-humya kupa ienenga ukupela (pela) kupela ku-hana (ku)pe_ke_ peya, lekeya kugaila niinjia (ku)ejana (kwa)a (i)nyinga (oku)ana kupeke (ku)pac_h_a kwapa u-kupa kuhana kupa ngupa kupa mbaya ku-pee (ku)pela okohana kw-inkha (pronounciation) (gU)nha ukupa -pa, -ha, -iha u-fa umufa kupa ku-peela (khu)pela ukupa (ku)mpa **-pa/- (*-pe/-) mpai okuha guha pela ukupa (ku)ha kuha okuhereza (ku)ha apele kuinka beresa kipela (oko)hana,hurukya,rusya guha;kugabira enengia ienengia kyala 7 -koha;-hana kwinha -ha kunenkanira ienenga (uku)pa (ku)pela kukupa [koko:pa] ku-lagusya, ku-tola oku(mu)hana ngwelela inkiza kuha 450 (ku)achana separate, leave each other v (kwi)leka kulekana ku-ekana ku-ekana kulekana gutigana kusigana ku-lekana gUtigana ukutana ogotigana lekana ku-lekangana, kw-abukagana kutandukana kutaishukana (ukw)ileka kutagania -sigana,tanya kUtaanIsya;kUtiana (kU)taanIsya ku-lekanha kyaamba kunyalambuka bara uguhebhana;ukulekana gUtigana (oku)sikana legunxana, uxu- ukubekeng'ana,ukulekana lekana kulekana ukutana ukutigana ugutigana,okoha terana -leka kw-ilekesa ukulekana kireka -weleka khw-avukhana khu-lekhana, khu-lobaana, khu-khwaawukhana ukulekama, ukulileka okw-awukana ku-lakana, kwapukana lakana ku-lekana, ku-hapukana kulehana ukutana (tana) kulekana kw-avukana, ko-rekana (ku)lekana lekana, lekangana kulekana ikulanganisa gutigana (kw)athukana (i)lekana (oku)sigana kulekana (ku)lekana, (ku)siana# ku-lekana u-kulewunkana kutighana kulekana kulekana kulekana kulekangana ku-lekana (ku)lekana oghutigana ku-lekana gUlekana ukulekana -lekaana u-kireka gireka kulehana kEleka (khu)lekhana,kwilekha ukulegunkana (ku)lekana kulekangana okutanukana tana ukulekana,ukulileka (ku)lekelengana kutaana kutanura (ku)chwamu alehana kuekeana ohu-kabuhana kilekhana (oku)tana kwahukaana (i)lakana kyareryo 7 -tighana;haterana kulekana -lekana kwathurania il*ekana (uku)lekana (ku)lekana kulekana [kole*ka:na] ku-lekangana -rana,-tigana ku-dega ku-lekana kutaana,kwesoroola 451 (ku)tenga separate, set apart v (ku)tenga ku-tenga kw-anya kulekenganya gutigithanura kutanya ku-tenga, ku-gawa gUtigithania ukutasula gwatanana lekana, tenga kw-awula kutandukanya (ku)taishulana (ukw)ibaagula kwahora -tanya kUtaanania (kw)ia utee ku-ileka mafucha kutaganisya wuta ugutanya iga-mwanya (oku)sikanya legunxania ukuvika ponuponu ikamisana kupaghula ukutanya ahokania okohora,okohukya -itenga kw-ileka ukulekana ku-sambarya kw-awula ku-bezula khw-avukhanyinya khu-khwawulikhanisa ukupaalula okw-awulana kwaapula, apula kyaanya ku-tenga kulehanya ukutanya (tanya) kupalula kw-avukana (ku)lekungana kuvika pambali avanisa kwathurana kwathura teesha (oku)tanya ku-apulanya u-kupawula kutani kulekania kwileka kulekania (ku)gavana okotanania ku-lekana gUlekana ukunyambania -lekaanya u-rekanua ukhamabia kulehanya kwi-lekanUka (khu)lekhana ukulekanisya (ku)bagula kubawa okutaanura gutanya tanisya, tansya ukupaalula kwahura kutaanisa okutanura (ku)sororamu alehanisye kuahua(na) kabhula, ohu-kabuhania kilekhana (oku)tania gusobaanura (i)lekanisa kyola 7 ahora kulekanya, kuchagula -lekanisya kwathurania l*etsana (uku)pawula (ku)lekana kulekenganya [kole*ke*n*ga:n$a] ku-lekangania tania ku-itenga kutaanisa 452 pacha twin n avanyavungungu mpasa pacha pacha amambasa mabatha masa pacha mathatha mpundu, mampasa chisare,chibarongo mapacha mulongo ihasa (o)mulongo -nya weendani mbaza,bisare(people) ? amalongo mavatha Ivatha kulwa, mbasa rikoni amabongo mabacha amahasa mahatha amalongo ipasa lipasa,avanyalipasa ma:sa mapasa bhabhabhili;amahasa amasarei amasarai pacha mapacha amapasa masa mulongo malongo bukhwana, bulongo amampasa, amapasa omuloongo mamaa maasa mavila mwoga nachawa mapasa marongo mabe_la mapaga mavila maasa maatha maatha mbasa amarongo mab'ela mawila mavhila e-ntembwa / wa-ntembwa ekisare mbasa mambila ubasa mabila mabela mapaha ebhisare mapasa mabasa amapasa iBasa / maBasa mafaho mafaha ipasa / amapasa mintUlE mapasa ompasa mawira *-pa/ca\ mapaa empasha,omuhasha(one) ihasa mpundu amampasa,amapasa omulongo empasha amahasha murongo ipasa mapasha [of people], m_p_asha [of things] amahwana mapasa zimbasa ihasa maasa kyoma 7 ebhesane mabasa ihasa, mahasa maatha wana wa mbor*a, mbutanyi ntembwa lipasa amambasa [amamba:sa] mavila ezimbasa pacha mapacha irongo 453 (ku)paa scrape v (ku)pala ku-haa ku-ita, uanga kupapamka mUng'aro kukarua ku-hakila kUng'ara ukupala kwaara ku-kalakata kuguruka (uku)pala kuhara ku(yara) kUviva ku-hala kuhala ishaama ugufuuta;uguharura pala, palangula ukupuluta hala kupara ukupala harahara okohora -guluka ku-hala ukupalasa ku-huluka ku-kolokota kw-angula khu-halakara khu-walakaa ukwinuka oku-walagata ku-pala isaama ku-wandala kupala ukupala kupalapata ko-rondora, ku-haragata (ku)bandu pala kupala irumbuka gukura uchuna (i)haa okurinya ku-pala uku-chela kuharura kokota kughuluka kokota ku-palapata kukwela kohara (ku)nunga ukufyuka -pala, -palaguta u-khokhota ufananga kuv*uha kwi-pala (ku)kwala *-ku\d- kupala, pala okuharagata guharura ukwinuka kuhara,kuharagata kuharara (ku)hara,(ku)haragata azube kuhaa ohu-simula, simula, pangusa kipala umota (oku)tira guharagata kyungaru kya ngu-mbE kurina kupala -kwavula ir^o na wuye (uku)kwela (ku)togha kupapamka [kopapam:ka] ku-kwanga ibururuka ku-hala ku-hala kuhara,kukorogota,kuharagata,kuhuhuura 454 paa small gazelle n ilibato mpaa mpaa nkurungu mwakuli mbhala kavii iimpala egesia thunyi ingeregere akasa inya:lusi;ikiha:lusi kisone indala nzia mhala ensya paa ingelege thia nnengi nyalutsi moring'i holoko insansu ikimune ekebharahe paa mhala undondoli ishiya mbala, sesi iswala indii akasya, akaiga empuli mmala sar*iya imbutuka undondoli akatili mbalapi lifwogoto mbala sheshi nthiriga ntolo mor*ini, mor*iny ekisonyi mbawala mbaala e-mpombo asuma mbabala njapuli ubabala mbala ekesone mbala mhala nsha mpaa sasunga undondoli mpala i-mato mphunju mbala esiba igisako,ifumberi akasya,akaiga enzaza empara m_p_aa embongo imbata isuma isha mbeu labu ng'ong'o subuya nsya mor*inyi mpombo halusi ngolombwe ekisusu paa kapata eensa 455 paa thatched roof n ikituvili paa chusi unsonyonje ipaa (mapaa) kisuwili wimbi ipaala ekerama geseretire paa kisunto orushwi ulubaanda rusara otuswi kIala chisusu ktyao oluswi paa mambarita oluswi luvimbo ukiswigano numba ng'dong'o kigangu egesata egesara(ibhisara) kipaa chisuwili ichisonje makekera kasolya chiswiri inzu ya vimbilwa vunyasi sisuuli ipalamane enyhumba yeisubi litumna, mbeu lipaa ishisonje ipala nto_velu ligama unhaga wa manyoi / mihaga mwagala kituvili kai iguruguru rwembea orusara uhwaghala c_h_indu shipagala u-mutenje ekibara kasale lipaghali kasale kitweku chituvilu eghesara hanga ilaligulya kumwanya kunyumba kIloBa itembe ra mahwa mahafa ishisonyonje (ishisonje) tyeembe khituvili ib'anda shtwiku / vtwiku mapala orushura pala ipalamane edari eitungu ? enju esakaire orusu rwebinyansi(rwebigogo) impagala haa esisuli sibwihe ishipagalo(amapagalo) ekisara urushwi isava -lagela orosara kwimba ngar*a chilunzya kituvili unsonyonje [onso:n$o*:n$j*e*] chipagala (pl) ipagala orusara hala mzeze oruswi 456 kundi pack, flock, group n ililundo kundi wangi(watu) ikundi gikundi kikundi (makundi) kundi mbUtU (ichikundi), u_u_fyo riucho ikundi kisibo, kyayo ubusho obuhyo(nte),ekisibo(mbuzi)(?!),eihye(army) ikipiinga;ililugu rihizo eijo kIkundi nguthu kundi ekipipi,ekihyo kichakoro igisho(for animals);ikivubha(people) gIkundi omukiyo idaale, madale ilipuga,amapuga isa\nga (masanga) likundi ubhusho irihicho irihicho(amahicho) genge, kundi chikundi ichilundilo makundi kibinja, kirindi, ggana (flock) nzegesera shiayo lituuli idale, amadaale ekibindha, eikukubira sipinga ir*onda likundi idimilo, impuga ulufyo likundi muganda likundi likundi kundi shoo gitundi ikundi ibo [of cattle only] oruijo gulu lugwinjili i-wumba / amawumba egikinda(ama-) chibunga kundi chibunga kundi (makundi) msambi rihicho, ama- kundi idale ifilundilo iButo(watu),idaale(anim.) idae idae ? impuga dyale khipuka(for watu),lupinga(animals) ikundi lipinga likundi eisyo umugwi nfyo [of animals], umba [of people] idale,amadaale echikundi ekigombe igana(of animals) ekihanda ivib'umbo fyo esikhanda, obhulala idimilo rihizo,ihizo umugwi orokoso -la:la rihisho;rikomo iganda, ikundi idale poo wukutwe kipugho ikundi [iku:ndi] mpiingo (pl) mipiingo erihizo-amahizo nhundi fyo obusho,igana 457 mtumba pack, bale, bundle n umudzigo(mi)pl. robota mugo untumba kiumbo mzigo lundo gIkundi uutumba ekeganya,riboa ku-siba umuganda omugugu,ebasha umutu:mba;umusigo ekibha echai kyove mitumba nundu omuzigo,ifulusi mtumba umutwaaro kIohe lisumbo mutumba utsigo,unbina mshinji nsighu umutwalo omoboho omobhoho mtumba mtumba umuzigo matumba kisaaganda shisali, shituma kumukuku umtumba, imitumba ekitu, ekitereke ntumba, kikondee mtuumba izigo ulutumba / intumb# bafu, nsigu lukanya ntumba / mitumba mtumba [Sw.] iriyo kithumba ikunjwa ir*io omuseri ntumba ntumba mpatila u-mutumba omutumba chilunda mtumba chilunda matunda lindengu rikora(ugoro), omoseire (= bundle) mtumba ikunzi ikilundiko kya myenda mgugu, m'bIm'bI iburi, maburi murigho tyumpE mtumba umtumba (imitumba) msigo endibota,omufungo umutekero,uruboho mutumba umtumba,imitumba omugugu ekiba,omutwaro igana(of animals) ibenga,omuganda izigo bundu omukuku idwaji(amaduvaji)? omutumba uruboho irio -la:lela lobavu umurigho itumba r*io chifunda untumba [o:ntomba] chiipa, (pl) iipa eng'ohi vunge chisa, zilo omutwar,iibeenga,ekiba? 458 panda fork, bifurcation n imaanda mpanda kwea injiapanda matano nzila mphanda Uma amampanda euma matano ivuma emianda etaana ikipaanda ekitirana amaakaka makutano mbanda ihulya, ikabya msumari habutaganisyo shaama amayilabhili litabi(amatabi) mpanda uwuma mbanda impanda ichintagacha masanganchera h'mande mhanda impanda manda ifandili mululokya ivato; ipanda / amapanda amaaganana imanda mbeeko imanda ahasonyelo impandanya, amasans# lipanda inzago, uvwuma limbandi / mabandi kipale (of a tree) panda [of path] kiathukanira mbaar*a inkano lipanda mapanda mbandapanda i-mpanda lipanda kweka lipanda / mapanda mpanda mukuko ulupanda (impanda) lUkUko khipanda chipanya kingobelea eitanukirano ivato ?,ipanda,amapanda emihanda etana ehuma ehuma intunjilo m_p_anda amasanganjira ruhagara umuheha(imiheha) -la:lela mgOngO eketaghara,ukwahokana senshera ibasa nkomano mpanda injiapanda [en$j*iapa:nda] lipanda tira mhanda itaaniro 459 (ku)papa palpitate v ku-papatika ku-zingiza kutetema kusugusika ku-hangika, ku-papatika kUmakania ukukunta ogotomwa gwenkoro ibula (omuganya)kuteera na amani (!) ukutovatova sambala kUlIlIa -paga kutela omwahyo wadawada uguhemagulika (oku)kubhakubha tulangixa, uxu- ukupulita iheng'e kukekanghela ukupapa ukubhinya ku-papa ukutetema ku-hema khu-rimukha muvima khu-sundakilisa oku-papa ku-papa ikapa ku-pupanga kugumwa ukutumpokela kukekangela ku-kubagana (ku)bagaja gwenketha (ku)eena (i)saikana okuyarara ku-pupa uku-pula kupapa kupapa (ku)belekia -ahagIla, -fuutIla uturanga kwi-papya (ku)tetema okuhahagira kutela omutima kututuka (ku)tukumira ohu-tucha gutetemera -la:la na keburi -herubeerana kutininha -zuguma (uku)papa kutetema [kote*te*:ma] eswe ku-papa ku-hemahema kubambarikwa 460 (ku)kwama become jammed v (ku)tana ku-hata kw-ama kukwama gUkuama kulemwa, kukwama ku-kwama kUremera ukukwama ogotera,ogokwama(swahili) idindia ku-kwama kushaya kukwaatila (uku)kwaama kukonga nyiga,lemelamo kUthUka (kU)emwa ku-fama kwikoma wado uguhagama -nyita (oku)kwama ng'ang'anila ? ukwumilila rwa kupaghama ukuhaga (oko)haga ugukwama ku-kwama ku-kwama ukukwama ku-kwama -fang'ama khu-remela khu-kwama, khu-khwibowa ukufyaama, ukuzyaama oku-gooma, oku-kwaama ku-singama itamba ku-ching'amwa kulimbila, kumilila ukufyamya (fyamya) kupagama ku-dwundana, ku-sikira (ku)pati kwama, patya kukwama itamba kuthuka (u)kuama (i)rwa (s)okukwama(kisime) kupatila kup_akamwa ku-pashimwe uku-lemwa kuhaga kukwama kuwomela kukwana (ku)kwama (ku)patila oghukwama kw-ama ukwikola -haga, -kalIla u-remwa uhofea kukwama kwi-sheketela (khu)hwana ukufyama (ku)patira *-pa/t- kukolomwa okushaya pama ukufyaama,ukuzyaama kukwatira kukwatwa (ku)kwama akwame kukwama ohu-kwama kilenga (oku)sika gushaaya isimwa -lata -kwana;-hagha;ghasha kukwama -haga itirima (uku)lemwa kukwama [kokwa:ma] ku-sagama esikiri ku-angama ku-kwama 461 (ku)pea, (ku)pevuka be fully grown v (ku)kula ku-kua dikomaa kupelela gukura bururu kukua ku-kangala gUkUra ukukula ogokong'a ikaghaa ku-kula kukula kuhya,kugobya (uku)vina kukina,kotobha(fruit) -kuya kUUma ku-kangala kwaluka ngana ugukomela -kUra,-gimara (oku)ya kula ukuduluka,ukukula iduka uteni kukangara ukwela ogokong'a ogotonkoroha ko-mala ku-kula ukukula ku-firira nuIungulu ku-balehe khu-hindila khu-wangala ukucha, ukuzyama oku-kotowala ku-kulumuka ing'ana ku-kula kugoma ukuchikula (chikula) kuko_la ko-sorera (ku)komale komala kukula nsero gukura (u)kura ing'ana rikura,akurire kukola kuk_wima ku-komala uku-woma kunyeta kugoma kukula kugoma ukamala (ku)kula, (ku)komala okonoga (gU)hinja ukukula -komeela u-kua ughaumanga kukula (ukuzile) kwi-kUla khukula ukukula (ku)kamala ikolite okukura kula ukucha,ukuzyama kukura okukurira kimwe (ku)kura apevushe (kukua) abingire kihula (oku)kong'a gukomera ig'ena -lEga -osoka kusuka, kusuga -komela gukuura ingana, pful*uka (uku)woma (ku)kula kupelela [kope*le*:la] ku-kula okukura-okwosoka ku-kangala ku-hela kukomela 462 (ku)pepea fan, wave v (ku)veveluka ku-hehea ku-hehea kwebeba kuweweta ku-pepela kUvutIra ukukupolela koirurukia pepea ku-buba kuhihiriza ? kuhuutilira(kuuuta) (uku)peleluka kuhemba yembelela kUuutIIa ku-huvila iunda manungu kuhembelela rumbuka ugukunga -hurutIra (oku)kubhakubila putililya, uxu- ib*ilia kupunga ukunyiganyiga;ukuheha hotera okohomba -pepela ku-tingisika kupepela -virira, -pungia khu-hutsa khu-wutsakilisa ukupepea, ukupuunga oku-wudhirira ku-pungila iwiwita ku-vehija kupementa ukupungila kupo_nga, kukupulila ku-chuchuka (ku)pulalila kupepea kuua,kwenia,kurutana (ku)ua (i)vilia okukubura kup'ogha (ku)kupula ku-pugambugana uku-kuwilila kuguchagucha kupepa kupungil# kupepa (ku)pukapuka ku-pungatila (ku)puga okwimokya okobhoko -hepala, -gimbiliza (gU)puga ubeleleluka -bepeela, -heheela u-rughutia ufurutia kumupunjila inyov*e kwi-pepela ukukupulila (ku)pungira pepela okuhuhirura punga, pungila ukupepea,ukupuunga kuhuhiliza kuhuba (ku)hunga,(ku)hwija aputile kuhungia ohu-wuchucha, wuchucha kipuga guhuuha -lExa -hushahusha ifilyia (uku)pepela (ku)pulilila ringisya ku-pepea ku-pepea kuhungutuka 463 (ku)peperusha blow away v (ku)pepelusa ku-heheusha ku-pepeusa kupepemla ? kuburutwa kupurusha ku-pepelusa kUvuva ukuulusha koirurukia,koirura peperusha, irundusha ku-fuwa kugurura (ku)halaza (uku)peleluka yemba kUUlUkya ku-hembelula tela kugaluka rumbuta ukugurusa -UmbUra (oku)kulusha veveelucha ukupululuswa kumisa kupupurusya ukuhehemula okohirwa no omokama ukuhumbibhwa -pepelusha ku-hembevuka ukubulusya ku-fwirirya -gulusa khu-hutsa ihale khu-fuwaa ukupuusha oku-pepeza ku-punga ir*umbuta gong'olea kupepelusya ukulusya (ulusya) kugo_lo_sa ku-burukiza (ku)janu ivivita kuburukia (ku)uruta (i)rundusa okuyemba kugoloa kuvululuc_h_a ku-pepeluya uku-papusya kuhirura kupepeluka kuwulush# kupepeluka (ku)guluya (ku)pepelusa, (ku)mbululuka okoghegwa-no-mokama (=be blown by the wind) -pulusa (kU)laja ukubelelusya -hehUUla u-rumia urumya gunto kuburusya kwi-puputia (khu)pepelukha ukulusya (ku)toluwa na mpepu kupepeluya okuhuha ulusha ukupuusha kutuusya kuhuuha okuhuha (ku)huha pepelusya kuhohoesha ohu-fuuta kigulusa,kilusa kugurura yiibowa mburato -lEha -gheghwa no omokama -kumula rundutsa, enger*er*a (uku)puta (ku)pululusia kupepemla [kope*pe*m:la] ku-vevelusya tasa ku-peperusha ku-pepeluka kuhungutula 464 pepo (disembodied) spirit n linguluvi mpepo mpepo aazimu nkoma pepo nyankela maUri iichiwa, imizyuka enyachieni,esaitoni mbepo mwigu umuzimu (o)muzimu mbepo risambwa emijimu IimU IimU chinyamkela kkata, itasha ebyato warumu umuzimu huho mkasa mandindi amasetano mrimu masuga ikisigo irisambo ikihwi mzimu mashetani inkungu (va)mirumo chinyamkera lidimoni kumusambwa amasewa omuzimu mepo, lyoka mumuyo nkasha imepo impepu iya shizimu ichiwa mizuka kiganda, kigingi upepu moka mahoka varumu kirundu nkoma irimu (varimu) emisambwa ibuta chipukupuku maoka mzimo risambu mipepo kinyamkela mipepo mahoka ekehwe mphepo lUyaga alinimbepo msambwa, migaBo vakuku ? av*azimu sEmUE manguluvi,masetano lihoka mbepo emandwa igihume mupasi amasewa omuzimu omuzimu,omucwezi omuzimu omuzimu azimu m_p_epo embeo mashetani misambwa ishitani nnusu -lEhu risambwa isamva, ihugi msambwa, mzimu ruhuo war*umu, mkuma muzimu aazimu lisoka ebihwi pepo mpepo omuchwesi,omuzimu 465 baridi cold n ing'aala mpeho mpeho mpeho, zizimo, kuzingiza imbepo mbebo mbeo mbeho mbevo inzuusi, iimpepo obokendu mbeho mpewo imbeho (e)mbeho -sisimu embebo imbeo mbevo mbevo beho mdi, dava embeho mbiyo mbyoo imbeho heho imbeo,amanyili mpepo mbeo imepo mbeho mbeho mhepu imbeho embeho embeho heho mbeho impepo njaji,mpeho kyichololyia [of something] nnyogovu, kitto beho vushindu bunyifu empepo obwinyhogovu mepo mbyoo mbwoo balidi, imepo uvuhatalizu chololyia impepo mepu vukindu kipepo mbepo lupepu / mbepu mbiyoo mpio mpio mbeho imbeo kipepo kuzizila mmbepo i-mpepo ambeho imbepo lupepu imbepo usisima malili mepu embeho mpheho mbeho mbepo m'beho mpefo uriuku impepu mpepo ngala iimpepo mp(h)epu *-pe/po\ nzisisimau, kuima -fuka imbeho mpepo empepo embeho embeho kufuka kufuka isasa m_p_eho obunyifu, obunyita mepo imbeho imbeho beo kihoo kolEhu embeho mbeho balili mpeo mbeo mpepo mhepo imbepo [embe*:po*:] malili embeho beho mpeho obuzubuki?,embeho,enyamuleenga 466 (ku)pungua diminish, grow less v (ku)keepa kuseha, kugonda ku-pungua hungua kupunguka kuthira kupungua -hunguka kUnyiva ukwipimpala koera,gokea ipungua, iduika ku-kendera kugabanuka (ku)kendeela,kuleba,kuhwerera (uku)puunguka kusuha (oku)geruka kUoleka (kU)oleka ku-hungula kuhwelela,kutesuka sia ukugeruka -nyiha (oku)keya kepuxa, gandaa, uxu- ukupunguka,ukusila bungua, didiha kuongeka ukukeha ugusuha ugusuha -pungua ku-hunguka ukuchepa ku-keye:ka ku-kendeera -lohoka(maji), -hunguka khu-jeka khu-khendela, khu-bomba ukupunguka, ukutenta oku-kendera ku-tikanga -anguo ku-pung'ula kupunguha ukusila (sila) kupo_ngo_ka ko-geha (ku)pungua pongwa kupunguka innya kunyia kunia (i)nanaha kupungua kuhele [of water] ku-pwa uku-chepa kusuha kupunguka kupungusha kupunguka upungwa ku-punguka (ku)yunda oghusuha ku-hunguka ukunagan# -dooha, -loloBela u-kifa ukefa kuhoha kwi-keepa khupungukha ukucheepa (ku)pungula kupongwa okukyendera kugabanya,kugerura cepa ukupunguka,ukutenta kukea(kuwelera) kutuuba okukeha (ku)keha unzya kushia ohu-hendesa, hendesa kipungukha (oku)suha kugeruka (i)nyia -lEla -suha kugabuka -doha kunyia isia, ititia (uku)chepa (ku)kepuka kupunguka, kuchepa ku-punguka kusuha,tibuka -hungula ku-pungua kuhwelera 467 -epesi light in weight n -ebepe hufu dihwea ipufu mbuthu -angua dihuha kIvUthU yapepela, (ukupelela) ekegusu iralemea kyangu ikitaremeleye (ku)tasikila;(ku)lahuka -pefu (ke)hoho -angu mbUthU -mbUthU chibewe kwanguha ilachimya -leluse -hitha inyangu -pelu nyebepe kiangu -njoyofa ukulekuka ekehoho okohoha nyepesi hadizamile ichipepusu ferefere -angu, -wewufu bewe shianguhahi sifwifwi -mpepezu -ngu ku-papeka -anguu ku-peyapeya kupupuha ukupepela (pepela) -yo_yofu changu nyo_jo_u njoyou -itopa nda jaangu kuutha mputhu -angu imjangu pepwa (ku)pepuka pepeka -pepuka -huhu mbepe -mbusu mbepe nzujuu jojou -pepwa ehoho ihuha, kuhuha (kuwa epesi) mbUpu mbepe -bUUhu mpufu mpufu shi pupusile pepeele shebepe -pepela -yeuka itopite kwako -anguhi -hwahuka ! -epele [be light: epela] mpepezu kwanguhiliza -anguhi kwanguha kutalemera mpupusu yehuha obwangu, syangu mepe -huhu guhwahuka kyanga -lEnga -hoho -bupu kyiangu -pepuke -pe ipufu [ipo:fu] kwalukangana kihuhu kibuha (ibuha) ihuha yanguha 468 (ku)peta bend v (ku)gondza ku-kunja ku-heta kutepa(kutefya) gukigama kukomesha ku-heta kUthiora ukupeta gokumba ela ku-geda kugonda kwiinika (?!) (uku)bibindala kuikumba tunya kUkumana ku-befa inungu kuzinga lema ukugolamya;ukujondeka -una,-gurya okwinama sunama, uxu- ukupeta koma kubedama ukugoleka ukukumba ugukumba ku-pinda ukwinama ku-woda ku-weta, ku-gota kw-inama khw-inanama khu-fumba, khu-kaara ukunyoonga oku-weta, oku-goda ku-pinda, ku-neya ikulema ku-peta kupeta, kugova konza kube_dama ko-goda, kwi-ringa (ku)penda kupeta ilata (u)kuma okwinama aanjila u-kupeta kosesa -inama kugondama -inama (ku)peta (ku)gunya okwighuncha -heta ukwinama -deema, -demya u-bida ufenenta kugov*a (kwina ma) kEpeta khubindama,khukandama ukub'engana (ku)dondumala *-pe\t- kupeta omweheto,ekona guhotora yengana, petama ukunyoonga kwinama kuhotama kwinama (ku)gema apete fudumbya kipeta (okw)ikumba guheta;kugoonda lema -lEngEta -kunya;-ringa kugona -gondama gukwama il*ema (uku)peta (ku)bidama kutepa; (kutefya) [kote*:fja] kotama ikunya,inama,ikumba ku-beta 469 -pi? which? n -ilikwi? jihe ihi? ihi? kwi? iriku? -ao? ilihi? IrIkU? ilikwi? kereki ingaa? niki ? ikihe,ibihe -liya,ki?(kiiya) likwi? chahe? -iya yIva;kIva -va? choni? sahani, mboriko oha?(nani?),kiha?(kipi?) kingaki kingaki? -ahe? IrIkU -iya nkwi, mpi, kyi kiha ndaku kingaki? ingai, kingaki, ungayu keleku?(things),yuloki?(beings) kyahe? kehai? hai? choni? -ilihi? yilikwi irikwi kyiha [of things], uha [of people] yihi, ilikwani shi ? sili ? -chi? -ki sakwasi kyingakii nkingaki? ilida? halikwi? kyiha? kwi? -kyo? kiliha ? sako? ako -yo jingaji riku? riku? -nga- [depending on noun class] -aki? cha?, sa? iti?, chiti shai? -kwi? hahi? -liku? -yo? liku? yaku? -ki? ehe? ihi (ipi), hi (wapi) ili (li) ? filiku? -akInehe afei ? rafe, rife shilikwi? nalyEi, nakyEi, nuEi yilikhu? -chinee? -yo *-pi/ yako -iha? cani -chi? chihi? -ha kiki? ki? alihu? ihi esiri? oli? nanu? kwi? yihe? ikiihe? kyingakyi kingaki? -lEta -ehe? ili yehi kyiha? -kwi -iliku? kwi? [kwi:] chapi? kihe? ya kwahi? ihi, zihi (e)-hi? 470 (ku)piga kofi slap v (ku)vapula kuhula ikofi ku-toa kofi ku-toa magasa kulamba(ikofi) kuringa orubi/ombi? kukaba lwui ku-toa kofi gUkUna Ikovi ukupama ikoofi, (ukuzyangula) koake oroe kava luhi ku-kuba oluwi kukubita ikofi (uku)tova ikipi kobhatora kUkUna Ikovi (kU)kUna Ikovi ku-toa mahua? kyovo # kyoro ? # kutela ikofi ugukubhit'urushi;ugukubhit'ikofi gUtha rUhi, okubasa(oku)bhuma likofi patula, uxu- ukutova,amaganza ukofi kutoba likofi ukukubhita ikofi ogotema ogotema urahi -towa ku-toa chikofi ukuzapula ni kofi ku-vaa ku-pacca -labula khu-samula khu-kupa luyi, khu-marula ukapaatula oku-kupa oluyii ku-koma lilatuma ikapa ukofii ku-panya likofi kuhoma ni kofi ukupama, pama ulupi kutova likofi samanda, bama, samura (ku)gomba kopi mbande kuvanga likofi ikaba ukofi kuringa rwi (ku)ringa rui okubuma rikofi kuhyatu kig'anja (ku)kawaza kobi ku-koma lipande uku-lamba kotema orohe kupata kutovanga makofi kupata (ku)kwanibwa ku-puta likofi (ku)tova, (ku)bamanda tema righosi ku-toa kofi gUpala ukubambula ikofi -baatUla u-fambahua ukhuva rufi kuhoma ni kofi kwi-kUa khutova ukupatula ikofi (ku)koma likofi *-pi/ kukombwa likofi okuteera uma lupi ukapaatula (ku)tela oluhi kusibura (ku)tera oruhi khoma ikofi kutoa kofi muhube oluyi, oluyi kibamula ikhofi (oku)bhatura,(oku)tema rikohi ? gushamba urushi kava okofi -le okobhasora kupala -hula ikofi kuringa na ruii par*a ukofi, kapa ukofi (uku)pama (ulupi) (ku)vapula kulamba (ikofi) [kolamba iko*:fi]; [kobam:la] ku-puta likofi ku-suna ku-huta kofi/chibao kuteela ikofi 471 (ku)pika cook v (ku)leleka kuteka, kufugha ku-embika ku-ambika kuteleka kuruga kudeka -pika kUruga ukweleka koruga ikora, mghekora ku-sumba kuteka (ku)chumba(old Haya-kuteeka) (uku)teleka kotereka teka nikora kUua (ku)ua kw-ambika mdavi kwenegizya,kugrya kora ikora uguteeka ruga (oku)teka texa, uxu- ikor*a ukutebeka kor*a ikora (chao) kuteleka ukuteka ibhilibwa okohenchera okohenchera, ukwiheka -teleka kw-ambika piya ku-ruwa ikora ku-fumba kw-ambika, ku-tereka khu-tekha khu-teekha ukuteeka oku-fumba ku-taleka ikora ikora ku-teleka kuteleha ikora ukweleka, eleka kuteleka ko-deka (ku)teleka teleka kuteleka iika kuruga (ku)rua (i)kor*a okuteka kuteleka (ku)p_ika teleka u-kutenda korogha kupija kuteleka kupija (ku)teleka ku-teleka (ku)teleka kuruga [=ugali] -yambika (pika), kw-ambika (ku-pika) (kU)zuga ukupija -zuga, -deeka u-rugha urugha kutereha kwi-luga khutelekha ukuteeka (ku)tereka *-te/dik- uteleka okuteka guteka eleka ukuteeka kuchumba kuteeka kucumba (ku)cumba ateleshe kudika ohu-deha, deha kilelekha (oku)ruga guchumba;guteeka yiika yiika ale okoteka kuzuga -teka kuruga kor*a (uku)tenda (ku)teleka kuteleka [kote*le*:ka] ku-teleka okuteka,kuruga ku-teleka kw-ambika kuteeka 472 (ku)iva ripen v (ku)duung'una kuhya ku-iva di-iva kukupya kugunda kuwurwa kw-iva kwIrua u_u_kucha kwama isha kw-enga kusha kuhya(ebiraba)(for fruit),kweela(omugusha oburo) (uku)pya konoga ya kwIw'a (kw)Iw'a ku-iva kdengu, ktima, lorika kuhya sha iwira ugusha kwIrua (oku)ya vilaa, uxu- iwir*a ukuvisula b*ir*a ivira kupya,kufunda ukusha okotoba ogotobha,okohya -dipa kw-iva ukutona ku-virwa iwira kw-engela liva, limonyoka shiengu khu-roobesa ukucha okw-enga ku-ula iwiraa iwira ku-tokota, ku-wula kutona iwira ukucha (cha) kufunda kw-enga (ku)be_wa kelya kupiya ivira kugunda (i)vir*a okuya kub'egwa (ku)p_ya ku-juula uku-pya kuhi kutona kuyela kutona (ku)pya ku-pyee, ku-pyega (ku)hunda okohya/okonoga ku/kw-iva, ku-sikia gUpya ukubifwa -pya u-viya uvenya kupwa kwi-yEla khufunda ukucha (ku)ula kipia okusya kwera ca ukucha kusya kwera,kusya,kuhiisa ekyengire kwengera apwe kuizwa yengeha kiyela (oku)noga gusha vira ivira na:le okohya;okotobha kupya -hya kugunda iwir*a (uku)cha (ku)vesa kukupya [koko:pja] kwiula kunoga ipa kw-iva kusha,kutukura 473 -bivu ripe n -dung'wine -hya -iva iva kukucha ndundu iwuruye kwipa mbIru yacha ogotoba ivirire kyengi kusha -tuung'unu (re)nogire -yie mbIu mbIu -iva -kihile wira -hiye wIru? liye -vilu imbisu kib*iri -fundili ikihiye eketobu ogokong'a,ogotobha dipa kwiva itone virwa -engevu liva khw-enga roobe -nchizu -nvu sindyulu -wirie uwula ntonu ukucha (cha) -fundi chengu me_wi ngele (eg. bananas) -dodi jiviiri ngundu riiru -viri riiye kibeg'u kup_ya yaijuu i-chiche rinogire -tone -yela tone ipile pyega, pyee -hundili - noga -pile ibifwe -pyiile iviye riviye ? tonile iyElu yifundile(for ndizi) lifundile(for tunda) -chile -kamala, -ula ipile -hire -era -che nchizu -hiire -ezire,-biisize ? kwenga kwenga atone kuizwa, iizwieyo lyengu yelile -nogu gusha viiri, biiri nende ritobhu -ipile kwiirua kiwiri -chiche -ivesu kukucha lyejiu kunoga zipa diva lihiire 474 moto fire n umoto mulilo moto moto undilo mwanki modo moto mwaki umooto omorero moro musyo umurilo (o)mulilo(latent fire usually under ashes=orumota) umooto omorero omuliro modo mwaki mwaki moto inywaa [= become fat] omulilo mudo mudo umulilo mwaki omulilo moto modo umwoto moto moto mwoto umulilo omororu omorro moto moto umoto moto moro mulilo mwaki muliru ? kumuliiro umoto, unnilo omuliro moto mur*oo muRo moto umwoto moro umoto, umulilo mwoto muriru mwotu mwoto moto muro mwanki mwonki mo`to omuriro motu moto moto u-moto omororo mulilo motu mulilo moto moto moto omooro moto mooto umoto mooto moto moto umwoto mooto mwoto umnilo motu *-pi/a\ (*-yi/a\) moto omuriro umuriro moto umoto,unnilo omuliro omuriro omuro omurro umwote moto omuliro umoto umoriro umuriro moho nuho -lenga omoro moto mlilo mwaniki mor^o moto, mulilo mwoto undilo [o:ndi:lo*] moto muriro moto moto omuliro 475 pili puff-adder n uloong'elo kifulu kifutu inswila mbuba mwaropo kitanga mbuva rinyamoutokia? impiri empiri wamoho imili kIko kImbuva chigao kyaadu empili pili impili itahuha mpili ikimwensi ikimwensi zoka uchipili ssalambwa lihili nafwoo empili kabuluku weisota lipili lipili injoha analwiko lihiri lipe_li njoka ndemesi kiua kiua imamtanga riiri lipili chipili chipili chipili ibili kIpIlI, / iBambahili inswila mpElEpElE *-pi/di\ empiri impiri empili empili empiri enwera empoma impili -leha jipili kabulifu mpua shiwi chipili inswila [enswe:la] lipili kijumpila empili 476 pini handle, haft n ikyaka mhini mpini ichipini gitumbi mwini muhini kIvurI umupini omoswago mwini mwini umumezo omuhini umupiimi,umwi:bato umukwame(for hoe),mutihazi(for axe) ngwatIlo muhini omulwami muni umuhini nyitIro,mUtI omukwami kipingo mhini kyaka umuhini umukwambe obhogoto,orote,egete mpini chipini ichipinyi mhini kiti, mukonda, muyini sipengi mukhondo siikhondo umpini omukonda mpini supeki mpini ishaha umukono kyaka muhiri mpini ntope mpini muni itumbi mhini inkwasyo mpini, (saka) shipimi u-mupini eghiti chaka pini chaka sanzia chaka omote gwa... mhini gIpIndI inyapin# saazia mufini mpimbo insazia mUpEnE mkhamulilo mpini *-pi/ni,\ pini omunyururu umuhini mupinyi umpini omuhini omuhini omukono omuhini ipini pini esiyini, omuyini, omuhono isasiya ekikwasyo umumezo -lenjela omokono mpini sindanu, sipengyi napini kyaka ichipini [ecepe:ni:] npini ekikwasi muhini mhini omuhini 477 figo kidney n ilifigo figo figo ifiyo mbigo figo figo mbigo uulufyo ekebocha figho mpiggo ifyigo (e)nsigo ifigo ihigo ifigo mbio mbio nyundo enfigo uwengo ifyigo itigo ifiko mpigo uwanasyiabe ib*ub*i figu ifyigo ikimyumyo ingiho,ikimyumyu mbimindo mbimindo imfigo nkusankusa nsigo figo imbigo imbiko ulufyo / infyo ensigo diijo, diwijo, iijo syo linoha ulufigo ulufyo figu imbigu ndondu figo fiyo mpigo mpio shio gimfigo ? ndond(o) likoj_o mmbiyo i-nfyo ahigo ifig*o salala (ifwagaja)ifigo majajabala nywingu, figu ingiho figo mhigo ifigo nfigo mpigho ufigho infigo mpigo lifiko *-pi,/go\ *-pi,/yo\ matoga ensigo ifyigo tima ulufyo ensigo entsigo ensigo ensigo infigo figho echuhu invigo (zi)higo (pl) ifyigo fio -liga ingiho mhigo nfigo mpigo shigho lufyo figho ifiyo [efi:jo*:] nmbyo ehigo figo figo ensigo 478 (ku)fika arrive v (ku)fika ku-bua ku-bua kufika gukinya kuvika ku-fika, kw-ingila gUkinya ukufika goika fika ku-tuka kushika (ku)goba (uku)fika kuhika (oku)kinga kUvika (kU)vika ku-fika mcheme kulika icha ifika ugushika;ugusohola -kinya,gukinya okukinga pixa, vela, uxu- ishika ukusika shika ishika kufika ukusohola;ukushika ukuhika ukuhika -vika ku-fika ukufika kufika ishika kw-essa, ku-tuuka ku-bwera khu-dukha khu-khwola ukufika, ukwiza oku-tuuka kw-ika ishaa ifika ku-hwika kufiha ishika ukwiza (iza) kuhika ku-duuka (ku)hika ika kufika fika kwiinya (u)kinya (i)shika (oku)ika kuhika (ku)fika ku-ika uku-fika kuhika kufika, kutwela (ku)fika kufika,kutwela (kw)ika ku-luka (ku)bwela, (ku)hika kuhika ku-bula (gU)sika ukufika -shika u-ghea ughea, ufilia kufiha kwi-pika khufikha ukufika (ku)soka *-pi,\k- kuika okuhika gushika fika ukufika,ukwiza kugoba kuhika okuhika (ku)hika afishe kubula yola kifikha (oku)hika gusohora (i)fika ifika -lOga -hika kushiga -hika gukinya ishika (uku)fika (ku)ghela kufika [kofi:ka] kw-ika okuhika ku-vika ku-bula kuhika 479 (ku)finya pinch, make narrow v (ku)nyoola ku-funya ku-finya kuviya kuiinya kudungua ku-funya kUvivinya ukukama komiga rungua ku-toniya kuhwata (ku)shuna (uku)nyoola kosobhonda (oku)tija kUkunya;kUthekevya (kU)vUnya ku-bwinyingala kusuna chuna ugufyiinda cecenia okukita sina, uxu- ukusyunda shuna kutonya,kufinanisya ukukanya orosona okunyintya,okobhandirrya -funya ku-funya ukusina kunya khu-nyelehitsa khu-yota ukusina oku-funyha minya ishuna ku-tonya kufinya ukusina (sina) kudinya ku-binyia, ku-mina (ku)hongo tona kutona shuna guciia,gwonka (ku)inya (i)tunya okufuna kutinya kup_inya shikipula uku-chefya kosobhonda kutota kutona kutota (ku)sukutwa ku-tona (ku)hinya oghosona -finyiliza ukufinyania -shina, -viga u-hina, u-finyimpya unyumpya kusina kwi-shina khunyola ukusina (ku)tona kusukutua okufunza kunumagura nyenzya, tina ukusina kusuna kushuna kufunza (ku)funza atote kudonya tonoya kisina (oku)subhunda,(oku)keregesya gushuna;ikinyungushwi venya molOgi -sona kushina, kushideleja -sina guchaa ichona (uku)sina (ku)dwiva kuviya [kovi:ja] ku-tona subunia ku-ibana ku-funya kusuna 480 (ku)fyonza suck v kong'a ku-fyosa ku-fyosa kufyomba gwonka kuonga ku-fyonza, ku-nyonya gUcama ukufyofyonta kogonka onga kw-onka, ku-nununta kwonka (ku)nyunkula/kunyuunya (uku)nuuna kumimita nyunya nyangisungulula kwonga (kw)onga ku-fosha ionga kununa duga ioonga ukunuuniila -onga okunyunya mima, uxu- ionga ukumima onga ionga kufyomba ukusoma okogonka okogonka -fonza ku-fonza ukufipa ku-vaa, kinandau, ku-rutana ionga k-ong'a khu-nuna khu-nuuna, khu-khuuna ukoonka, ukufyompa oku-nuuna nyonya yoongaa yoonga ku-yong'a kufipa ionga ukufipa (fipa) kujifula ku-zuzuna (ku)hipa yonga kuyonga imiminda muundu(mundu) wonka (i)yoonga okunyura kujonga kuyamwa ku-yonda u-konka kwirumata kufipa, -onga kufyonya kufipa,-onga (ku)jonga (ku)nuna okoghonka -yonkha (gU)bipa kufipa -miima gonka kufipa kwi-pipa khununa ukufyomonta (ku)nona *-pi,/p- kuipa okwonka kununuza onka ukoonka,ukufyompa kunyunya kunyugutira,kwonka kunyunyusa kwonka ahwonshe kufyosa nuna, ngwa kinuna (oku)nyonyora,(uko)koka kunuuna onga yoonga bolOgi 14 ghonka kuBipa -onka gwonka ionga (uku)fyompa (ku)kwong'ha kufyomba [kofjo*:mba] ku-kwemba koka ku-fyonza kw-onka kunyunyuza,kwoonka 481 giza darkness n ikiisi kiza kiza ichisi mbindu kiva # kira ? # ziza, chilo nduma ichanda, infiinzi egesunte mma ndikirya umwijima (o)mwilima ulwiisa ikirimya echisute kIvindu kIvindu jisha varavara omwilima kiyo umwilima nduma echisute,obwelema ikiiti ing'isi,kutitu mlema ngisi umwilima ikisunte igisunte giza ziza ichisi kilwirya kizikiza chisi shisundi sisilimaa ichanda enzikiiza ku-dimba iremaa lupi ahisi infinzi lwisi kisundi lwihi lubendo luvindu nlema kiundu mlema ekisute lubendu mdima luvhindu infinzi ekiruma chisi chisi chisi libindu lubendu chitita ekirutu ziza (ziza-zimekuja) giti ingisi giiti kiti kiti ahisi kiiti n'gisi ichanda (ku)tita lwisi *-pi,\i,\pi,/ libendo, lubendo omwirima umwijima,umwiza mfinzi ichanda omwilima omwirima,ndindindi,ekizima omwirima omwirima inkisi kiza esirema ishisi,kutitu ekirimya umwijima nlema lOngO ikisunte giti lizima, giti utuku kyio mfinzi ng'hisi ichisi [eci:si:] chipi ekirema ziza chiza omwiilima 482 kipofu blind person n umubofu muhofu kipofu kipofu undongo mutumumu mndu ufue meso chipofu ndumunu uumpofu, ichitonko omouko kipofu mwofu impumyi umubofu omohoku omuofu kIlalinda kIlalinda msuameso, holola omuhume kibofu impunyi mUtumumu omuofu mutulu ubosu mndu etete meso nkoyo uwahumye umuhukuru umuhukuru kipofu chipotu unkonto mhoku msuwanenge muvekhu umuboofu umpofu omutulu akalola mfuu misoo mmasikini untongo, umufwa miso achitonko nkoyo um'boku ubuli ngali mesu nndoni mutumumu mutumumu mndu mbare meso omuofu titila wosapenya ankendenje i-ntonko omohuku mufwe amaso mbulughu mufwe amaso kibofu ngalola muhukuru kipofu moku unifwe amaso mhofu mufoku mufoku afuye aminso, (atakulola aminso) mUpoku mbofu umpofu kana lwisi *-po\ku,\ ndolo, kitolo empuni impumyi mpafu umpofu omuhuma empumi,endindagizi omufu wamaiso kihimbara,omufu wamaiso uwasalola tun_t_u omuwofu, muwofu umpofu(umbofu) umuhoku igihume n'doni # ndoni ? # lobago 11 umuhukuru mboku mhofu ntumumu kipfupfur*e ntonko m'bofu undongo [ondo*:n*go*] vangalola omuhoku kipofu chipofu omuhume 483 (ku)pota twist v (ku)bota ku-zinga ku-zungusha kupota kuthiora kukomesha ku-bota kuveta ukupeta komina ku-wotola kuhotora (ku)hotolera ukubota kwogosa (oku)yenda,(oku)goma kwokotha;kUkanda ku-bota urisi kulenga iwereta # iweneta ? # uguhotola -gonyaria ? okunyongotola pota koma kubota,kuniongana ukukonjela (uku)sisa ugusisa -zungulusha ku-vedula ukupota woda-woda khuvorola khu-khwokosa ukugonda, ukunyoonga oku-goda, oku-nyola ku-pota yoosa ku-pota kupota ukunyonga kunionga ku-suguya (ku)pe_nda pota kupota [rope] gukomboka (w)otola okwisingirisya kupopotola kupota ilinga uku-posa kurubheni kupota (ku)pota kupota (ku)pota ku-pota (ku)bota kughuncha, kusisa -gonjeza ukuniongotola -bota u-nyongoya fota kupota, (kuswokota) kwi-potya kupota kuinga okuhotoora guhotora ukugonda,ukunyoonga kumyora kuhotora,kuminyoora okwehinguririza (ku)hota apote kuhitua kokodia, ohu-kokodia kitava,kipota kugorama otua lobala 11 -sisa kuBota -pota ghoroghotsa (uku)nyonga (ku)pota kupota [kopo*:ta] ku-pota ku-ikunza ku-nja kubotola 484 pua nose n imula nyindo mpua n'pua imbula nyiuru mbua mbula IniUrU iimpuno emioro mbua nindo izuru (e)nyindo imeeng'elo rinyero omwongo mbua InyUU Iny'UU mhula mtangio enindo mbuo mbuo izuuru inUrU ? omwongo impula mbui imeng'o mbua\ mbua meng'elu izulu irinyero irinyero mula mhula impuno mpula mbuo nnyindo mula mulu lilyolu empuna enyhindo imula, mula mmboo mmbo imula, imua impulo mbui impuno meng'elu iliuru ? nmbulu mbulo mbula mbua nyiuru nyuuru mbua omwongo imbulu np_uno mmbula i-mpuno ekunyero imbulo, imbuno mbula imbulo,imbuno mbula mbula mengelu, mbunu rinyeru mphula lyUlU imbulo nindo mpua mpura impulo mpUla meng'elo impuna mp(h)ula mbulo enyindo izuru mpuno empuna enyindo enyindo enyindo enyindo impulo mpua eryolu imula inyeru izuuru bua buo lobaru 1 rinyero lyulu nindo nuiuru mbuo mpuno mula imbula [embu:la] mbula erinyeru(zi...) mhula mpula enyiindo 485 (ku)tulia be quiet v (ku)dzika kutusya mwego ku-twiia tuia kukwikalana-kukwinala gukira kunyama kima ku-tulia, ku-nyamala gUkira ukutuzya gokira,gotegerera it*hia chwi ku-sirika kunuma (ku)tekaana (uku)katuka horera jibilila kUvoova (kU)vindy'a ku-nyamala tulu kubuzya,kueekela? woyia uguholeela kira okulembela lembeela, tndikila ? ukulitama sia si/ kutama nu,kubota(lake,ocean) ukutekana;ukuholela ugukira okohorera -nyamala ku-nyamala myeka ku-kirinya ku-silika ku-nyamala khu-honjela khu-woola, khu-nyiira ukuteekana oku-sirika ku-malala malalyaa, sau ku-tungumana kutengana ukutuzya (tuzya) kuguna chiring'ana, ko-hongera (ku)tumbala kunyamala isiyado kira ukira (i)sia okujibirira kutama kinunu kuc_h_etela, kuk_ala kachete tondomala uku-myalala kuhorera kumyeka, kuba mye (ku)nyamala kumyeha,kuba mye utulya ku-kOtOka, ku-pomolela (ku)tama kinunu okohorera ku-twiila (gU)sulIka ukutengana -lembeela, -hulI + u-kia kira kupuma kwi-tUUlya khuchikha ukub'a nachele (ku)nyamalira kutolya (ku)hunama guhora tuzya ukuteekana (kwe)siza kwetsiza okucureera (ku)culera abe mie eka, washu wulera kisingamala(kivatama) (oku)horera,(oku)kirirania gutekeela (i)sado lobaswa/ebaswa -kira;-tenda kuhumula -hulika gukira itsia (uku)tekama (ku)vatama kukwikalana [kokwikala:na], kukwinala [kokwi:na:l# ku-myalala kira nyamala ku-tulia, ku-tongomala kuchereza 486 (kw)isha cease, finish n (ku)sila kumala ku-sia ku-sia kusila kuthiria kumerea ku-mala, ku-komeleza kUthira ukusila gokora,koera ithia ku-mala, ku-lekerawo kubela (ku)haaga,kuhwa (uku)sila kusira (oku)mala kUmina (kU)thela ku-mala kuhwayo isia uguhela gUthira okuwao,okumalao malisixa, uxu- ukumala,mala maa kumala ukuhela ukusira okohwa,okomera mduhu -imloba? leka ku-marikirya ku-ggwa, ku-koma, ku-sammuka -mala khu-vwa khu-khwakama, khu-waa ukusila oku-mala ku-malilika sia ku-hila kumala, kusila ukuta (ta), ukumala (mal# kumalika ku-fwa (ku)jomola yonoka kupela isiya kuthira (ku)thira (i)sia okumera kujomoka kut_a ku-mala u-kusila kosera kushila, kumala kupela kushila,kumala ijumwike ku-jomoka, ku-pela (ku)malika oghusira ku-sila (sila-njia) ukumalika -shila, -shiika + u-hia, u-mariya hira kusila kwi-sila, kwi-Ula khusila ukusila (ku)pera kuyomoka okumara guhera ta, sila, mala ukusila (ku)wa kuhwa,kureka okumaara/okuheza (ku)leka,(ku)malirra amalishe kuheeya mala, lehera kisila (oku)hwa,(oku)mara guhera sia lobina 11 okohwa kushila -mala kuthiria imarisa (uku)sila (ku)sila kusila [kosi:la] ku-mala mara imala ku-sila, ku-binda kuhwa 487 (ku)pura strip off (e.g. grains of corn v (ku)vwulula ku-nyaa myoa, konkoa kuswagula gucaura(kUbUUra) kuchumua -punyula kUUyia ukupaata koora bughutua kw-ambulya kuvungura kuteera(omugusha emperege),kuhogora (uku)pugusa ku-hundura (oku)ura kUvata mbemba ku-hugusa kubula sukuo ukuvungura;ugukongola okuuba paata, puula ukulivanga,ukukuvata hur*umbua kubulula ukukolola ukuchuburia okohora -pukucha ku-pila, -itira ukupula ku-sera ku-kupula, kw-ita khu-halula khu-bulungula ukupaata oku-mulungula ku-tika youwo ku-pukusula kupula ukupata, ukufopol# kuwulula, kufyogola ko-kovora, ku-kuvura (ku)pulua kunyuka, kunyukuta isurumbuwa kuura (ku)thandula kupulua pokola u-kusola kuhura kupula kupulula kupula kupula (ku)wulula okohora -hugusa (kU)yUgUla ukupula -hUngUlUla,-hUtUlIla u-fua ubadua kupula kwi-pUUla khuvulula ukupata (ku)pulula [using hands], fikisa [using legs] okutondora pula ukupaata kusugugula kuhungura,kutondora ebicoori (ku)konkobora atondole konkoa yobula kiwulula (oku)harura gutonora (i)vaua -lobola -harorya kuyugula -hula iumbur*uo (uku)pata kupura kuswagula [koswago:la] ku-pulula kuhura ku-hugusa ku-hugusa kuhurungula 488 puku field rat n mpuku mpunku imbilinga ikindu ria ithaka mbewa mbuku mbUkU ikooyo, ikateka rinyo,egesambeba mbeva nfuko ifuku buku=omuyozi ikisa:ngi sengi nyalukwanji mbIa gobali omuswi fuko imfuko huko ? mbeba mpanya imbeva fiko kinjaganja bhilumende ihuko inyawara,(chinywara) mbewa mhuku utunko funde nyabe, mbuku, chidangi, mnyune imbukhu mayiila unkwende omusenso mende fikoo mnutu utela akoyo libeva imbuku imboku, likupi kipoko libeva, mendi ikoikoi ngaara ngecha idor*o imbeba imboko mbewa lilutu i-nsenzi ungonyi mendi ungonyi mbeva ensengi mphuku imbeba tuulI mpuku mpukwi utunko mpUkU liduhe utunko mphukuzu kipoko ekikyezi impanga tunko unkwende echitemamushanje embeba ekihukuzi infuho m_p_uku efuho khoswe indugi infuku fuko loga,loxo -nyawala ngoso mbia kipopor*u tunko dudu imbilinga [embili:n*ga] lipuku esengi gobali mpuku enfukuzi,ibuuku 489 pumzi breath, breathing n umuja punzi ku-hesa moyo unfuto kubeba kusoda ku-humula, ku-hema mUruke uumpu omoike mruke mpera impemu okwiikya, emiikize,omwoyo (?!) umuuhe mwika omwika mIvevo;kUveva mIthUmU ku-humula omwaya imuya impemu -huma omwika umuuyi umusuja iheng'e mwoya umwoyo umuika umwika bwihila mhumuzi umwuji keya humla, muhe khw-esesa khu-woolakho impema, ipummzi oku-weera imumu mumuyoo umwuyi umupu mfuki imiika, imyika unhuki mbomo mfuki mumuyo miruki miruki okuyejera mbomu mp_umu mbamu u-mupo omwika umwuji pumusi umwuji mbumusi uhuke makeka omwika pumzi gweshema umuji myUUye mwahu mwahu umwuyu mUsuupo muuya ub'wensyelo lvuki mbomo omwisyo impemu mupu impema,ipummzi okwicha omwoyo omwitsyo,orwoya okwikya kwikya umwoyi muhuye ohu-yera, omuya pumunzi omwika impeemu mumaiyo lohEmbE 11 umwika kweshema mhemo gukujia miruki iumuo, mrufwi luza umwuja unfuto [onfu:to*] mbuma hezera,mwika humuli muye olwooyela 490 (ku)pumua breathe, rest v (kwe)heela ku-hema ku-hesa moyo kufuta kubeba kuhoresh# ku-hema, -humula kUvurUka ukupuuza koeyana thamitha kuhema (kw)ikya (ukw)eheela;(ukw)eseela kobezera isya omwoyo kUveva;kUthUmUa (kU)thUmUa -bwihila kona kwicha omyoya imuya uguhema -hUmUka okwisha omwoyo supa, uxu- ukukeka hu/ma\ kukeka uguhema okohechela okohechera ku-bwihila ku-humula, ku-humuzia ukufuta ku-keta ku-weela, ku-ssa (breathe) ku-humla khu-hulukha khu-weela ukwesa, ukwesema oku-wumula ku-pumula yeeng'a ku-yewelela kutuya ukufuta (futa) kukeka ko-sosa, ko-hera (ku)po_mule_ pomwa, pomolya kupumula yeeng'a gwikia miruki wikia miruki (i)humwa okwisya kupomola kupuma u-kufuta kuhechera kutuja kupumula kutuja kupumwa ku-pomola, ku-pomolela kukeka okohechera ku-hema (gu)sula ukutuja -eshema u-ehea ehea ? kufuuta kwi-shuupa khupola ukwesa koyera, (kupum# upomwa okwisya guhema futa ukwesa,ukwesema kwicha kwitsya kwikya,kuhumura (ku)humura atuye kuhema ohu-yera, ohu-ngwa omuya kituya (oku)hezera guheema (i)yeeng'a lohe -henshera;-munya kwifula -hema ionyonya, iumuo (uku)futa (ku)tumela kufuta [kofu:ta] ku-pumula hezera,kumunya ku-humula ku-hema kwiicha 491 pungu eagle, bird of prey n mwewe mpungu uchipungu rwigi kipanga mbungu mbungu nderi ichipungu ekeongo mbungu wungwe inkukuma enkwaaju orokoru ipungu ndiU masughula? iacha agakwamba nderi imungu kixwangala ingasimula,ngasimula marya lyebe kalimba;kapungu;ibhesi esariganda ekehongo pungu mhungu uchipungu mbeu-(hu) mpungu lumanga indidzie ikhoosi emmango eikoli sipungu uwiri namwewe, inyanga ishipungu achipungu limbanga indizu lyakapu_ngu mbOngO kilumbovi, makungula ikuranga mpungu mpungu ng'ungu ekikona ngwai kapungu lipondopondo e-chipungu ilyebe ngalwenga ilyebe kapongo limbanga ekohe mphungu mbesi lUBala numba, nkhona numba izwanga ndEE kumasinga kapungu kimbanga empungu emmango echihungu empungu isamba ipaanga eusi numbusi impungu yuungu lohyo 11 ekohe iju malele mber*o, uwishi chipungu uchipungu [ocepo:n*go] kapuungu itonyi nhugi mpungu empuungu 492 pupa eagerness, zeal n umukupo kipapa kiheehee ikuo kuka-na-ngolo pupa, fosifosi vata ukupapala okoba ne tamaa,okogania pupa umunoho ekiika ichaaka,umwaango kehyohyotano omwoyo weni kufola himahima vavaalewa nashi igihabhabhu wendo amanaka ipapu umwojo nguruo ndiodi ? ukupapa omong'aho omokya pupa pupa zakatila kw-imaira luhumuhumu shinani khukanilila, kamelu ichinyomwenyomwe einani sipuva waafu ku-pupulika uvupafu ichizanga mulembwe kude_ge_de_la itama samakile pupa ulaku biiri okwitura imbere mapomo pupa ku-joloka i-nsansa akarere lipupa kinganangI kuvag'ayila koheta pupa lwono, lwaahahi nkumbu gikhakhatuja uv*upafu pyUpa lulyo,mekhupu ub'upapamkilo kilakalaka obwekambi umwete ichinyomwenyomwe omururu okwezirika kujwahikirirra (ku)papa ulwobi ntutu, kiheehee amawundu shoyo ibuba lojalelV 11 ekemamano bukabizu mhankila fuka, iwinyi (uku)papamuchila nyang'haki ikuo [ikuo*] kupapamba umelo obwiila,omwehuto 493 (ku)papatika flap the wings wildly, flutter v (kwi)pumuuna ku-papatika hahatika kupapamka kUbatabata kupaparuka ku-papatika kUrivariva ukupapamuka goaka chimbaba paparika ku-kuba amayaya kulebalebya amapapa (uku)tova:nza kopapana (oku)yabayaba kUlavuta ku-pamhanika mwananu, vavao kubutilila wadawada ugupaapalika;ugukubhit'amabhabha ? -batabata okukubakuba ipumunte, uxu- ukwipumuna kabakaba maku/ngu\ ukupupumila (ugu)tumatuma ogotabhabhana,okorona pumuna ku-papalika ukupapata ku-vaa; mbava ku-buukabuuka (flutter) -pumuna khu-khuvakana khu-papara ukupupumka oku-papaza, oku-papala ku-pupa isisikaa ku-pupanga kupapamuha ukupampamuka (pampamuka) kukupuu mangoma ku-burabura (ku)papalana puputika kupapatika; kupuputika [of dying bird] ikabakaba maaru kubutabutia mathagu? (kw)inainia matabu okusasomwa amababa ? kupukapuka (ku)papalika pupa uku-puluputa kuguchagucha kupapata (ku)puputika kupapata (ku)papatika ku-pupulika (ku)papalakana kubhuruukabhuruuka ku-papatika (kU)babana -temagUlIja u-khua mbaya gina gisampuri kubuluswa ivyaapa kwi-popoteela ukupapamka (ku)pulaputa kupupata okupapaza ukupupumka kupapaza kupapaza kutera amapapa (ku)tera amapapa ahwikhomezan'y# papatika ohu-papala pupuma (oko)tema-tema amabhabha kuvuguta amababa lojele 11 -sambaghama kuBaBana -papamila ikapakapa (uku)ma amapa kusalita kupapamka [kopapam:ka] ku-puta mapapiko ku-papalika ku-papatika kupapasa amababa 494 (ku)penya penetrate v (ku)fyombeka kw-engia kw-eminya kufota (gU)tonya kuneng'enesha ku-penyeza, kw-ingila gUtUrikia ukuiingila gosensema,konyerereka iria kw-ingira kunyegera ku(a,ba,gi)tua(kwe)sherengenyia (?!) (uku)fuluta koheta(general) (oku)tula kwatUa (kU)vUthUa ku-homa ng'hani kulugamo eda ukunyuza ingIra thIini (okw)ingila ipyenyenkelye ukuvenzula hita, hita kuholota ukunyegelanyegela soha ogosoha -penya ku-ibenyeza ukwinjila kw-ingirira ukw-ingiza khw-injilitsa khu-rundula ukwingila okw-ingiramu ku-paleta isorowia kwingila kuselela kupekenya, kuholota ko-somokera, ko-someka (ku)jingala pekenya kupenyesa iira gutonya (w)ukuma (i)hit'a # s.b. (i)hi`ta ? # okwora kutukula kupekenyela ku-peleta u-kufotonkanya kutughunkuri -ingila (ku)penya -ingila (ku)penya ku-nyeleta (ku)horota kosoha kwingila, kUlibIla ukwifinyatila -viija, -chiiBya u-kikhaitiya uhefera kwinjira kwi-shelela ukupenenkedya (ku)pena kujingia okufumura kwinjira ingila, fyenka ukwingila kwigitanisa kwogamu kutahamu (ku)tahira ashizanye kuchookea yingira kifuluta(kipenya) (oku)sikira kunyegera (i)kususuma njele jia nxoyo -soha kubinja, kushepa -ingila kwungurukana itocha (uku)fyonta (ku)tutulila kufota [kofo*:ta] ku-peleta iyomba,imigirirya ku-ihenyeza? ku-sosela kusensela 495 jipu boil, abscess n ilipwi ihu ihu ipumba Ibote mbama ihu, mbumba kUtherUkia iipute rigumba iure ku-sunguwala ikivyimba (e)kihute rihute liute mUimU IkUndU pute izimba wude igihute mahUha elyashe ipute ilivulatsi ihute (mahute) liolo ilihute urihute irihute(amahute) jipu ihu ipumba (ma)isungu jjute huu livimba libondo ipute / amapute ekizimba lipoti, yuur*ee inambwi ipumba ipute lipe_ma lisiza, lisinguti, kikwese (ma)jipu lipute, kyOngOpute lipu, liputi, kisunguputi yuure iuti ihu`te (mahu`te) riute liputi lipute i-pute ribhimba ipumba kuyangula ipumba lipute lipute liputi / maputi rihute ihu ilyulu (amulu) ipu, iBute ionda, maonda ironda ipumba / amapumba ipUU livulachi ipufi lipu / mapu lipute ,pl. mapute ekihuute cipute ipute echihute ekihuute,ekizimba kuteeka kuhya ibumba ihu amasiira erihute igihute;ikivyiimba yuhe -loka rihute ibute ivimba or^e pute / mapute livulasi ipumba [ipo:mba] lipute erihuti jipu ihu ekiziimba 496 (ku)puliza blow on, blow up v (ku)puula ku-vuvuzia vuzia kuputa kUbubIra kufuria -puliza, -bwinda kUvuva ukupusya gotegora filia ku-fuwe kuhuha (ku)huuta,kuhuuha (uku)puuta;(uku)pwiitula(umoto) bemba yemba kUvuva ku-bwinha kuhemba iya uguhuha -huuha okuyemba puuta, kung'uunta ukupula ib*ilia kupula ukuhembula ukuhuta ukuhuta -puliza bwinha ukuputa ku-fwira -bwina khu-vura khu-piika, khu-fuwaa ukupuusha oku-fuuwa ku-veedya iiwia ku-veha kuputa uvwila kupula ku-huza (ku)pula yula kupula iviliya (k)uwira (i)vilia okuyemba kupula kupumbuzila ku-pepeetela u-kuputa kohomba kuputa, kwifwila kupula kuputa,kwifwila (ku)pusila ku-pula (ku)pula kuhuta ku-gimba (haso moto) (gU)sula puta -fuula u-fembea, u-fumbujia ufembera kuputa kwi-peemba (khu)pulila,khupula ukupuusya (ku)pulira kupusila okuhuhiirira guhuha u_vwila ukupuusha kuaga...? kuhuuha kuhuha (ku)hutirra aputilizye kuvuziiya ohw-emisa puuta ukuhemba guhuuha yivila lokErE -huta kufula -huha ifilyia (uku)puta (ku)pulilila kuputa [kopu:ta] ku-kolesya huta ku-huzila kw-ivila kuhuuha 497 (ku)agia befit, suit v (ku)nogela ku-agiza ku-pata kukwila kwagIrIra kukata kw-ingila kwiganana uukuya goisana,okorenga,ogobima ku-tuka kukwiira goba;kwiigana, kwiiganilana kwisa kulabila kwaIla kulalika,kulagasisya chiiyo ugukwila -agIrIra (oku)sitaka baanya ukukwila shenea kulenganela ukusaga ng'ara/uguisa ugwisana ku-lagila ukukwila ku-bohera khu-tukhana khu-fukilisana ukufwaya ku-saanira ku-vaila ishya ku-towela ukuya (ya) kule_nge_ne_la ku-dukana (ku)tosa kufaa isen'ya kwagira (kw)anira okwisa ku-bhajilika uku-layizya kwenela kulaghisha kwenela (ku)lagija koghota (=cloth) -wagila (ku)gelelwa ukubagila, ukufwana -ishikaanwa, -gelelwa, + unoneya kuhondela kwi-lagEElya khuvakila (ku)herepera okuhika kubera,gukwira lingana ukufwaya kugoba kushemera kwingana (ku)hika afwane kuagizwa, kuagiza syolana, byolana (okw)isa gukwiira;kubeera kilekaa, kilewa ha loko 11 -isa;reng'ana kwibelela lyinganana (uku)yana, (uku)zipila kukwila [kokwe:la] ku-vajilwa raga kwisa kikunogela ku-wagiza kuhikaana 498 (ku)juzu be fitting, behoove v (ku)vagila ku-lazimu jaibu kukwila kukata ku-togolelana kUIganIra goisana ku-fanana (uku)nogela kwisa kwaIla -miangu chiiya ugukwilila pixa, tangana ukukwila yakupasa ukukwila ukuhwenera ugwitunga ku-noga ukuhondela katukuana khu-khwola, khu-kwaakho ku-jaamu, ku-saanira ku-vailiha itima ku-nung'ihva ukuya (ya) yilondeka ku-dukira (ku)tosa isen'ya kubwira (kw)anira malingajake uku-yana koreng'ana/kosoheerana -wagila ukufwana u-noneya noneya kU-kEjEpela (ku)linganira -shemereire kubera,gukwira kwijuzo kwinganaingana (ku)hikirra kuighanana situfu, syaabwene gukwiira kusumanaa -lola kwigelela gukuanana iy*uo (uku)yichindika kukwila [kokwe:la] ku-faha kukwatamu,kugobamu,kunywanamu 499 (ku)fanana na resemble v (ku)hwanana ku-fanana ku-fanana kukwifwana kubuanana kufwanana ku-fanana, ku-lingana kUvianana ukukolana kogwekana fwanana kususa (ku)shanangana (ukw)ihwaana kutubhana susasa kUvw'anana (kU)tutany'a ku-igale kususana shifanane ugusa;;ugususa kUhanana (oku)susa ipaane nu, uxu- ukuwanana usana kuhwana ukusa ukutubana ugutubhana -waifanana ku-fanana ukukoolana kw-ifyana ku-gala khu-sesana khu-fwananisa ukukolana oku-fanana ku-landama -wakaa ku-landana kuholana ukukolana (kolana) kuhwaningana ku-fanana (ku)panana landama kulifwana ivaka kung'uanana (ku)bwanana (i)yusana okususana kulengana (ku)lingana ku-landana u-kokolana kutubhana kugelela kwifana na kugelela ku-landama (ku)hwanangana okutubhana -fanana (gu)kola bafwene -ikola u-kikhoa gikhova kuholana kEmpyaana khuwanana ukukolana ni (ku)lifana kulengana okushushwana gusa kolana ukukolana kusisana kushushana na okwisisana (ku)sana alingane kufanana ohu-fanana kihwanana (oku)tubhana gususa (i)vakana, ivaka -lolo -tubhana na kwiyikola -ikola ne ihiana, ifanana (uku)kolana kuling'hana kukwifwana [kokwifwa:na] ku-landana kutubana wafanana ku-fanana kususana 500 (ku)fufua revive v (ku)dzulubusa ku-uwia fufua kuzyula kUriUka kurukisha ku-fufua, ku-bwela kUriUkia ukututulusya okobokia fufua, dunga he kuzuura (ku)ziikula (uku)suuka;(uku)sulubuka kuryokya surula kUsyUkya (kU)thayUky'a ku-ianza chowe? kuzola fufuo ukuzuura (okw)imusha,okwinamusha jyukya, andya xavili, uxu- ukutsusa r*uka kusyosya kuzula ukuriukia ogosesemora,ogotora chinguru -fufuka ku-bweleza yafile andizya ku-vundukula ku-tzinziruka khw-isimukha khu-lamusa ukufufula, ukwanzisha kwi-ramu buto ku-takatua irutaa ku-juha kuzyusya ukututulula (tutulula) kuhyo_sa ku-simugukiza, kwi-ranyia (ku)hyo_a yOya kushukumbula iruta kuriukia (ku)riukia (i)r*uusa okusura kuhyoa ku-yuya u-kuzyulupula kuryokora kushuka kumushukula kushuka (ku)yuya ku-hukula (ku)hyusa kuryokya ku-fufula (kU)pimbUka ukusyusya -pembUUla, / pImbUUla u-sukia ufitia kuzusya ki-Ukya khuchulubakha(jesus) ukupangatusya (ku)konnya kuindua okuhimbuka fufula ukufufula,ukwanzisha (ku)zindula kuhimbuura kwijukya (ku)garra azyosye kufufua ohu-wania kisiukha (oku)ryokya kuzuura ruka lolela 11 -ryokya kufumbucha, kuhimbucha ir*utsa (uku)zyulupula (ku)syusia kuzyula [kozjo:la] ku-syusya ryoka ku-zuka ku-fufua kuhiimbuulo 501 (ku)fuma weave, knit v (ku)hiva,(ku)hona ku-fuma ku-fuma kupota gUtuma kuluka ku-fuma gUtuma ukusuka gosona,kobarera pfuma ku-luka kujisha (ku)shona (uku)tava kusuka (also kusuka;dump(v)) balila,luka kUtuma (kU)tuma ku-shona kutona,kutegeka shona ukubhoha tuma okubalila,okusona doda, uxu- ukuhona,ukusiva ifuma, ishona kuhona ukubhelila okoloka okoroka -fuma ku-fuma ukutav*a ku-chumannya ku-tawa khu-lukha khu-luukha, khu-tunga, khu-waaba ukusuma oku-luka ku-luka ifuma ku-sanila, ku-tiva kutava ukusuka (suka) kulo_ka ku-nava (ku)lo_ka lOka kuluka ifuma gutuma (u)tuma (i)hoka okuruka kutota kufuma ku-luka u-kukowa okufuma kuluka kufuma kuluka (ku)fuma (ku)luka okoroka ku-fuma (gU)lUka ukusona -suma u-tuma utuma kutav*a kwi-tuma khuhona ukufuma (ku)fuma kupuma okuruka,okubaziira luka ukusuma (ku)fuma kuruka okubazira (ku)baziira atabe kushuma ohu-luha kisukha (oku)sona kujiisha yooka loleme 11 -suka kusuma -suma ioka (uku)suma (ku)hona kupota [kopo*:ta] ku-luka tuma ku-fuma ku-suma kuruka 502 povu foam n ilifuto fuo fuo ifulo kithonjo ifua povu mUvuro itotofulu, itoomvu riuro mafuo iffulo ifuro (e)ifulo ilifulo rihuru lifilo mavUyU;IvUyU IvUyU fulo msoro ifilo mawia ifuro muhUyU lifilo ipulo ilihuvi ib*ia pofu ifulo irihuro irihuro fulo hovu itatafulo ifulo jjovu hovu lihulu lifulo epoovu, epoofu omwito sulu ifuruu chihulu, lihulu itatafula itonvu lihulu hulu lufuru lihulahulo litutume (ma-) lifulufulu iviya muuji kiuro (i)via (mavia) rifiro mahuluhulu t_ovu liulo i-totofulu lihuro litotofula lifulufulu litotofula kitutu lipou lihuluhulu rihuro fulo isulo untotofula ifulo ifombou ifomboru umtatafula pyomboolu lifulo,khifulo ifulo *-pu,do\ (*-po/du,\) (*-pu,/du\) (*-pu,/du,\) lipofu eifuro tomvu epoovu,epoofu ifuro eifuro eifuro (ku)bimba;(ku)leta ifuro itatafula fulo efiro mavulo ihuro ifuro ifue -loma rihuro ifulo ifolu mubuyo wia tatafulu litotofula ifulo [ifu:lo*:] chiulo erihuro hovu povu ifuro 503 (ku)chimba dig v (ku)gima kusabha ku-fuka fuka kukumba gucimba kukota ku-himba gUcimba ukwimba korema,(gochimba) ishima ku-lima kwimba (ku)shokola (uku)yava kutuka simba nyirungu kUsimba (kw)Inza ku-himba isuma kusimba suma isuma ukwimba cimba (oku)simba simbaa idema ukujava su:ma itema kugima ukwimba ukutuka ugutuka -himba himba ukukumba ku-simba isuma ku-sima himba khu-lima khu-yaaba ukupoola oku-lima, oku-dhuba ku-imba -sumaa iRema ku-himba kubana ir*ema; isuma [dig a hole] ukwimba (imba) kugima ku-yava (ku)hemba Emba kukumba isuma guchimba (ku)rima (i)suma okusimba kuhemba (ku)kumba ku-ola u-kwimba kotuka kutipa kukumba kutipa kwimba ku-hemba (ku)gima oghutuka ku-simba (gU)sImba ukukumba -sIImba u-himba uhimba kubana kwi-shEEmba khuyava,khukima ukupoola (ku)bawa *-ti,/m- kuemba okuhinga kwimba imba ukupoola (ku)timba kutimba,kufukura okurima (ku)lima ahwate kufuka ohu-lima kihimba (oku)tuka kwimba (i)hema ihema longaho -tuka kusimba -simba kwinja isuma ukwimba (ku)gima kukumba [koko:mba] ku-sola tuka ku-himba ku-simba kusuma 504 (ku)fukua dig up, dig out v (ku)gimula ku-fukua fukua kufukula guamburia kufukua -himbula kwinja ukufukula koremora ifurua ku-lima, ku-kula kwimba (ku)shokola,kutiiba (uku)siilula kutukwa simba,sukulula kUvukUa (kU)vukUa ku-birigula kuzibule suma ugufuruura -cimbUria (oku)takula pukuula, uxu- ukusilula fukua, taruatarua kusyelula ukufuluba ukotokora ogokorakora -fukula ku-fukula kufukula ku-fukula ku-soggola, ku-koola, ku-simula ku-sikula khu-vimbulula khu-syukhulula ukufukuula oku-zikulula ku-ukula iluka ku-huku(l)a kufukula ukwimba (imba) kugimula ku-siinya, ku-yavugula (ku)hembula kukula kukumbula, kufukula ilukuwa guchimbura (ku)thikura (i)r*ukua(w) okusimba kuhyelambula (ku)fukula, kukumba ku-ukula uku-fukula kotukura kufukula, kushula kukumbula kufukula,kushula (ku)kula ku-hembula (ku)hyelula okotorora ku-fukula (gU)sukUla ukusyula -fukUUla, -fufukUUla u-kua ukura kufukula kwi-puka khusilula ukupoola (ku)fukula kuukua okukyukura fukula ukufukuula (ku)timbula kutimba,kufukura kurima (ku)haiga alime kufuka ohu-sehula, ohu-temaka kifukula (uku)tukura gufuruura (i)rukua lorende 11 tokora kujukula -zikula kuumbura isuma, rughuo (uku)fukula (ku)syelula kufukula [kofuko:la] ku-ukula tukura ku-himbula ku-sikula kufukuula 505 (ku)fumania come on suddenly, take in the v (ku)fumanila ku-fumania fumania kulemla kUrUgIra kupambarukia ku-tola, ku-fuma (unexpectedly) kwIminja ukulemula ogocha mobosokano ? ifumania ku-izaku mangu (kwaata) (uku)fikanisa kugwata busihya gwata,gondosya kUvithUkIa ku-goga mgoni iva na hali, nakwirilya kusangilizya koya ugufata -umIrIra (oku)sangilisha,(oku)fumbikisha gwila wusisya, uxu- ukumwibata toloma kufumanila ukumufata tiriria ukwibhambukya ikirugi ku-mgoga ku-fumanila ukulemwa ku-shanirirwa -vikiriza khu-nyolishitsa khu-kumila, khu-kwila ukuzanikizya, ukulemla okw-ebwanizawo ku-kadyedya yar*ama ku-koja kumwaga ukulemula (lemula), zanikizya kukamula kwi-kuba (ku)hingana pamanya kukamula; kumwonela [see one doing a wicked act] kumbuthukira (u)tulia (i)fuya, (i)fuia ekirogi ? kuhimanakia ku-imamila uku-lemula kugwata kuagania kumwonela kuagania bwalifu ku-nkolela (ku)kolela, (ku)humbul# ekiroogi -usually preceeded by koghota(to catch) -fumanila (gU)sangIlIja ukwagany'a -sanganIja ukangiya kumwaganya kwi-aaganEElya khukho manicha ukulemla (ku)wonera kulimba walifu okurumba lemula, zanikizya ukuzanikizya,ukutemba kugwela kwanguhiriza (ku)gwisaniza ahwaganizye kugwiza yicha ho mangu kifumanila (oku)twerya gufata (i)tafukia loroho/roloho -twereeria kutuganija -sangilizya iwar^a, ihukia (uku)lemula kumwang'hanila kulemla [kole*m:la] ku-simanila ekirogi ku-fumanila ku-fumanila 506 (ku)toka go out, go away v (ku)huma kufuma ku-lawa, ku-ita ku-lawa kufuma uma kufuma -lawa kuma ukufuma kogonda isiko ifuma ku-wuluka, kw-aba kuvaho (ku)ruga,kufuruka (?!) (uku)hega kohoroka sokao kuma;kUthinza (k)umaala,(kU)thi ku-lawa mshiki kulugaho somuka ugusohoka;ukugenda -uma,thiI okusoka/ o ? pumpunka, uxu- ukuhuma ukia, enda kuhoma kuwoka ukutoroka ukurichoka okorochoka -lawa ku-segela fuma ku-fuma ku-fuluma, ku-va ku-lawa khu-rula, khu-tsia khu-rula ukufuma oku-ja ku-uma isomuka ku-wuka kufuma senka, kutina kupita ku-tura/ku-zia ichova (ku)pita, (ku)bo_ka boka kuvuka, kufuma somuka kuuma (u)tura (i)fuma (oku)soka kupita [of house] (ku)choka ku-shoka, ku-kopoka uku-fuma kurobhoka kufuma kufuma kufuma (ku)pita ku-pita (ku)huma okurichoka ku-fosa (gU)suma ukusoka -inga, -fuma u-fuma udua sogora, (yeepa apa) kwi-puna khuheka ukufuma (ku)uka *-pu,/m- kuboka okushohora gusohoka fuma ukufuma kugenda,kusohora kushohora kuturuka (ku)turuka afume kulaha cha erwanyi, wao kihuma (oku)huruka kuvaho eda losaya 11 -rishoka; ukurwaho kufuma hanze, kwinga -puna kuthii enda, fuma (uku)fuma, (uku)funtuka (ku)huma kufuma [kofu:ma] ku-tyoka nogye,huruka ku-lawa ku-fosa kusohora,kurugaho 507 vita war n amagoha nkumbizi nkondo iwo mbara wuda vita, ugovi mbara iivita esegi fira lutalo ingwano (e)ndashana amagoha rihe obulemo kaU kaU ng'hondo mweny obulemo vida ugwimo mbara lilemo uwulugu iligoha,uwita mesa, fita ngondo ululasano irihi irihi vita khondo inkondo nkondo lutalo ng'ondo vulwani busoolo, lutalo isumo, amalwa, enkondo (o)lutalo ng'ondo fir*a ing'ondo uvulugu inkondo ngondo uvwita, uvurwani ngondu ngonda ngondu fira ndwaa ndwa fi`ta ebita,oburemo ngondo nk_ondo ngondo i-nkondo rihe ubwite fita ubwite ? ngondo ngondo ngondo ebhita/rihe nkhondo bUlUgU ubwite BUlUgu, ichim fito, urughu ? urughu uv*urugu mbiita ngondo ivita *-ta/ ngondo orugamba urugamba,intambara nkondo isumo,amalwa,enkondo ebiita obweme oburemu obulemu ibo nkondo amaye, ebita uwulugu erihi,eririwana,ebhita ingwaano fiha losela 11 rihe bulugu bita ndwaa shir^a sumo, vita lilugu iwo [i:wo*] ngondo erihi,ebita vita nkondo ebiita 508 uta bow n ulupinde uta uta uuta uta ndana uta, lulase Uta uulapwa obota vura, mavura, njura umeheto (o)buta uludibulo obhota obukoma Uta Uta kutumbala mdu mhwa obukoma umuheto Uta obukoma wuta mfi lupende umuheto ebota obhota upinde uta uv*wele uta vuraa buyiingo uwuta kasaake upindi ur*a upinde ulapwa pe_nde_ uvuta, uvohengu mpEnde upindi uta uta uta # pencil only # obukoma mpendi [bow and arrow] uta npinde u-wulapwa obhuta lupindi upala upendi riharabhota uta bUta BUta uta uta uv*uta UUta ludibulo upindi *-ta/ ulembo obuta umuheto uwuta obuta obuta kwinama inama uta gunama uwupindi ubhuta umuheto okava losOlOkO 11 obhota buta buta utaa ur^a wulapwa ludibulo uuta [oota] ukunje obuta uta obuta 509 tawi branch n ilihaandzu tambi tawi isambi rubua longe tambi rUvUa ipaanda orosagi kyara isaga itagi (e)itaagi ulutagala urusha litabi Uvonge Uvonge ditawi itavi itabi ikawi iramba itabhi rUhonge litabhi itambi mbaha ilisasi,ulusamba imbar*a, ihar*a itana lutafi ishabhi ekesagia/orosegya ? orosagya, orotagara tawi tambi ulusamba itambi mbaraacha ttabi izangati lusia lusokya, luusia itambi itabi lutavi ir*ambashaa maa lutavi ulusamba mbaraeha # mbaracha ? ulusala / insala lutafi rusia, isago limbandi lutambE tawi kiramba rwang'i rwang'i mbaar*a amasagi limbandi nt_awi luyambi u-lusamba orusha ulusamba litawi ulusamba lutambi lutombi limbanda risaghare tambi itambI ulusamba itambI itambi ikhanja insamba lya-makwi lUtaambE litafya itambi shbangatua *-ta/bi\ mtambe, lutambe eitaji ishami lusansa itambi itagi eitaagi eitagi itagi ishikhonyo tambi esaga ilinanvia irisanzu ihaanyu irabaraba iraba nsOlOkO ekesagharya itambi itabazi rwong'i mbagha nsambi lutafi isambi [isa:mbe] lwambi orusya tawi tambi itabagi 510 jukwaa platform n ikiteekelo jukwaa zukwaa jukwaa gItara imimbari egesona,esindagogi(of church) jukwaa kituti ekituutu/ekituuti obulalo lingo mweri ihanilo umutala olutala ichamba lutavala ikilili ubwinongo ekerengo ulingo, upango ulingo pahamwanya kijundo lindo, chirindo lukova situuti ijukwaa ekituuti ulalu ijukwaa palijukwala pavulonjelo ichiimbili lutatu, lijukwa# il'lungu, uvwali kitala kitala wala kilingo obutara,ekirindiro? kindangalala litatala u-lutumbi ichigemo lijukwaa ichigemo ngwelio (obhotara?) jukwaa lUtala ikigemo mdandamo ikungu ihuchiyo nkoonko ub'ulunga liringu *-ta/da\ kilanda ekituuti kapango ijukwaa echitute ekituuti ekituti apawelele kinaa esidara, esiduti umutara -lwa lutala gutura iguru chiwumbizi pavughelamu chilili ekinungo jukwaa lingo orugeege,obutari? 511 taa lamp n itala tala taa taa itala taa taa chemuli taa ikoloboi, iitaa etaya taa taala itara etala itala etara olumuli taa taa taa etala kidude itala -tawa itara itala inyale,itaa taa tala itala etara etara taa taa inyale taa tala itaho itaala etala taala kandinyelu -laa kandili inyale ulukozyo / nkozy# taha itaya taa taa taa taa taa taa intara nyali lumuli, kandili u-lukozyo atara inyale, itala taa inyale,itala taa taa limulu etara taa tala inyale tala taa gimui ? itara ntala hyale,tala itala lmiriku taa etara itara nyali etala etara eitabaaza,etaara etaabaza etaara itala taa etara itala etara itara taa lwala 11 etara tala tala taa mdudu, taa lukozyo limuli itala [eta:la] kandili ekimuri,etara,ekoroboyi taa taa etara 512 talaka divorce n italaka talaka taaka italaka gutigi thanuka kulegana na muka (na mdwawomi) talaka ndego uukuta, ukutana gotigana talaka kunoba inyahukano kubinga(omukazi) italaka(foreign) we had no divorces Uleani kitakabadhi? uchoo kuzula funa -gUtigana olungo uxwilexa italaka talaka kulekana(talaka) ukwilukana;ukulubhula okohoroka okohoroka talaka talaka ukusoka taraka kuleka khu-lekhana khu-khwawukhana, khu-woona italaka, ukulileka ku-noba talaka talaka talaka kuleha umushi, kuleha umulume ukuta [n.] talaka likunga mukali, iliavukana ntaliku lekana kulekana ilakana kuamia kwaana talaka,okutana kulekana [kuachana] ku lekana uku-taya (na) talaka talaka talaka talaka ku-leka kulekana etaraka talaka kUbUlaganumba italaka - ukusok# BUzimU u-kireka urekwa itaraka ntalaka talaka ukulekwa, ukub'ingwa kuleka talaka okubingana ta italaka,ukulileka (ku)binga kushenda okubinga omukazi kwahukana alehane (italaka) talaka ohu-lobana italakha(kulekhana) taraka guchaana;kwahukaana (i)lakana -lwala emboori guta muka ienengia mka kowo ukulekana, italaka lulekano italaka [etala:ka] ulekani heba hnalaka kwasa huhicha 513 mawe yenye chuma iron ore n mudapo maiwe yenye chuma maiwe yenye chuma Ibiga rIa cuma mago ga chuma mathiga ma cuma(kIgera) amafinga amabiria ichuma embaale amaganga-luuma obuma(any metal ore) kyUma chuma mbuya (samu a kwa) ubhutale kIgera uwutale imaganga ga kyuma maganga gha kiyoma ubhutale ikioma etaroge mawe ya chuma mabwe ya zuma amawe ga shijela musimu machina kenye shichuma limumu amawe chuma unu mawe aminya amawe ya chela uvunyinda ndolu ng'ang'a amagina gekyuma liganga lya shitala amawe ya chela malimbwe ga kiuma mang'alimba ebhyoma maiwe ya chuma amabwe ga fyela mazege magwe ni mairu magwe amuvanda mague obutare mawe ya chela amawe kwangana obutare ekyoma,obutare obutale amawe giijela mawe ya chuma amang'anga ga shuma ikyuma ichuuma mawe a shuma elwala 5 butale (muthanga) magoe chilungu ntapo amagina mawe yenye chuma chuma obutare,omuhiimba 514 tako buttock n madako itako matako tako itako (ma)tina ishimba (mashimba) tako Itina amakuunda chinyonga kinama (finama) itako itako matako, masiz(?!) enyio ilidako kebhono litako matako inyunyu tako (matako) ir*u itako kisaa kisaa amatako itina litako,amatako imataxo mondo umadako,umatamilo ituu (matuu) ituu (matuu) madaku itako amatoro iritoro(amatoro) madako tako, kundu amatanga matako kyisewa dako matokho litakhoo itako / amatako matako matako kisaa kisaa litako, matako ivisheto matulu imputi madaku amadako litaku / mataku matako mataku kisiyaa maindi indi tul*u (matul*u) ritako,amatako matako matako mando ulutungu / i-ntungu ekibhono(ebi-) itanga litaku / mataku itanga tako (matako) litaku lidaku / madaku ritoro tako idako ifyima idako itagho,(matagho) itagho ishuduru (ividuru) itako, matamilo amakuunda llaku / mataku *-ta/ko\ matako amatako,amabunu itako tako itako enio ekibunu ekibunu ebibunu ivindo tako amadaho lidakho(madakho,matakho) ekibhono ikibuno kisia kisia lwerEvu 11 ritoro idako itako, matako itina tul*u, shisewa lutungu / ntungu mbuno itako [ita:ko*:] lipuluputu, (pl) mapuluputu amatako dako yako eennyo ? 515 shavu (la uso) cheek n ludzedze funda funda iwuli ikai idumbu (madumbu) funda Ikai iitama orosea rumbu (ndumbu) ittama umusaya eitama uluseese ritama litama matau Itau kanza mbir*wa itama chafu nguchu itama kireru litama,obusu itama nguchu ulutsetse usaya usaya litama itama ichimboto emboto makanza kanza ulusaya lusaya manda ttama, luba (side of the face) kanza luseye lusayaa itama / amatama itama utung'u ngushu ngushu likuda uvudili nguchu itama matama indama, unisaya lutuku ligomo (ma-) likanja / makanja ngushu ikaii ikai ngushu gimboto litukwa c_h_aya litukwa i-tama orusa isaja likanja (lya wushu) isaja ligomo lijegu litama / matama orosa funda isaya ulusaja itama ukunda ihaya uv*udiri (indiri) ikuunda matama iitama lisaya **-ta/ma\ ligomo eitama itama tama itama itama eitama ekireju itama idili funda, tama etama ilikhatu eritama itama ngushu ngushu -lya emboto isaya itama ruthea ngundu tama vudili iwuli [iwu:li] lijeeje orusa kanza funda itaama 516 tama final, decisive n kuduga mwisho kusila mwico mwisho tama mUthia impelelekesya omoerio bwenkwano mwisho kyenkomerero impera -obulelo mwisyo;mUminIIyo kukomeleza soko kumamisya(final),obulamuzibyo kumalizya(uamu?wamwi impelo kUrIkia omusango kata imala nsula mwisho mwisu ukucha ulubhanga ? umuhiko orosa(chinsa) dam wisho chiwango akav*umalilo lukhumalishitsa umwiisho kyenkomerero duu ilya kumalilizizya mwishu likura lio kumaririza mwisu -a mwisu mwisho, mmando muthia muthia oburamusi mwisu kutela mpelo i-nsilo omukoro kwashila mwishu kwashila kuimukia iyokomareerya ku-komeleza ukumalikisya halIkIlo mpeo mpeo tyama mwiso ekyahamuheru mpela; uputuzi [pronoun] umwiisho echenzindo ekyahamuheru (ku)malirra yeshiikiza esyakamo mwisyo impera taba -lya murigio? r^umbuo tamantama vusililo kusila esango hnama imaruula 517 tamu sweet, pleasant n nono yemwiiye di-mwiie inonu kunora isingie mulile mUrio yaanona obwansu inona kinoli ikidyoshe -nula -nono -zomereru kisi,bwana mUyo mUyo mulile kununulila kiloda -dyoshe;-bheleye mUrio okunulila,okunula -nonu ukunoga kilosu -nogha ibhisonsa ekesambaruku obhoharo,obhosambareku ? -noga umulile ishinonu morere (ya)mta shinulu bunulu, bulayi, butokota -soga kidhudhuvu ku-laleya kir*olaa ku-nowa nyinza ichinone -noga (ke)noru inohu nong'omya -nogha lora mureo murio -l*osu ekinunulie ? kinoo; kunogha [vb] kulyopa, kukoma lyelyepela nona nchomereru nyafu kunogha nyafu ndulutiu noga yinyong'onya enchomeeru mwile (utamu), imwile (tamu) nonu nyafu -nonu, -seem ilombe lombe nonu mUlEo, kyUkUkE yinoka,nofu -nona noga inogite, nogau -nura -ryoha -none, lyompe -soga (ku)nula ekisemeire nura, nuzire anone yetama ebitamutamu kinonshela nzomereru gusoosa mulia -lya meayo -shomeeru ndonu, ndonezu iseme murio kyilor^a -none nogha inonu [ino*:nu] ku-nong'a ekizomereru inoga mwile kunura,kunuliira 518 (ku)tamka pronounce v (ku)taambula ku-taja tamka kutamka kuuga kugora tambula gUtamUka ukulanda goatoka,gotamoka ghamba kw-alula vuga (kw)atula yaika kUtamUka (kU)weta ku-longambuli kufumola deda ukuvuga;ukugamba -tamUka,-gweta okuloma tembuula, uxu- tambula,ukuswavula amba kujova ukugamba okotara okogamba -longa ku-longa ukutambula lusa -longa khu-revula khu-rwaasa ukutaka ku-langirira tangola yaamba tongola sema kulonga ukulanda (landa), ukuvwang# kujova ko-moromeka (ku)pwaga -longa irera kugweta (ku)weta (i)yaamba gamba kisi kukolobeka (ku)tauka ku-lugula uku-tamula kughamba kujuga kutamula kujupa (ku)yangwa (ku)yangula okoghamba ku-longa, ku-sema hayaga ? ukujoba -haya, -yomba u-hanya uhanya kutamuha tea, taambUla khuchova ukuvwanga (ku)landula kukoya ekugamba,okwatura gutobora vwanga ukutoka kwatula kugamba kugambira (ku)gamba atambule kulonga yatUla kitambula (oku)gamba kuvuga ongua -lya njoko -ghomba;-honshora kuyomba -teta kwaria ghamba (uku)mwankula (ku)jova kutamka [kotamka] ku-vecheta gamba,togora ku-longa ku-taja kugaamba 519 (ku)tamba strut proudly v (ku)toga kw-esifu kutumba ku-igoda rUkUrU ukukanoka kwerora,kweimokereria igoro ikufutua kwigina (ukw)ilugutisa;(ukw)iluguta kwiyonga,kugugumba iburulila ku-igoda inangwa kwekuzya didisa ugutaamba okwilinyalinya kimaa ukwiginia kulinga ukutamba ukuihema ukwihacha ku-igoda kw-igoda ukwivuna kw-inehya ku-kaalakaala khw-inyilanyila khu-khwiikora ukuligamba, ukulidai ku-tambuza-malala ku-tamba ikushopa ku-jidai, ku-linowa ukutamba (tamba) kwitamba ko-genda ni liekonya (ku)junduka bonga kulijuma, kulifuna ikuloliya gwikumia (ku)lambua (i)kbel*a makoma kuj_inyoza, kunyada ku-itapa uku-vinga kupongomoka kwiitamba kupongomoka (ku)tamba (ku)meka okwigamba kw-efenya ukwigesya -ihaja u-gionya gigogonja kwelela kEkumia khinyulula,khwidama ukutuka (ku)lijuma kulandala okwehurira tamba ukuligamba,ukulidai kwezina kutambatambura (ku)jagarra ahwilole kughenda kimahiku ohu-hadambala kishima (uku)tuga kwigina ikushoba -lya si:re ukwiraha kwivuna -gada gwikumia ikushal*a (uku)tamba (ku)kughinia kutumba [koto:mba] ku-nema ikumia ku-igoda ku-linga (kutambaala)kutambatamba,kutambuka? 520 (ku)tamboa crawl, creep v (ku)kwaava ku-tambaa tambaa kukwavula gukuria kuavua ku-kambala gUkuruma ukuseela kwagura afua ku-kwetuka, kw-ewalula kwavula (uku)taambaala kwagura ikurula kUkunga (kU)kunga ku-tambala kwazula,kwekwesa suma ukwavuula -kuruma (oku)kukubha,okulanda aguula, uxu- ukwasula sesea kuboya,kutowa ukwavula ukwing'ura okogura -tambala ku-tambala ukwavula kw-avula ku-tambala khu-mola khu-khwalaama ukusela ku-kwetuka ku-kwava yafuo ku-kwava kwavula ukusela (sela) kukwava ko-nyenyeka, ko-moora (ku)kwaba kwaba kukwava yakuwa gutamba (u)kua (i)yafwa [of human], krudua [of animal] bwifukame kukwabha kukwawa ku-kwabha uku-tamba kwaghura kwafula kutambala kwafula ku-kwaba (ku)kwava kwaghora -tambala (kU)jolonga -landaala u-arua giututa nanda kwavura kwi-aagula (khu)khwava ukusela kwavula okwanjura sela ukusela kwajula kwekurura okwehurura-ahansi kwekurra,(ku)sobasoba ahwavule kubuutika ohw-ambaka kitambala (okw)agura(childran),(oku)randa kwavuura kolya ukwing'ura kusholoma, kudogula -avula gukuura iafuo (uku)sela (ku)kwafula kukwavula [kokwa:vu:la] ku-kwava yagura ku-tambala ku-tambala kwazura 521 (ku)tambika make offerings to the dead v (kwi)funya kutambika ku-vika ntambiko kutimbana (kUruta)kIgongona kufunya vizongona kwa wafu ku-tambika kUthambania ukupepa kongwansa tambika ku-biraga kuterekela kutamba ekitambo (uku)taambika kumwensa sosya echogo kUthemba (kU)themba ku-tambika klalyo kutamba idasa uguhezagila -ruta igongona okukabisha timbana, uxu- ukutekela mtete kuteta mahoka ukuhezagila ukumwensa ukumwensa -h'nambika ku-tambika ukuputa kuv*azimu ku-timbika ku-tamba -tambika khu-hana isadaka hamalika khu-khwiisaya ukupepa ku-tambira, ku-senga ku-tambika ir*asaa ku-lipeta kuputa kuvazimu ukusapola (sapola) kuteta (mahoka) ku-samba uvwari (ku)pe_nga bEkElya kutambika ila warumu kuraaga mburi (ku)ruta iongona (i)vikya m`te`te # (i)vikye ? # okumwesa kuteta kupemela - mahoka vhishila uku-tula kusengera kutambika kutambika kutambika (ku)tambika ku-tambika (ku)penga mahoka okumwensa ku-vika (kU)gabila ukunyagula -tamba u-kumbika ukumbika kuputa, kuv*izya kwi-kUlya (khu)tekhela ukupepa, ukutambik# kutekera, kulambika utambika okutwaija tambika ukupepa kutelekerera kutambira kuhonga kuhongwa apute kutambikia ohu-mala omusango kifunya (oku)mwesa guterekeela (i)rasa molyO -mwensa kwigabilija -labulula kubakira kiria mr*umo (uku)tambika (ku)tekela kutimbana [kotimba:na] ku-tola mbepesi kusengera ku-tambika ku-vika kutambila abazimu? 522 dhabibu sacrifice n vusembe kafaa tambiko itimbano kigongona kizongona sadaka igongona ukutambika, ukupepa imizimu kwerina,ekengwanso tatha baddaka impongano (e)mpongano ina:mbika kimweso echogo Ithembo nthembo kafala klalyo kya bure ekitambo itolya # itoliya ? # impezagilo igongona echoko kitimbano ineketsi,ulutehelo ngosa ikimala ikimwenso ikimwenso h'nambiko sadaka ivyav*upe kitambiro, kyonziira tambiko khw-ihana isadaka musenga litambiko kir*aso sadaka, tumbaku, ing'ep- infinjile inzui zabibu kihanwa, sadaka salaka (mahoka) nsimbika kigongwana ingoona mshimbika okwisosya sadaka mipelesa i-chawila kuyambika ikwemesambwa sadaka kItambo nkumbi ikumbiko tyaile matekhelo ivyakupepela zabibu omutango,ekitambo wila (sadaka) isadaka ekitambo okuhereza ekihongwa ahwitolele tambiho ohu-mala omusango ifunyo ekimweso guhebera (i)kuuta birya ikimwenso sitambo kwingiira? kir^aso ivifimwa uluhumio itimbano [itimba:no:] mbepesi dhabibu mhanga ekitaambo 523 (ku)pokea receive v (kwa)nukila kupokela ku-hokea hokea kupokela kwiyukIa kuwada -hokela gUoca ukupokela konyota pokea ku-juna kwakira (ku)toola (ukw)anukila gwata - do something lamila kwosa (ku)kwata ku-bokela kwanankula ambia ukwakiila -amUkIra okwabwa pokeela, uxu- ukwupilila ati:a, iria kuyopa ukusanganila imukya ukwimukya -bokela ku-hokela poshela ku-hokera ku-funa ku-bokera khu-nyola khu-funa ukupata ku-funa ku-pwasela iwor*ia ku-pata kuposhela ukupokelela (pokelela) kuyo_pa ko-nyora (ku)jo_pa pokya kupokela iwariya kujukia (ku)yukia (i)yambilya okwamira kujopa kulandila, kukinda poshela uku-pochelela koturunganana kupokela kupokela kupokela (ku)pokia ku-pokela (ku)yupa okoghegha -hokela (gU)sUng'anha ukwambilila -anukUla u-singiya ughenyifa kuposhera kwi-sEEnEElya khuyanukhila ukupokela kwang(h)a kupokya okwakira guhabwa,kwakira pokelela ukupata kwakula kuhaabwa,kuheebwa okwakiira (ku)tunga ahwejelele kuhokea ohu-funa kiyanushila (uku)bhona kwakiira wahia ma -ghegha kwanukula -anukula kunenkerwa iwar^ilyia (uku)pochelela (ku)kwupila kupochela [kopo*ce*:la]; [kose*:nda] ku-pochela bona ku-bokela -hokela kwaakiira 524 (ku)tembea take a walk v (ku)gendagenda kutembela ku-zunguuka ku-tembea kukwendanga kuthiri kusela ku-tembea gUcera ukupuuza gotara ira ira ku-tambutambula kugendagenda (ku)kyala (uku)teembeela kotara gosola kwanganga (kU)tembea ku-genda kutula oruo madende ukuyeebha -cera okukosola gendageenda, uxu- ukugenda itambuka, r*ima kughenda ukutambula okotara okogenda -tembela ku-genda ukuyata ku-yenda ku-tambula khu-jendajenda khu-kendakho ukupita ku-tambula kwena iruo kw-onga kuyata ukupita (pita) kugenda ko-genda (ku)tembe tyanga kutyanga endeenda gucherera (w)ita (i)tambuka (oku)ribata kujendajenda kutembela, kuyendayenda ku-ovha uku-tandala kutara kujata kuyendayenda kujata (ku)tianga ku-tyanga (ku)genda okoghenda -genda (kU)yela ukwenda -yUmba u-enendanga gienendya kujenda kwi-geenda khukenda,khutembela ukupita (ku)tyanga kutianga okugyendagyenda kwitembereza tembela ukupita kuchala kugyenda okutambura (ku)bungabunga ajate kuanga ohu-kendaho kitambela(kijenda) (oku)genda,(oku)tara kugendagenda;kuyenzeera irangaranga ma nkolo -tara kuyela -yunga kuruinga ichumia (uku)tandala (ku)ghenda kukwendanga [kokwe*:nda:n*ga] kw-imajima genda ku-tembela -tembea kugendagenda 525 tano five n ifihanu -itano shano shano (zi)sano itano isanu tano ithano visaano isano tano itanu katanu itanu -haanu isano etanu shitanu itano itano tano nyama itanu shisanu gatanu ithano etanu jitano kyahano tanu, kub*oko -kanu,fihanu(things),vahanu(people) katanu isano isano tano tano, shano zisano isanu -taano virano tsirano -sanu itanu mmwanu fir*anuu nnyano visanu visano muhanu vitano unhano tano mhanu firaanu ithano ithano -tani tano nhwano (vi)sano nng'ano vi-sano isanu ihano mchechi ihano tano nhwano mhanu isano shano itano, hano ihamo itaano itano itano zisano kataano chihano sano mhanu *-ta/a/no\ (*-ca/a/no\) tano itano -tanu sano -sanu itano -taano itaano itaano zisanu shano chitano, chidatu na chibiri sisanu isanu gatanu fihanu ma mkola -tano itano itano itaano shitanu sano lihano (zi)sano [zisa:no*] nsano isanu hnano shano itaano 526 tandu centipede n uge uge ikaikai munyongoro kishushe luwinga mwongoro insambanyi rinyamara kisisa gwiba akamiina/orunyabaihyura (?!) magori linyamayogela syolwenzi tulalukenze namasakala inyamayugi mUnyongoro nyamasakara igendaiseku ndaula luni isabhuyogela irichongore nyamachebhere tandu mwingila lukombe izongolo igaha ssigga inanyanza silumambeko isade igongolo sivalavala mamaya, chivalavala ikongolozi anamuyongolo lutatambusi enzoka nyanza lingelame tandu usungu wa njoka uluva munyongora iri ndaula warububi tandaude shivhalavhala i-ndumila kuwili eghitomoni ijongolo usungu wa njoka ijongolo mabandalo sungwanyoka, kipelembeza chipilili ntandu tandU kapilili nzumaali, / izumaali nkumi a utiana nkumi autiana uv*uv*i nkumE (ya utyaana) isande lusungu lwa njoka mtande empandurira cisambanya / visambanya isade moyombo akacwa-bazaire orunaku orunaku zongoo olukuhera nyanja inyongooli shongororo ma wa basOni righongorwe jilumila habili nabuyugi rugeege ichongol*ol*o ndumila-ku-wili ikaikai [ikaikai] chivalaula hnandu tandu enyabuyugi 527 (ku)tandika spread v (ku)tandalidza ku-tandika tandika kukwala gutambarura kuala -tandika gUtandIka ukupaasa koanekera ala kw-anzala kusasa kwaala (uku)taandika kwara yanja kwalany'a (kw)alany'ia ku-golola kyelocha kwala ala ugusasa -anika okwanja aala, uxu- ukutondika yala kutenga ukusasa okolia okorya -tandika ku-tandika ukutenga ku-tandika kw-anzatza khu-vakala khu-biimbilila ukwaala kw-andhala ku-tandika -alaa ku-laja kwala ukwanza (anza) kuyanjasa kw-ara, vagara (ku)tandika tatindika kutandika ala gutandika (u)tandika (i)yala kwanja kutandika kuyala ku-jala ukw-anza; yanza [tandika] kwara kutenga kutandika kutenga (ku)tandika (ku)tandika okwarya/kuchabh(a?) ku-tandika kwamba ukutenga -anza, -amba u-fantaya randarja kutenga kwi-aala khudandasa ukwaala (ku)tandika utandika okwara gusanza anza ukwaala kwala kwara,kubuzya,kutandaaza,kujanjarika okwanika kwanjara,(ku)sasanura ahwale kutandika salania kilandikha (okw)arya gusasa;kwaralika ala mayawa ukwarya kwanza -sambazya kwara ianyika ukwanza (ku)tandika kukwala [kokwa:la] ku-taandika yarya ku-ng'uhna tandika kwanzaaza,kwaara,kwanzika 528 (ku)tapa shiver v (ku)hilila ku-zingiza kugaya rwinaina kusugusika ku-habuka gUtetema ukutetema koigusugwa idedema ku-tukuta kutetemela kuchundwa (uku)kuvila kusingisa,kurigita yarala kUtetema;kUlIlIa (kU)thIlIa ku-gudema udi, mswa kuligima dedema ukuzuguma;ukudedemela anaina (okw)alala tetemaa, uxu- ukutetema tetema kugheda ukuzuguma okogankana okogankana ku-gwaya ku-tapatapa ukutetema ku-jugumera -dedema khu-tejela khu-nikiina ukutetema ku-dhugumira ku-tapatapa, ku-pumudika -r*er*emaa ku-tetemela, ku-pupanga ukuntuma (tuntuma) kuvaghaya ko-degera (ku)bagaja kutetema [from fear, cold] irerema kwinaina (u)tetema okutamatama kubagaja kutent_emela, kudedema tetemela, ku-ungula (vanaungula) uku-zakaza kusingisa kutetema kwiijuma kutetema (ku)pata ku-lendema kuvagaya okorigita -zingiza kUzuguma ukusilila -detema, -zuguma u-khakhata gina na mpefo ? kutetema kwi-kEkEma khumilila ukutetema (ku)tetema kutaba, kunosa okutetema kudegedwa alangana, tapatapa ukutetema kutetema kutetema,kutitira okutengeza (ku)tukumira ayinje kuzingiza ohu-tengereha kiletema (oku)rigita gutetemera;gutengugwa ihehema ma:ma ukurigheta -zuguma kwinaina ir^er^ema (uku)tuntuma (ku)ghinia kugaya [koga:ja] ku-tetemela mwikumyo ku-gwaya zingiza kutitira,kumeza 529 (ku)teka (maji) draw (water from well) v (ku)nega kutaha ku-teka (mazi) ku-teka kutepa,kusemba gutaba runci kudaya ku-teka gUtava ukusemba (manzi) kobucha rashia mringa ku-sena amaizi kuvoma amazi (ku)taha (uku)nega kotaha taya amanji kUtava(kUuta)kIw'U (kU)uta (kIw'u) ku-teka mazhi ilua kutaha? da ukuvoma gutaha maI (oku)taa amanji itapya imiji, uxu- ukunega umagasi taha mr*inga kunegha masi ukuvoma okotaha ogotaha -deha ku-teka ukutapa amizi ku-taa maji ku-sena ku-dega khu-teha madzi khu-taa ukutapa amanzi ku-sena madhi ku-teka (medi) ir*aa ku-teka medi kutapa aminzi ukutapa (tapa) kunega masi ku-daha (ku)teka (masi) teka kuteka machi raiya gutaa ruji (u)taa rui (i)`taha (mriinga) okutaya manji kuteka machi kutunga maj_i teka uku-semba (aminzi) kugyaruchi kusemba kuteka (machi) kusemba (ku)teka masi ku-teka (machi) (ku)nega okotaha -teka (gU)daha (minze) ukunega -daha (minzI) u-tafa maji utafa kutapa aminzi kwi-tepeela (mazE) khuneka a makasi ukutapa amandi kunega mashi okutaha amaizi kuvoma semba ukutapa-amanzi kutaha(ameizi) kutaha okutaha amaizi (ku)taha amaizi mwiziba atape kuteka ohu-daa amachi kinega amalenga (oku)taha manzi kuvooma (i)haa muha mabi 6 -taha amanshe kudaha minzi -taha minzi gutaa runji r^ahia (uku)semba (ku)negha kutepa [kote*:pa], kusemba [kose*:mba] ku-teka mesi taha manzi -deha ku-teka kutaha amaizi 530 (ku)tata tangle v kifuushi ko-toza kugaya kirigicano kudega -tatanisha kUrigicania ukupika okong'enta kw-esibasiba (uku)pinging'asa;(ukw)aming'asa (oku)twika kUlanIlya iduma kunalanazya ukuguma;uguhambaara (oku)tamya tata, tatililia, uxu- r*oar*oa (kukongana)kuniengana ukutata gachania ugutubhya -tata ku-zingiliza ukulemwa vunge khu-teta khu-koramsa, khu-boranisa itengo ku-kanda ku-tatanila ifulukio ku-havila kutava, kutata ichivulungane kuniengana ku-davaganyia (ku)tabana kutata, kutatanila kurigica (u)teyia kutabangana ku-lekwa uku-tata kutaba, kuteka kwiitata kutaba,kuteka (ku)jigalia kunyembalela kwibhohabhoha -inyeela ufingiha kusampalala (ku)vungirira kutindika okwezingirira olonganya, komya, tantanganya itengo kubohangana (ku)zingazinga atamye kuazaghanya ohw-eboyakania, ohw-echakachakania gukomeza madaxa 6 ukubhiribhinsha (uku)tatichizya (ku)kangasia kugaya [kogaja] ku-tambala tata ku-tatiza 531 baba father n daada tata tate tate utai baba apa tata vava (a-baba), tata tata papa papa isowawe taata(isho,ishe) dada;baba baba lata papa nau;tata nau tata ngany tata ndoo, tata tata data;bhabha baba lata daada, ise (babaake) papa udada aba baba dadi data tata/apa tata tata tata tata, baba tata papa baba dada papa -tata baba atata nde ndoo tata wawa, baba, tata tata awu, papa atata dadi baba atati tatE tati baba ithe aba,baaba ndi- [+ poss.] rata atati baba, atate awawa e-tata tata baba, tata tati baba,tata tati awawa dadi tata tate baba tata dada tata tata ubaba (utata) tata baba, dadi utaata tati *-ta\a\ta/ tate omushaija kizaara dawe ? tata -tata tata ishe taata isenyowe baba tate baba uwuhesu bhabha umugabo kyekya, deye kyekya maEga tata; -so- baba BaBa baabu awu tata, baba nhata utai [otae] atati, baaba tata tata tate, iso iso(your father),iise(his/her/their father) 531a babaangu my father n udaada tata tate tate utai wane baba apa tatiyangu vava wakwa tatane tata one papa wakwa papa dawe tata/taata udadangu baba wane lata nau;tata nau tatangu tatawange tata oko dawe;data wanje baba wakwa lata wani daada ane udada vane auyakwa dadi hwangu data wanshe tata tata-ntata tata yangu tati yangu u tata wane tata wito kitange, taata (fam.) bawangu dada wanje papawase utaata baba wange atata wangu nde-akwa awawa, atata utata atatane dadi vangu babange tatE bangu tati wangu babakwa baaba ndyakwa (ni)rata atati b'ango atate, atate wanga awawa nne, atati nne e-tata wane tatawane ubaba tati wangu ubaba tatibangu awabangu, awawabangu dadi wa nene tatawaito tate mwelesi (baba mzazi) baba tata gwangu dada tata wane tata wane ubaba wani (utata wani) tata waane ubaba vangu utaata tati gwangu tatebango taata dawe? tatane utaata tata wange tata isenyowe ise wange,isenyowe uyisewani tate baba wange uhesu bhabha daaha;(daawe) kyekya akwa, deye akw# mae 6 tata baba one baba wane uju ni baabu awuyoko baba wane, tata (wane) unhata utai wane [otae wa:ne*] atati vangu bitatu tatangu tate taata 532 tatu three n ifidatu itatu ntatu mtatu, mtandatu?! tatu ithatu idadu tatu ithatu ichitatu isato tatu isalu bitatu ishatu -datu isato esatu shiradu itatU itatU ndatu isatu shidadu gatatu ithatu chakasatu jitatu kyadatu isatu -datu(si,va,fi) katatu isato isato ndatu nhatu zitatu itatu -satu vivaga tsitaru -tatu isatu nnatu fir*ar*uu -natu vitatu vitatu jidatu vivaga itatu tatu ndatu firaru ithatu ithatu -sadu, -r*adu [depending on noun] esatu itatu tatu itatu vi-tatu isatu itatu ntatu itatu itatu itatu zidatu isato ntatu idatu, yatu tutatu idatU itatu gatatu zitatu katatu chidatu tatu nt(h)atu *-ta\a\ta/ itatu ishatu -tatu tatu -tatu isatu -shatu isatu isatu zitatu n_t_atu chidatu sitatu isatu gatatu fihahu mae rindo -tato idatu isatu ithatu shir*ar*u tatu fitatu tatu [tato]; [nda:to] itatu amate ndatu katatu isatu 533 mate spittle n amati mate mate mate amatwi mata made mate, matovu mata aamati amati mara bitta amate ebichwanta(if spittle is for divination, it is ama amati amate amafwefu mata mata mate amachwanta made amate;urukonda mata amafwefu itooli amati matu mata amate amatai amatai mate mate amati mate malusu mite mare futsa amate matanta mata maar*e mata amati amati mata amate imata mata mita / mata manyiiri mata mata ma`ta amafwefwe imata malovu mata amati amate matye mita matye mata mata mata amate mate mate amata mate mate mate amati mayE a-mati mata *-te/ (*-ta/) mata amachwansi amate mati amate amachwante amacwante ebicwanta amati mate amate amate amate amate maahe -ba mae amate kwilala kwitomba (?) maswante munyanya mar^a mati amati amatwi [ama:twi] mata mate mate amachante 534 (ku)tega set a trap v (ku)tega ku-tegea tega kuteya gutega kudega ku-tega gUtega ukuteya gotega degha ku-tega kutega (ku)tega (uku)tega kotega tega kUtea kUtea ku-tega iile kutega owa ugutega;uguhwebheka gUtega (oku)teka tegaa, uxu- ukutega untego tea kutegha ugutega okotega ogotega -hegeza ku-tega ukutega ku-teya ku-tega kw-ika mwambi khu-reka khu-reka ukutya ku-tega ku-inika ir*eiya teya kutega ukuteya (teya) kutega (ntegu) ko-tega (ku)pe_ndake_la pEndEka kutegha mtambu ireiya gutegia (ku)watia (i)`tyaa okutega kupendakela kuc_h_ela nsamp_a ku-tega uku-teya kutega kutega (ku)tegha kutega (ku)tega ku-tega (ku)tegelela okotega ku-inika (gU)tega ukutega -tega u-tegha utegha kutega, umtego kwi-tyega khuteka umteko ukutya kutega kutega mpende okutega gutega teya ukutya (ku)tega kuriita,kutega okutega (ku)tega ateje kutegheeya ohu-teka esibeto, ohw-wemala kitega (oku)tega gutega heelia magare 6 -tegha kutega -tega gutega ir^ehia (uku)teya (ku)tegha kuteya [kote*ja] ku-vika lukonji tega ku-tega -tega kutega 535 (ku)egama be leaning v (kwe)gama ku-egama gonga kukwegamila(kusagamila) kukufundisha ku-gonela kUthona ukusenama koagamera kw-ega kwegamila kweyegeka (uku)hegama iyekeka mwaIIya ku-segama kwibegeka elosha ukwegemela -thoma (okw)iyekeka sentamila, uxu- ukwegama kufindisha kuyeghama ukwegamila (uku)itogeka ukwega sigama ku-sigamila ukwegamila kw-isikirirya ku-sigika kw-egama umenyenje khu-khwiyikamilila ukulifundisha okw-ega, oku-soma kw-ijamila ikwamira yama kwegamila ukuyengane (yengane) kuyegemela kw-iga (ku)jegamane yegekya kuyegama egemena gucigikania (ku)thooma (i)yekesa okwisigika kujegamela (ku)nyikizila ku-jegamila ukw-eyama; yeyama [egama] kuhega kumanyila kwiyegama kumanyila (ku)jegama ku-yegama (ku)yegemela ogwitoghekeera -yeganila (kU)langa ukwijegekesy# -sendama u-haghamia uhaghamia kweegama kwi-yegamela khusomela ukusentama kulifundiza kuegamia obwegi senama ukulifundisha kwegama(kwinama?) kwegamira okweega kwega ahwegamile kueghamia ohw-eka kiyegama (oku)hindirira,(okw)itumbagirya kwegamira losha magalwane esegheka -sendama ukombi kul*oshe ukweyamila (ku)kweghama kukwegamila [kokwe*game:la], (kusagamila) [kosagam kwegamila iyegeka -egamila ku-lina kwegama 536 (ku)tegemea lean on, rely on v (kwi)vahila ku-egemea tegemea kwiigua kukusagika -tegemea gUtUrua ukusenamila, ukwemelela gotegemera,koagama aghama kw-esigama kwiyegeka kwesiga (ukw)isiimbila;(uku)hegamila lolelela kwIkwatya (kwi)ikwaty'a ku-lolela ...? iaka itegea ukwizeela;ukwishimikila komera (oku)lelwa egamila, sentamila ukuhuvila kuhobela ukuiteng'era ugwiteng'era -tegemela ku-tumainia ukusuv*alila kw-ilyangya -kwa khw-itila khu ? khu-khwisika ukwegemela kwe-siga ku-mwikala -kusiryaa, nsia ku-nolela kusuvila ukwemelela (emelela) kutegemela ku-suvira (ku)tegame kulifunila kwirigura (kwi)yoka ila maakoni kutegemea,kwisiga kuhobalela (ku)k_ulupilila ku-lupalila ukw-eyamila; yeyamila [tegemea] kwisigamira kusubila kwidumba kusubila (ku)tumania ku-hyobolela (ku)huvalila, (ku)tegemela ogwikareera -tegemela gusakUlwa ukusubil# -isanya (-isanIja) u-ghonja uhuvia kusuv*ila kU-mUlaaEla kudumbira kuobelea okwesiga kwigeka senamila ukwegemela kwegamila kwesiga okwegamira kwigamira asubile kualila yemalirira, ohemala, yemala kihuvita (oku)tegemea kwiizeera (i)kusuria magoti 6 ukwesegha;-mahera kwishindalija, kwisagila -sendamila kumamira iwer^elyia, kusuria (uku)teyamila (ku)huvila ku-kulupilila iyegeka nhumanila ku-tegemea kwegamila,kwesiga(rely on) 537 tete reed n ludete(ma) zani tete isungu muthanje lukangaha dende mathanje iitete esasati ibura lumole urubingo emingo,unguli(?!)(ziba nshanje) uludete ritete,risiyaga(amasiyaga) amasaunga mdete kashini olubingo itete lisaungu,(amasaungu)amabingo imatete iligugu makangashi lidete ibhibhano iritende urusyaga tete tete amatete masanga lumuli ludete tsisaala litaya entete / intete lumulu litete, irere dindete itete itete / amatete madete kidundu liteti litete / matete iswaa ruwa ithawe matete bango / mawango nndete i-tete / a-matete amatonde indete mateti indete lilete matete lidete / madete ritete, ama- (ma)dete madete indete idete mahwa a maji iria, itete / amatete matina madete intete lteti / miteti *-te/te\ gogo, pl. magogo ekibingo,orubingo urubingo tete / matele entete,intete orusagazi ekibingo,orukangwa ekibingo orubingo amatete utete amakada itete(amatete) erisiyaga urubiingo maguta 6 amahongo idete mbingo nthanje malale tete / matete litete isungu [eso:n*go] matete amatete dete, midete (embiingo),orubingo 538 (ku)tetemeka tremble, shake v (ku)hilila kutetema ku-zingiza ku-zingiza kutetema kwinaina kusugusika ku-gudema gUtetena ukutetema koigusigwa dedema ku-tukuta kutetemera (ku)chundwa (uku)kuvila kurigita yarala kUtetema;kUlIlIa (kU)tetema,(kU)thingitha ku-gwaya shuru kuharara dedema ukuzuguma;ukudedemela kUinaina okubhingima,okwalala tetemaa ukutetema,ukuhilila tetema, r*er*ema kutetema,kudegheda ukuguma okogankana uguchigicha,okorenya ku-gudema ku-gudema ukutetema ku-tetema ku-kanakana, ku-gulumba ku-dedema khu-tejela khu-nikiinisa ukutetema ku-tengera tinginianga ir*er*ema ku-tetemela kuyinga ukuzakaza (zakaza) kudege_da ko-degera (ku)tetameka lendema kutetema irerema kwiinaina (u)tetema (i)te`tema okuyarara kubagaja kutent_emela tetemela uku-zakaza kusingisa kutetema kutetema kutetema (ku)lendema ku-lendema (ku)vagaya gusingisa -zingiza (gU)detema ukusilila -detema, -zuguma u-khakhata ukaghata kutetema kwi-kEkEma (khu)tetema,khuhilila ukutetema (ku)tetema kulendema okutetema kudegedwa zakaza ukutetema (ku)tetema kunyiganyiga,kutetema,kutengyeeta okutetema (ku)tukumira ayinje zingiza ohu-hirakiriha, ohw-etesania kitetema (oku)rigita gutetemela hehema (-ba)maxabu righita kudetema kuzugumila kwinanina ir^er^ema (uku)zakaza (ku)jughila kutetema [kute*te*:ma] ku-tetemela okurigita ku-gudema ku-zingiza kuzuguma,kuzugumila 539 yaani namely n guno yaani yaani, nee ngati yaani yani yaani nIta aalikuti inga yaani lee ndala nikwo kugil'oti/kugamba (?!) nango naati kwa ngelekany'o yaanI tugiletuti awango kuuko okunyama ? wawugi kwukwute yani ketwono iga nko kogamba iga hamba vino kwokuti ng'a khuli iyaanaa okulikuti, yaani kyenkoba, kwegamba doni ale yaani yaani, nzashi ukulikuti ke_ta nikovolandi, ku-nangwa jani -gitu, nonga naha yaani na riitwa? tuwe,ta (s)yaami chimwee ku-ti alyakuti nakubha kwokuti yaveli kwokuti umugabile anda ela yani igha ku-gamba, kw-amba nalUlU hUkUhaya kati yu, mbese ugintu ? saugintu kuti ingE yaani okuli kuti ga yaani nari ali kuti okulikuti,yaani hasa omwibara hwoje yaani oyu... asi yaani nikwo kuvuga nkyo yoongua -mala -nko okoghamba igha numho indi kupfa alili lyakuti kwekuti ngati [n*gate] nguti yeyee kolonga yaani olwokuba,ahansoonga 540 mti tree n libiki muti mti mti ikwi muiti mdi mti (biki=piece of wood) mUtI umuti omote mri musaale ikiti (o)muti ilibiki;umubiki omote liti kidi mUtI kItI,mUtI biki mdi [= medecine] iti ndi mdi igiti mUti liti muti ikidi ilibiki ikiti ikiti mmbehe ikiti omote omote mti biki ikwi muti mri muti biki musaale kusalaa umti muti ntela nnr*i nRi mnandi, nnandi ikwi mri umuti nkongo musala nkongu ukonga libiki nri muti muti mdi riti nkongo ntengo nkongo u-muti omute mukokwe lipiki mukokwe lutela n'kongo libihi, mkongo omote mti lIntI umpiki mtI muti muti ikwi kyota libihi,kubihi umti mtera mtela omuti igiti muti umti omuti omuti omuti omuti ikwi mti omusala ilipishi(lipishi) omuti igiti nhi nhi manaxa omote linti mti uti mr^i muti mpiki ikwi [i:kwi] chitela omuti biki mti omuti 541 fimbo stick n lubiki ntubha ngoda mgoda indua ruthanju mzata fimbo, mkwaju mUragi iintua enyimbo ndata mwigo inkoni (e)nkoni ulugoda ihimbo isimbo msenge ndata ndata ngweku msenge, iboi enkoni kidi msenge, kidi # mfenge ? # inkoni mUkuanju isimbo inxome olio ulubiki msenge msenge lubehe inkoni inyimbo ing'imbo fimbo fimbo indisa nkome kyiri muggo nag'ala mukwachi imimbo entuwa mwiggo nkwanju umbiiri umbiRi usimbo indisa kir*i intuwa ndenga imbimbo lutela bokola fimbu mbiiri ruturo muturo msenge insimbo lutela mpulu imbo i-nsonzo ahimbo ingomo muhumbati ingomo fimbo fimbu ndonga eng'imbo ngoda nang'ha, nango ingili mlanga mwanga mwanga indisa nkome lubihi iintub'a pimbu; mkongoju [for the old] *-ti/ fimbo enkoni inkoni mukota entuwa enkoni ekiti,enkoni ekiti ekiti indisa ngoda endabusi, olusala ulukwegu(lukwegu) ehimbo inkoni kihi biihi mangi inyimbo, orote nang'ha nkoni karagi upoi, kir*eta nsonzo lukwegho indua [endu:a] ntindiso ehimbo kimbwego nkome? enkoni 542 ndani inside n kugali mukati ndai ndani mkasi ndaani andenyi mgati, kugati? ndarI uunkasi ime voshi munda imbere omunda kugati mosi munda nthInI nthInI mng'anda munda mba hagati;munzu thIni munda muxati mugati kati mugati munda monse monse mng'anda mgati mukasi mberi-sami mg'ati munzu mukari mkate munda nkati mmba mkati, nkati muhati, mukasi umukasi mugati musi nkati nkati mgati, myumba kari ndene ndene kudi munsi nkati nkati nkati mu-kasi mose mukati mgati mukati nnyumba n'nyumba mgati monse kundani mugatI nkati mgatI mungi mukhata mkasi mUUnse, mUkate m-kati mkate kwisi, mmkati nnyumba munda imbere? mukasi mkate omunda omunda(ya) omunda omunda muhati ndai munda, mukati, mukari mukhati musi munda;imbele kahi manOteV monse mugati mnda ndeeni kiir^i, numbenyi mukasi nkate mkasi [mka:si] nkati musi mgati kundani omuunda 543 moyo heart n inumbula mwegho moyo moyo umoyo nkoro ngolo moyo ngoro umweenzo enkoro ngoo mwoyo umutima omwoyo(modern usage),omuganya,omutima inuumbula ekoro omwoyo ngoo ngoo ngoo moyo ngoo omwoyo ngo ngoo umutima ngoro omwoyo moyo ngoo inumbula ngoo ngoo mwoyo,mitema umutima enkoro enkoro moyo moyo u-moyo mtima ngoo mutima mtima murima kumwoyo umodo, umwego mwoyo ntima ngoo ngoo isungu umwoyo ng*oo umwenzo mwoyo, mitima umutima mwoju mwoyo moyu ngoo nkoro nkoro ngoo inkoro ntima ntima ntima u-mwenzo akhoro indumbula chambemb# indumbula moyo mojo, moju mtima enkoro moyo ng'holo indumbula holo nkhoo nkho umwoyo nkolo mtima,numbula umoodo moyu *-ti/ma\ moyo omutima umushaha,umutima mwenzo umodo,umwego omwoyo omutima omutima omutima umwoyo moyo omwoyo inumbula umwoyo,ekoro umutima nhima ngoo -manya omoyo ng'holo mwizo nkoro ngoo mwenzo nhumbula umoyo [omo*:jo*] ntima ekoro zoyo moyo (omutima),omuganya 544 (ku)acha leave (off) v (ku)leka kuleka ku-eka ku-eka kuleka gutiga kusiga -leka gUtiga uukusya gotiga leka ku-leka kulekula (ku)saga(o),kuleka (uku)leka;(uku)lekesa kutigha siga kUtia (kU)eka ng'hombe mwaka wesha kuleka deya ukuleka -tiga okukusika,okuumula lexa, uxu- ukwibekelwa telea kuleka ukuleka;ukesiga ? okohatera ugutiga,okohatera -leka ku-leka ku-chisogo leka ku-reka ku-leka khu-rula khu-lekhaakho ukuleka oku-leka, ku-bivaku ku-leka -r*a mneke kuleha ukusha (sha) kuleka ko-reka (ku)kotoka leka kuleka itiiya gutiga (u)tia (i)leka okusiga kukotoka kuleka, kusia ku-leka uku-leka kutigha kuleka kuleka kuleka (ku)leka ku-leha (ku)kotoka, (ku)leka okutiga ku-leka (gU)leka ukuleka -leka u-reka ureha leha (kuleha) kwi-leka (khu)lekha ukuleka (ku)leka kuleka okureka guheba ta ukuleka kuleka kutsiga,kureka ekihumuro (ku)leka aleshe eka leha kilekha (oku)tiga kuleka injiao # injiro ? # -manyela/-manyera -tigha kuleka -leka kuthii ir^a (uku)sya, (uku)taya, (uku)leka (ku)leka kuleka [kole*:ka] ku-leka kutiga,tiga ku-leka ku-halawa kuleka,kusiga 545 (ku)baki remain, stay behind v (ku)sigala kusibha ku-sigaa sigaa kushala gutigara kusigarika -sigala gUtigara ukushala, ukusyala gotigara rewa ku-sigala kusigara (ku)ikala,kusigala (uku)sigala kosagha sigala kUtiwa (kU)tiwa ku-sigala luvaha kusigala dafo ugusigala gUtigwo,-ikara okusikala(inyuma) sigalila, uxu- ukusigala baki kusighala ukusigala okotama ugutigara,ogotama -sigala, -mbeta baho ku-sigala syala ku-chala ku-bwihira, -kala khu-vikala khu-raama ukusyala ku-sigata kw-ijalila irisha ku-bakia uvepunapo, kusyal# ukushala (shala) kusigala ku-tigala (ku)higala igala kulikala isaa gutigwa (u)tiwa (i)saala (oku)sigara kuhigalila kuk_ala, kuchikala ku-lepeka uku-syala kusagha kulema, kushala kusighala kulema,kushala (ku)igala ku-higala (ku)higala okutighara ku-sigala (gU)saga ukusyala -ikala, -shiiga(la) u-sagha usigha syala (kusyala) kwi-shaaga (khu)sikala ukusyaala kulemera kumberi# kuigala okusigara gusigara,kuguma syala ukusyala kwikalaho kutsigara,kuguma okusigara enyuma kwikara asagale kushighaa sikala enyuma kipashila (oku)saga gusigara saa -manyeria -tighara;-sagha kusaga -ikala gutigwa ir^io numa (uku)syala (ku)sighala kushala [kos*a:la] ku-sigala kusaga ku-sigala ku-baki kwiikara,kusigara 546 ruhusa leave, permission n lutavwulo uhusa ruhusa uluhusa rutha rusa nyafasi rUtha erusa,ribaga,riogotimoka ? rutha lukusa ikihumuro ejubulo roghosa mwany'a mwanya,lUUsa lukusa uwe omwanya leketa uruhusa rUtha orusa luwusa ukutavula ruksa kulekesya ukulekulwa orogosa umweya luhusa luhusa ukwitishizya ruhusa khu-reva munwa khusalila, khu-sindiikha uluusa lukusa ku-pumula muumu luhusa ulwitishilo uwasa ruhusa umunwa, irusa luhusa luhusa rusa ruutha ruutha (s)okuruhusu oruhusa luhusa luhusa luhusa (ku)pumulia ruhusa oroosa luhusa ukwitikisigwa u-rekee urekewa uruhusa luusa ? luhusa kulekizia luusa orusa uruhusha lusa uluusa ejuburo okwikirizibwa orusa orusa ulwitiho uhusa erukhusa ilisani orugusa kulekugwa(to get permission) mumu -manyia okotebhibwa kokora;ukwikereeribwa lugusa ruhusa kurekeerua r^awa, momu lusa ulutavulo uluhusa [olohu:sa] luusa rugusa ruhusa izini ezuburo 547 (ku)ondoka leave, go away v (ku)hega kuja ku-hauka, ku-ita ku-hauka kuuka gutiga,kUthii kuwuka -halawe kUthii ukutiina koimoka vuka kw-aba kuvaho kuluga(o) (uku)hega kuja sokao kUthi (kU)thi kuka na kulugabo enda ukugenda;ukuvaho thiI okwimuka,okuhenda wuxa, uxu- ukubega ukia, enda kuwoka,kulota ukuvaho okotanola ogotanora,ukwimoka -chola ku-segela epapo ku-doma ku-kolobba k-uka khu-lekha, khu-tsia khu-khwinyukha, khu-zia ukuwuka ku-golola, ku-ja ku-tomuka -endaa hwena sogola, epa ukutina (tina) kuwo_ka ku-tura, ku-tsia (ku)boka bOka kuvuka enda gwita wita (i)siilya (oku)genda kuboka, (kujenda) kuchoka, kuluta ku-shoka uku-katuka kubhuka kunyatuka kughuka kunyatuka (ku)buka ku-boka (ku)wuka oghotanora ku-hauka kwInga ukusokapo -inga, -bUUka u-hegha uhegha kwepa kwi-lega (khu)heka,(khu)bita ukub'uuka (ku)uka kuboka okugyenda kugenda senka, pita ukuwuka kurugaho kugyenda kugenda (ku)genda ashile kuuka yawereo kiluta,kiwukha (okw)emuka kuvaho;kugenda (i)yeda nto(mo)je ukuya kwinga -zya ndaambiria kuthii iuka, enda (uku)fumia (ku)vuka kuuka [kooka] ku-tyoka rwoho,rwaho ku-segela ku-halawa geenda,irooko,rugaho 548 (ku)sukuma push v (ku)funilidza ku-sukuma sukuma kusukuma,kusukumizya gutindika kusindika -sukuma gUtindIka ukukanka gosuguma,gosukia shukuma ku-sindika kusunika (ku)sindika (uku)sugisa suka kula tindika kUsukuma;kUluuta (kU)tindIka,(kU)sukuma ku-sukumizha halla # haua ? # kusindika shindika ishindika uguhega gUtindika okukula sunxa, uxu- ikumbalia ukukuluga sukuma isindika kukang'a ukusunika;ukutembagaza ? ukuhunia ukuhunia -sukumiza ku-sung'hiza sunkila ku-sukuma isukuma ku-sindika ku-ndufwa, ku-nusa khu-sukuma khu-siindika, khu-leeba ukutenka ku-sundiika ku-tukula -kunaa isukuma mgong'ole kubunshila itsindika ukusunka (sunka) kukang'a ku-nimba, ku-sindika, ku-suguma (ku)kanga nokwa kusukuma isukuma gutindika (u)tindika (i)sukuma (oku)sukuma kukanga kubwanyiza ku-tukula uku-sunchilizya kutughuta kusungila, kuguta kusukumula lusungila,kuguta (ku)kanga ku-kanga (ku)kang'a okuhingira/oghusukuma ku-sukuma, ku-sindika (gU)sindIka ukuguta -shindIka, -pama + u-suntiya usuntiya kubunshila kwi-suunta khusukhuma ukuteenka (ku)kungusia, kusukuma *-ti,/nd-, *-ti,ndik- kukanga okusindika gusunika sunka, kweta ukutenka kusindika kutsindika kusindika (ku)sindika abunshe kushindika sindiha kisukuma (uku)huna kuvyiiga (i)sukuma ikuna -mara -sukuma kushindika -sukuma kugera tsindika (uku)sunchilizya kusukuma [kosuku:ma], kusukumizya [kosukume:z*a] ku-tuta huna -segeza -sukuma kusindika 549 (ku)tindika fall short v (ku)gaja ku-luzu ku-tindika kutindika kupungua ndodo, kw-aga kUnyiva ukushalila gokea ku-bulwaku kugabanuka kukendeela,kuleba kusuha (okw)itindikila kUnyiva kolya kulebana,kuleba ilawode ugutindika okukeya,okuleba ? anganila sinda kupongoka ukuhelekeza ukusuha ugutwenekana midodo hazenele fupizya ku-kuva; ku-fyala khu-lemela khu-khwiimbiya, khu-khwalikhakhoo ukutenta ku-bulaku ku-tikama ku-tindikila kuvulilwa ukuchepa (chepa) kumalika ko-gehera (ku)kataki peleukya ? kunyia (ku)niira okureba kupelewela tubhila uku-sowela kuyasinganya (ku)tindika ghusuha -siilwa ukupimbuka -gwa u-kifewa tinika kusov*ela kwi-pelelya (ku)peruwa okutamarwa sila, silila, pungukila ukutenta kutindikira kugwa (ku)tahika atindishile kushebesha ohu-tolerera kilindishila (oku)suha kunanigwa;gutsindwa inyia marEndE 6 -leba tindika titia (uku)sowelwa (ku)sova kutindika [kotinde:ka] ku-singalilwa -hungulilwa ku-pungua kuburwaho 550 bumba clod, lump n lidope bumba bumba iwumba kuboria ifungu dewa ndaka iipute riondi,rikindi ifumba kimegero ilibuumba;iliwunguluma(of soil) likuku Ivali fo igitumba limoka ilidongo ibolo lidongi,libongi ikyondo;ikinonko ihurubhi mingi vuluganya kitole, kiwumi litohi siikuma ipuumpa itaala lidung'u lidonji uvuvimbe umutumba libodoma lihumbi libundi lilondo liganga kethetu kibua kumbe lundika ndongi rikindi bumba igili ikibugutila igingili buri iburi, ifunju ? ituumpE ib'umba litapaka ekinombe ipuumpa echizimba chobwamba ekitsinde,ekitongye,embumburi ekitaka bumba, funda ebumba ibuumba mariba 6 ritonge inti nzunda wulungwa kilundo iwumba [iwo:mba] libonji bumba bumba bumba ibuumba 551 tindi unripe, half grown n dodi -teke tindi (banana tree) (i)wisi rithi mbishi bisi kIthI iimbozya -vishi kibisi kibisi,ikitorogonyi kuta omu bitiindi omwano atagobire (?!) -tiindi - tiindi legengerire elyobo mbIthI mbIthI tindi adya kubisihala wishi -talakomela;-bhisi kachali masella,-chali tuba ? -visiwisi ? iseda -tete ikitumbwe ekebese ugukubha gang'halikwipa hadivile goya iv*isi itindi buzuka shitoro sisiana -teta, -takomile, -tachile kibudu, kibisi ndolo mbisi likinda hasili ichisi -ve_se_ (m)doto jangakoma ndindi [of plants, grass] jivisi mbithi itikuri -vishi changabegwa, kibei kulokwa ntungulu -teta ibhisi mbisi likoku mbisi litindi lindimbwani eke(bhese) tindila ikibisi iholosha, -dooto nyeke ritiviye ? kufupila (kupelela) kensankala (fruits) liku ichitechatecha lifufu kuloka -bisi isi, -mbowe -teta,-takomile,-tachile echitakuzilege -bisi ekibisi bisi indinda ishi sitobya lilindi kebhisi kibisi mariba ya boso -bhese;-rere itindi ti kuru kiwishi chiwisi, chiteta livumbu (i)wisi [iwe:se:] cheuisi /chevisi(?) mbisi,kikyari kidumala bisi igoomba,amagomba ? 552 shimo pit, hole n mulindi shimo shimo ilindi irima kina bugo Irima iliina, ichilina engoro iborongo kiina ikinogo ekiina umwiina mwobho liteka iima Iima kombo sha elina rina ichoobho irima elyobo iliina iliguli iruma, mruma liguli ikyobho ubuina ubhwina, riroma simo, kolongo zonzo ichiliv*a idundu kinnya pondo vwina lilowoo ilina kiina lipondo ishumuu lipondo ilyina iwina lile_nde_ uilivaa, umuruhu libomba lyEmbwa lyoghu, lighumba irina irinya irinya mr*eshe [by animal], mruma [by human] eryobo libomba j_enje, nyenje liimbo ichizinji riribha ubwina lyowu ubwina liembwa libomba, lindi lilindi, ligodi riribha bome ichongo ikina linha (shimo dogo), + ikhombo ikhombo izonzi, ishiliv*a kyoombo, simu, lyEEndi mlindi,kulindi iliina lirindi liembwa ekina ikyobo wina, lina ilina echina ekiina,obusya ekiina ekiina ilina tubwi, shimo erina ililindi umwobho ikinogo irina mariba ya xamu reroma;ubhwina ichongo lina irinya r*ungu chizinji, itolo lina ilindi [ile:nde] lisimbo omwobo kolongo bome ekiina 553 (ku)sindika press out (oil seed, sugar can v (ku)sindiila ku-kama saga kukama kUbinya kukama ku-shindika, -saga kuviva ukukama komita kama ku-kamula kukaanya kukamula (uku)huusa;(uku)minya (ku)miga kUtua (kU)viva ku-honda kumiga kamuo ugukaanya -hiha okusindika,okufula xamaa ukukama kama kuhoja,kuminya ukukama;ukwenga ukumita ukumita -sindika ku-sindila finyata ku-sindika -kama khu-miha khu-khamula ukwengula ku-kamula ku-sindika ikamaa minya kusindila ukufena (fena) kuminya ku-kamula (ku)kamanga venya gwotora (ku)mira,(ku)inya igatirira kukamanga kuyenga (mafuta) ku-minya uku-funa komita kukama kusindika kuhama (ku)sindika kuyenga [oil seed], kunyonga [sugar cane] okumita -honda honda (gU)kama ukukama -kamyUUla u-khama,(u-sindika) uminya kuvinya kwi-kama ukukama kuswaga kuindika mikota okunyiga enga, kama ukwengula kumiga kumiga kukamura (ku)miga,(ku)kamura asindishe kushindika ohu-dingha, ohu-hunya kiminya (oku)mita gukaanya ishida marOni kutina -sunda kugwa ikama (uku)fina kusindila kukama [koka:ma] ku-sindika -sindika ku-sindika kumiga 554 bua stem of maize, millet n lipebasi(ma) bua bua ipelele mgere (migere) bua IvavIa(mavavIa) impelele omosie buva mugulo ? ikishakali ebishagaate by'o omugusha (?!) ilikegasi libherere libuba ivya,ivembe belege hehe, -ku isagate mabuo igishakali olububa,amabhubha ivelege ulupambati,ulubelege makongoti lipese ibhishakali amasiaga rikubhate(amakubhate) belege bua amapelele mabuva gage mukachi kamasaakari ipelele / amapelele ekideewa dimambai ir*elee lupambiha amapelele ipelele / mapelele lipese lidurengere nkota / mikota libelei (ma-) mibeleghi muuva kibua(mabua) mabua ikongoti (makongoti) ribuba mikota [like sugar cane] p_esi lipei i-pelele / a-mapelele amakubhati chikungwe [of maize] libeleghi / mibeleghi chikungwe(of maize) lilete (mabua) lipepei lipehe eketoghoyo, ebhe- bua mbelele imipelele iBelele/lUBelele ibua, mabua mabuva amapelele peleli mapese ipelele liberegi / miberegi ligogo, ekikyorikyori ishami musali ipelele echikonko empimbi ? empimbi omugogo ipelele bua omukachi kwedimwa, oluhanja lwo bule, embuba liseguve(maseguve) orubhubha igitsina ishoshova# masO:ka 6 amabhobha ibelele isakasaka ibua itongoti pelele / mapelele ipelele [ipe*le*:le*] npesi magota bua ekigusa 555 msitu bush n musitu kisaka mzitu unsitu kithaka mbago kisaka kIthaka itiimba orosana thaka kisaka ikibila ekishaka,akabira ilihala lisaka lisaka Ikuthu kItheka muhulo, mbago kwa kfa akatuntu,ekituntu ngara iporo gIthaka mwitutu,mwisaka isita unsitu itondo, kisaka kitendevele ikibhila irisisi irisisi senge mbago ichisitu itundu chihulo vulimu bisaala iswa nsiko, kisiko nundu ngorosho luhundu ilala ichisaka dasi, matutu vurimu, muritu kitutu mwitu lidovi, msitu nsito munnya kithaka(sw.kichaka) kithaka ngudu masaka nsitu fukutu likonde u-musitu egisaka chitengele mtowolu chitengele lipunguti n'hwitu litogoro, matengele risaka mbago bU amatengele isokoola, itogolo (ihaka) itinia ibohi ilala kEsaka, wEE matokolo mwiswa lidowi poli ekibira,ekishaka ishamba mpanga, musitu iswa echibira/echikamba orushaka,ekishaka eirungu ekisaaka igona (shafi), mzitu, nyika okunyasi ilihakha(ihakha) ishaamba ngorosho masine ekesake bu ikungu kithaka kingur^u musitu, vupa nsitu unsitu [o:nsitu] nsitu ekisaka muhulo mbago, luwala ekisaka,ekituuntu 556 mwitu forest n musitu mzitu mzitu, mwitu (thick foest) ipoli muthitu msidu poli mUtitu uunsitu rinani mt*hiru kibira ikibila ekibira umusitu literego oluti msudu kItheka kItheka muhulo mkulu wwe ya ekituntu ngara ngara, ntudu umugutu mUtitU echitundu ixoxo ngerenyi unsitu msutu, kisakeni msutu nsitu ipolo irisaka amasabha poli mbago isitu isaka nguru kibira muhulo muliru sisaali, musiru umsitu kibira silumu, mwitu ntwu ntuRu mnyitu isengo ngur*u umtengo nsitu umuritu kitengo mwitu msitu nsito nnini mwitu mwithu msudu ruhusi nsitu ukolongwa mapili nng'itu muchimusitu riterewo chitengele mtowolu chitengele mwitu n'hwitu lukongolo momasaka mbago ipolu ipoolu ihaka ihaha ilala isaka, wEE msitu mwitimba lidowi *-ti,/tu\ lipoli eihamba idonzi,ikibira mutengo umsitu omwirungu/echibira ekibira ekibira ekibiira isengo mzitu esichahe, esichimi uguhakha ilungu nsuhu nsuhu masuti 6 risisi ipolu sibila mwitu ngur^u musitu lihaka ipoli [ipo*:li] lipuluulu eritirigo mwitu mbago ekibira 557 (ku)tokosa cook in water or fat v (ku)logosa kw-embika ku-embika mpaahoe? kuteleka kutherukia kudogodesha -togosa gUkaranga ukutokosya koiyeka chemsha ku-sumbira mu maizi kutagatisha (ku)togosa (uku)togosa miliija kUtheUkya (kU)ua togosa kwa [kwa wenu = going to someone] kuteka itosa ugutotola -camukia okuteka,okubhisha togotya, uxu- ukutebeka kutokosya(kuteleka) ukushusha ukuruga ukwiheka -togosa ku-togosa piya ku-furumya -tereka khu-tekha khu-teekha ukuteeka ku-togosa ku-taloka ikora kupufya ukweleka (eleka) kutokutana ko-deka (ku)kalanga kutokosa iika kutherukia (ku)rua okuteka kutokota, kupwapwata kalanjila ukusalula na mafuta kuraghasura kupija kutokota kupija (ku)pwaya ku-tokohya kuteleka oghotereka -tipwilisa (gU)sukila ukupija mmisi -pogomya, -BIlIja u-teeka utaghata kudagadila kwi-pokatya khulokosa ukutoposya kutereka kutokosa okutogota toposya ukuteeka kutogosa (ku)cumba adogozye kusheusha ohu-tokosha, ohu-deha kilogosa gutagatiisha mata 6 -hembera;-teka -sebya kubiithia (uku)tenda (ku)selusia kuteleka [kote*le*:ka] ku-teleka tobonga ku-kimla(?) -visa kutogosa 558 mtu person n munu muntu mntu mntu undu muntu mundu mund'u (munthu) mUndU(andU) umuntu omonto mndu muntu umuntu (o)muntu umuunu omonto omunu mundu mUndU mUndU munhu sumbai ya omuntu ndu mndu umuntu mUndU omunu umuntu mndu umunu mndu mdu mundu umuntu omonto omonto munhu munhu umuntu muntu mndu omuntu munu mundu umundu, umuntu! umntu omuntu munu nndu nnu munu umuntu mndu umuntu, umulawa munu umundu mundu mundu mundu ndu muntu muntu mndu munu mundu munt_u, munu mundu u-muntu omutu mundu muntu mundu mundu mundu mundu omonto mntu munhU umundu mnhU muntu muntu umuntu mUUntU munu imntu muntu **-ntu\ mundu omuntu umuntu muntu umntu omuntu omuntu omuntu omuntu umuntu mntu omundu umunu omutu umuuntu ndru ndru matunda 6 omonto munhu muntu muntu mndu muntu munu undu [o:ndo] muundu omutu(avatu) muhnu mntu omuntu 559 kitu thing n kinu sintu kintu kintu ichindu gintu kilambo chindu kindU(ciIndU) ichintu egento kindo kintu ikintu (e)kintu ikiinu ekegero echinu kIndU kIndU chinhu kndo ekintu kindo kindo ikintu kIndU echinu ikiintu kindo ikinu kindo kindu kendu ikintu egento egento kinhu chinhu akantu kintu kyindo kintu chinu shindu sisiindu ichiintu ekintu sinu kindo kindo chinu ahantu kindo ichintu ke_nu ikindu sindu kilEbe kindu kindo giintu kintu ng'ndo ekinu chindu, (sindu) chint_u, chinu shindu i-chintu okighero akandu chindu akandu kilibe kilebi kindu eghento kintu gInhU akandu kInhU intu gintu, intu ? ishintu kEEntU khinu ichintu shintu kilebe ekintu ikintu cintu ichiintu echintu ekintu ekintu ekintu ahantu kintu esindu, esitu ishinu ekigiro ikiintu kindro kinro moba 3 ekento jikolo sintu gintu kindo chintu kinu ichindu [ece:ndo] chindu ekigiro kihnu chintu ekiitu 560 (ku)chukua carry v (ku)tola kutwala, kuheka ku-enua doa kusenda gukua kuduka -sola gUkua ukuse_e_nda kobogoria ondoa kigunga kutwara (ku)twaala (uku)tegula kigega gega (kU)kua (kU)kua ku-sola ku kutegula,kutwala kamada ikoo, iiriya ugutwaala;ukwegula kuua okwitwika wucha, sola ikudika ukugega iria iiria, ikutika kupenda ukutwala ukuimikia ukwimukya -sola ku-sola ukunyatula ku-sumula iira, ikurika ku-g'ala? khu-chinga suuta ukusenda kwe-ntika, ku-situla sikata, nyukata ipoo ikunka # ikurika ? # ku-nyakula nyetula ikur*ika ukusenda (senda) kupe_nda vugula, ginga (ku)to_to_la pOtisa kutola, kuyegha papa iimboo gukamata (u)kamata (i)yira okugega kutola (ku)tenga, (kuhola) ku-jigala uku-senda kughega kupimba kuyegha kupimba (ku)putwa ku-potola (ku)gega okoghegha ku-guha (gU)bUcha ukwega -sola u-ucha uhora kunyetula sola khupinda ukuseenda (ku)tola *-tu/t- kupotoa okutwara gutwara senda ukusenda kutwala kutwara okwetweka (ku)himba anyetule kuinua kinga kisumula (oku)gega gutwaara (i)boo iimua mbaga 9 -ghegha kubucha -tegula gukamata ir^uo, ikur^ika (uku)senda, (uku)tola (ku)tola kusenda [kose*:nda] kwigala gega -sola kw-etwika kusutura 561 chungu heap n lilundo lundo mchungu ilindo kithama ifungu sugulu kIvumbu uuntumba eururu ntumo umurundo entuumiro,ekifuumiro (?!) ikiluundo ekumilo kIthUmbI vinhu vingi endunda wupiri iluundo kihUmba,hUmba lilundo(amalundo) ilundo ikivya itutu (matutu), iumbo lilundu agahabwa insikai ekebhombasi ng'ahani biwi umuzigo ilundo chinzulu shituma biikuma, kimirwe ituumba, ifungu kibungo, ntutu lyui, usangiro litunji ilundo umutumba lilundu kitumi lilundu lilundu nguru kithumba kithumba inkumo mbuwa shiviga u-mufuli riruru chilunda mavivi chilunda kubaba lilundu irundo, chi- kisungu ndIga indeko ikinda, ilUndo iundo irundo ilundo kElUndo khilundwa shiwiga / viwiga yanyansima ekirundo umugwi -vule, ingi ituumba,ifwapa entumilo omurundo omutwaro omurundo ilundo esibika fi-shilundo umurundo kabaga 12 enkomo -ingi ilundo kithumba iwia simunyang'wi kilundo ilundo [ilo:ndo*] lifungu iriberi sugulu chisungu omurundo 562 (ku)panganya stack, pile up v (ku)geleng'asa ku-lundika ika hamwe kulundika kumbia kutumbanya -tundika kUmbIrIra ukutendelenkanya kobekerania kuthanya ku-gereka kurunda (uku)luundika kobhomba kumanya kUmbanya,kUkolanya ku-memesha kukumilila wumbia ukuzurana -hUmba,-iganIrIra okulunda lundixa ukulunda umbir*a kupanginhanya ukulundika uguchabha,okora panga ku-lundika ku-lundika khu-panga khu-kuunya, khu-boowa ukukonkanya ku-banga ku-unjika isanyiiria ku-longa, ku-londa kulunda ukutulika (tulika) kulundika ku-vungiza (ku)lunda lundika kupanganila iitirimu kuriikanira (ku)thurania (i)hundya ku-gunjanya uku-tulika kwikararani kubungania kulunda kubungania (ku)panganya (ku)lunda okurunda -hagatiza (kU)lUnda ukubungany'a -lUndIka, + u-unde rundira kulunda kwi-lUUndEkEEla (khu)panganya ukutulinkanya kutundika kupanganika oruba tulika ukukonkanya kutuma kutuuma,kuhingika okurunda hamwe (ku)kuma lundiha kuunganyanya panga kilunda okurundika kugerekeranya (i)kuibiria mbaragobo 9 -rondeka -lunda kurukanira iumbia (uku)longanika kulundika [kolonde:ka] ku-lundikania ku-husila ku-lundika kuhingika,kutuuma 563 sikio ear n lisiikidza,litwi,lipulikilo itwi gutwi gutini ikutwi gutu kudu gutwi gUtU(matU) iikutwi ogoto kurwi ku-twi ukutwi (o)kutwi ilisiikisa;ilipulikilo okotwe okutwi kudu kUtU kUtU gutwi niki okutwi kadu kadu ugutwi gUtU okutwi itwi ikudu imbulukutu kitwi, kutwi itui, kutui mbolokoto ukutwi ugutui ugutwi bwiti gutwi ikutwi kutu kuru kutu gutwi liroyi liru itwi kutu, lyatu kyarwii yaaRwi likutu ikutwi kurwi ikutwi likutu ugutu likutu lisikilo, likutu (ma-) lisikiyu / masikiyu kuri gutu utu kdu okutwi likutu k_utu / makutu likutu i-kutwi oghotwi ichufwo lijeji ichufwo likitu lichikilo njeve, likutu oghotwe gutwi gUtU ? imbulukutu itwi kitwi ikutwi ikutwi kEtuE mbulukhutu itwi likutu *-tu/i,/ (*-tu/) likutu okutu ugutwi kutwi itwi okutu okutu okutu okutu ikutu shikio ohutwi ilikutu okutwi ugutwi kuhi kuhi mbarambara 9 okotwe gutu kutwi gutu kur^ui kutwi mbughulutu ikutwi [iko:twi] liwiwi okutwi(ama) gutwi gutwi okutwi 564 (ku)toboa bore a hole v kutumbula ku-bovoa fuka kutuula kuinja irima kuturua -tobola gUtUrIkia ukutulula (iliina) gotoboa shima ishimo ku-kula ekiina kutobora okwigura(original),kutobola(modern) ? (uku)tuumbula kohobora kotora(masikio) tobola kUtonya (kU)vUthUa ku-toma indihi kwigula suma ugutubhola tUra irima okutobhola,okutundula,okwikula dulaa, uxu- ukutolola tosha iruma kuhotola ukutobola okohobola okohobhora,ogotora -tobola ku-tobola dov*ola ruwarra; ku-tunga ? -tobola khu-yeva vwina khu-rundula ukutuwula ku-tulisa, ku-futula ku-bavola idoshaa ku-tovala kudovola ukutulula (tulula) kubowala ku-fwudura (ku)hotola otwa kutobola itota kwinja,iriinya (u)kuthura,(u)tura (i)tosha okutobora kuhotola kut_oola ku-povhola uku-fotola khotora kusotola kutobola kusotola (ku)pojwa ku-pojola, ku-tobola (ku)bowola kohobhora -damanya bome (-tengeneza shimo) (gU)pUndUla, gUchibUla ukusotola -dUla (dUlUla) u-himba ikhombo ufoora kudov*ola polola (khu)tola ukutub'ula kudobola kupoyoa lipole okucukura gutobora tulula ukutuwula kufumula kufumura kutimba ekiina (ku)fumura atubule kubovoa ohu-domola kituwula (uku)tobhora gutobora tota mbarimbari 9 hobhora kuchibula -dula karinya itocha (uku)fofola, (uku)tolola (ku)tuvula kutuula [kotuola] ku-powola tobora,hobora tobola -ponkola kufumura 565 (ku)twaa take, carry v (kwi)twiika ku-doa doa kusenda gukia kuwusa -sola gUkua ukutola koira,kobogoria iondoa ku-twala kutwara (ku)twala (uku)tegula kogega gega kUkua (kU)twaa ku-lavya na kutwala kamada ugutwaala -oya,-kuua okwitwika sola, uxu- ukutola kutike kutola ukutwata ukuimikia ukwimukya -sola ku-sola senda ku-sumula ku-sola khu-vukula yiila, suuta ukusola ku-twala twala iipo ku-twala kunyetula ukusenda (senda) kutola, kupe_nda ku-vugura (ku)jukua tola kutola kurike kujukia ukamata okugega kutola, (kupapa) (ku)tenga jigala, tola u-kusenda kugega -ega kutola -ega (ku)tola ku-tola (ku)tola okoghegha -lavya (toa) (gU)chala ukwega -sola u-hoa uhora gwanguu kuv*usya sola, twaala (khu)tola ukusola kutola kupotwa okutwara gufata tola, senda ukusola kutwala kutwara okutwara (ku)twara anyemula inua ohu-yira, ohu-kinga kilwaka,kisumula (oku)gega kwikorela uta mbasu 9 -ghegha kutwala -fila kuthi nabio ir^uo, wuta (uku)senda, (uku)nyamula (ku)tola kusenda [kose*:nda] kwigala gega -sola -guha kutwaara 566 (ku)churuzika trickle away v (ku)domola ku-tililika? doda kusululuka kutonya -sulula gwItIka ukwiituluka ogosera chochoka kutemba (uku)hulula kurwa urula ? kUnyUlUlUka ku-sulula kutona,kuzwa ira ukujojota -rIra okulolomba,okufwa sulula, uxu- ukulula tona tona, sher*eka kuholola ukuva ukurua ukurwa ku-vu(t)za ku-sulula ukwitiliha ku-tiririka; ku-pumbunyika mbwibwi khu-khamulukha khu-katukha ukuzwa kwe-ithu ula ku-sulula ir*ikyaa ku-sulula kuzwa, toliha ukwitika (itika) kuho_lo_la ko-joloka (ku)nyika, (ku)ho_lo_ Olwa kusulula [of blood] ijololoka kunyuuruka (u)tika (i)yeeka okuurura kuholola kutont_a ku-ukula uku-pongoloka kuchuruka kusulula, kutonya kusulula kusulula,kutonya (ku)ulwa ku-holola (ku)hulura okoghereera -doda (gU)sUlUlUka ukusululuka -zwa u-huura usankha kumimituha kwi-shouonteka (khu)hulula ukujela kusuma kuolowa okutonyoka (ku_)zwa ukuzwa kugela kurira,kutoonya (ku)gererra azye kuhoomoka ohu-sulula kihulula (oko)tonya-tonya kuva;kujoroma yeeka mbayambayo -shoroka kusululuka itonyika (uku)zwa (ku)jeleleka kusululuka [kosololo:ka] kusulula rwa,kurwa ku-kwitika ku-doda kunyenyeera,kutoonya kusuruba 567 (ku)twika take up a heavy load v (kwi)nula kw-etwika etwike kutwika kulilika ku-twika gUkIrIria ukutwiika gwetweka ruka kw-etika kukorela (ku)tweeka (ukw)itwiika kwitweka twika kwaIkya;kutetenga? ku-nwhiba kutweka,kwitweka dika ukulemeka -kuua mUrigo okwitwika itwike ukwitwika kitike, tute kuneneka ukulemeka uguitweka ugwitweka -dikwa ku-twika itwika kw-itika -chimiritza khw-ikhuma khu-khwityukhaa ukutwiika ku-twika ku-twika ir*ika ku-ntika kuyitwiha ukupipimula (pipimul# kwitwe_ka kwi-dwika kwilitwe_ka twEka kutwika kusimbe nsiko kwaira (u)kiiria (i)dika okwitika kutweka [with help from somebody] kusenc_h_ela ku-twika, twiya uku-yitwika kwitwika kutwika kwitwika kutwika (ku)toika ku-tweka (ku)neneka oghwiteka kw-etwika gUdIIka ukutwika -dwIIka u-kitwika gitika kutwinka kEtwEEka khwitikha ukulitwika kulitwika kumtweka msigo okubatika guterura? twika ukutwiika (kwe)kolela,kutweka kushutura,kutoorotoora kwetweka kwetweka ahwitwinshe itwika ohu-singisa omukhukhu musita kiyitwikha (okw)etweka kwiremeeka (i)kuhika mbEho 9 -eteka kwidika -itwika guukiria ir^ika (uku)twika (ku)kutwika kutwika [kotwe:ka] ku-twichila itweka -dikwa (-idikwe) kw-etwika kwekolera 568 twiga giraffe n ndundulu ntwiga mtwiga indwiya ntwIga ndiga ndwiga ndwIga ikatanti esirori twiga ntwiga inturege entwiga induundulu itwiga inwiga ndwIa ndwIa twiga duve entwiga twiga ndoika muitirira indwika intwiiga twiga itwiga hor*i hori intwiiga intwega entweiga twiga nhwiga intwiga ntwiya uri entugga itwiga itika entwiiga / intwiiga entwiga inanda twiga intwiga akatanti ndwiga itiiga twiga twiga uri renywa lenywa ndoika intwiga i-ndya maluwa atwigha lwiga twiga entweiga ntwiga nhiga nhwIIga ntigha nyigha intwiga ntwEEga ukatanti twiga twiga entwiga intwiga entwiiga enturege entwiga entwiga insama gwila ntwiga enjaya mutumba, entulege inwiga etwiga intwiiga orii, twiga nya mbEtE ya kyala etweigha nhiga ntwiga ntwiga ur*i ntwiga nwiga indwiya [endwi:ja] twiga etwiga twiga ntwiga entwiiga 569 (ku)tumia use v (ku)tumila ku-tumia tumia kutumila gutumira kutumia ku-tumia gUtUmira (gotumia),ogotumekera tumia ku-kozesa kukoresha (ku)koza (uku)tumila;(uku)pigila kohokerya kolela emilimu kUtUmIa (kU)tUmIa ku-ja ng'huu kulya,kukolela omulimo uwuta nayo ugukoleesha -hUthIra okukolela tumamila ukuvombela tumia kutumila,kuhengela,kubombela ukukolesha kora emeremo ogokorra -sola ku-tumia v*ombela ku-tumamira ku-kozesa khu-rumishila khu-rambiisa ukutumila ku-kozesa ku-lyanga irunda nakyo ku-tumia vombela ukusumba (sumba) [lose] kutumila ku-tumikira (ku)tumika tumya tumiya gutumira (u)tumira (s)okutumia kuhengela, kutumi kutumikila uku-wombela kuhokeri kubombela ndumila kubombela (ku)tumia (ku)hengela, (ku)tumila okotomera -tumia (gU)tUmamIla ukubombela -tUmIla u-tumia utendea mwimo kuv*ombela tUmEla (khu)tumila ukulundikila kutumia okukozesa gukoresha ombela ukutumila (ku)koza kukoresa,kukozesa kukozesa (ku)kozesa bombela kutumia ohu-hosesa kitumila (oku)korera gukoreesha (i)tumia mbebe 9 -kora;tomera kutumila -tumamya kuthiria itumia (uku)wombela (ku)vombela kutumila [kotome:la] korera -tumila ku-tumia kukoresa,kukoza 570 (ku)tuma send v (ku)suuna,(ku)tuma kufela ku-tuma egaa kutuma gutuma kuduma -tuma gUtUma ukutwaala gotoma ruma ku-ttuma kurungika (ku)tuma (uku)tuma kotoma tuma kUtUma (kU)tUma ku-gala ikamacha kutuma,kusagala duma idoo, ikamada ugutuma -tUma okutuma,okusila kenxa idika ukukelika,ukulagisa tuma ihamata kulaghisa,kutuma ukutuma;ukulungika;ukulangila ? okohera ogotoma -tuma ku-gala tuma ku-tuma irika ku-weeliza -hirika khu-ruma khu-ruuma ukutuma ku-tuma ku-tuma ir*uma iRuma, iRwoo ku-tuma kusonta irika ukutwala (twala) kutuma ku-tuma (ku)tuma kutuma iruma gutuma (u)tuma (i)dika kutuna kutuma kupeleka, kunyilika ku-tuma uku-tuma khotoma kutuma kutuma kutuma (ku)tuma (ku)tuma, (ku)liga okotoma -tuma (gU)tUma -tUma u-tuma utuma kusontelezya twaala (khu)tuma ukutumikidya (ku)tuma **-tu/m- kutuma okwohereza,okutuma gutuma tuma, twala ukutuma (ku)tuma kutuma,kutweka kwohereza (ku)tuma twale kutuma ohu-tuma kitwala (oku)tuma kurungika ihuma ihwaa mbebe ya moi -toma kutwala -tuma gutuma r^uma (uku)tuma (ku)sung'ha kutuma [koto:ma] ku-lajisya hira -tuma -igala kutweeka,kutuma 571 (ku)tukana abuse v (ku)liga kutuka ku-tukana tukana kutukana gucenga kutukana -dukana kUruma ukutuka, ukufokola okorama konda ku-zuma kutuka (ku)juma,(ku)kunganisa (uku)liga kotoko fuma kUumana (kU)uma ku-liga ifani kuzuma arara ugutuka -ruma okufuma tukila ukudukila tukana, ruma kuligha ukuchokola;ukutuka ogotoka ogotoka ko-liga ku-liga ukutukana ku-tukira ku-vuma ku-liga, ku-ndiga khu-nyega khu-khoomaka ukutukila ku-vuma ku-kajola yar*ar*aa utukana kuliga ukutufya (tufya) kuliga ko-nyenga (ku)to_ndo_la tukana kutukana iinyala kuruma (ku)rumana (i)l*ahilya okufuma kutukwana, kuliga ku-tukana, ndukana uku-tukana kotoka kutuka kujowola kutuka (ku)tukana ku-tukana, ku-locha, ku-chochola oghotoka ku-liga (gU)dUkIla ukutuka -dUka (-dUkana) u-tuka utukana kuliga tUkEla (khu)lika ukutuka kwigira kutukana okujuma gutuka,gusiba tukana, sausya ukutukila (ku)juma kujuma,kwonjobora kujuma (ku)juma liga kukanka ohu-nyekhana, munyeke, nyeka kiliga (oku)tuka,(oku)zabura guhemura yiirara mobele 3 -toka kudukija -tuka kuruma il*ahia # il*ohia ? # (uku)tuka, (uku)salawula (ku)ligha kutukana [kotoka:na] ku-tukana sikana ku-liga ku-tukana kuzuma 572 kigongo hump (of hunchback) n kindudzu kiduva kigongo ing'ongo Iguku fudu lungu Iguku ing'oongo esukubi naru, kighoro ibango ikigoongo likuku echikwema nguu lungu ekibango rungo inyonzo iguku inanga uluvega si/si\ kidodambi inyonzo iriguku isyare kibyongo chigongo akatupa kihongo ukosi shikukhu sirumbaa eibango, entumba suumbi mungo, siisi chibyongo intupa intengele [of animal], ing'ongo [of man] kipe_nde_ kiguku kipindi kidumbili siisi nthiiri,nkubi thuruku siisi [animal], ruku [human] kipendi chipindi umbi ing'ongo obhubuke kigongo isukubhe kigongo ikyengenyum# lUguku, igembe kikuku gikuku ing'ongo kEgoongo khindudumbi shigongu pakakamau enyonjo ng'ongo ibango eibango owibango infyusya kinundu esitumba, esigufu ishidulugo ipfupfu siisi mbilibili 9 ikighuku ibango thuku kitsinde ng'ongo kisikina ing'ongo [en*o*:n*go*] chigongo kigongo chigongo iibaango 573 nundu hump (of cow) n muhomi nundu mundu ing'ongo thuruku ifufu nundu Iguku intengele esukubi naru ibango ipfupfu eibango umuhoomi isukubhe litutu ngathI ngathI nundu ibango kosi iphuphu igungu lifufu uluvega umpaso si/si\ mbegha ipfupfu isukube isukubhi nundu nundu/nyugu ing'ongwa mongo isukuvi lirumba entindi abango (lyente) suumbi siisi imundu ulutwinshili intengele lilunda isuguvi kilemba nundu siisi nthiiri thuruku siisi insarya kilemba nndei u-lung'ongwa asukubhi ulugili lihomi ulugili nundu lilunda isukubhe nundu lUguku ulugili lUguku kikuku gikuku ga ngombe ulung'ongwa lUkuku, lweega mhomi intindi ya ng'ombe shidugudugu linundu eibango ng'ongo entindi ibango eibango eibango ibango itwinshili nundu etumba muhomi esarya ipfupfu siisi mbirato 9 isukubhe luguku ibango thuku si:si lung'ongwa momi ing'ongo [en*o*:n*go*] chumbi esarya nundu hundu iibaango 574 tunda fruit n litungi(ma) tunda tunda ikomi itunda itunda (matunda) tunda Itunda ituunda ritunda tunda kibala itunda ekiraba ilikowo litwasyo ndaraha Itunda Itunda tunda itwasyo tunda masaa itunda litoo(obutoo) iviligi matunda iseke matunda itunda litunda itunda ehagwe ehagwe(chihagwe) tunda daka ishihomwa itunda matunda [Swahili]; mapira, shitunda, mambuneene, m kibala tunda litunda (ma-) litunda itunda / amatunda ekibala lyepo, ndunda nnunda litunda ulusanga iwero (mawero) litunda litunda (Pl. matunda) litunda / matunda litunda (ma-) nunda itunda(matunda) itunda risumwa chipac_h_o / vipac_h_o iyogoi i-chikomwa / i-vikomwa chaseke litunda litunda / matunda ritunda ntunda lYana ? amangulungul# kIsumo ananuti ? ife intonongwa / amantonongwa nkali litunda litunda / matunda litunda ekijuma ikyamwa tunda itunda itunda ebijuma ekijuma ekijuma ikuyu tunda ebyamo litunda(amatunda) amatunda urubuto itunda (matunda) mbOgO 9 itunda ndunda chikomwa lifyulisi ikomi [iko*:mi] isogosi emisumo hnunda tunda ekilaba 575 tundu hole, nest n libevenge(ma) ntundu ntunda?, sasa ilindi-ichisanzo irima ilanga (malanga) bugo, tobwa tundu ichinsanzo egesara mlomi kiina intobora ekihuru/omuhuru/ekihuru umwiina;ikituundu;umusulya libhanga obuuswi ndala,maima Iima tundu, mvulu itundu isasi igitobho irima,gItara liundu idululi iliguli,uwaswa mbako (mbako) lilanga,lighoto,kiyumba ikikilo ? ubuina iribhanga, endoho tundu mwina, zonzo ishiliv*a ihengere kituli (hole), kisu (nest) bali shitukhu lilowoo, siswii ilina / amalina akatuli, ntuli, kisu situndu, lilanga mbako chitonono, chitehi ishanswi iwina [hole], ichinsanzo [nest] lile_nde_ [= Sw. malindi], kisakasila umuruhu, inyumba ye linyonyi lupe_lu / ipe_lu likalala litoboli; litundu [cage] mbarata # nibarata ? # gitara irinya,kiuru re..? mmba riundu?(amaundu) libomba chisa lipowole, lilanga u-lupako / i-mpako; chinsalanzo [nest] / vinsalanz ribhanga ichina [hole], ichifumbo [nest] lilanga ichina(hole),ichifumbo(nest) kipenyo libomba ligodi, lilindi [hole]; chisakasilu [nest] obhoswe langa (hole), tundu (nest) mapUndo ikina idUlUlU, chaali kiruyo/ iruyo idowolwi isimU mlindi(hole),khisakhilwa(nest) iliina / amaliina shidoboli / madoboli litundu ekyashuri ikyari cinsanzo ilina echihulu ekyashuri ekina ekiju ilina tundu [hole], sasa [nest] esiswi ililindi(amalindi) eribhanga(ol.amabhanga) umweenge irina mbOxO 9 ribhanga;ritundu ipundu lina, syali (7) ntara singyi, r*ungu, r*oche chitolo, chisalanzo lilyoli ilindi [ile:nde], ichisanzo [ecesa:nzo*] chisuusi (nest), mwimbila (hole) eribanga mvulu ntundu ekiina,ekihuru 576 tundu (=namna ya kikapu) basket of open wicker-work n lihiivi tundu, lengo ngahu itundu gIkabU kikapu ndundu gIkavU uumuse egekabu,ekiondo ukuchu kisira obugega (?!) iliswiiswi;ilihanyi olugega kIkavU ditundu vanaana [people], finaana [things] omugelo,isonzo kikabu ikigagala kIondo echichuli itundu mkunja kitindiha,mandonga ulutundu irikanga ekegarwa kitoboka tundu ichitundu itundu nange muhinda echikapo / inkapo ekisero studu kikapu lipakacha ishikapu ichinsanzo kitindiha ingungi, kedongi kito_nga litundu gikabu ikabu (s)kikapu shitei u-muse akapombo, ichindundunga chitandavala akapombo,ichindundunga lijamanda urwero tundu ikibo itangwa mutundu ishitundu gyugu lilenga litenga ekiteebo ikijishwa echikapo echikapo ekiibo,ekikapu,ekitenga,endiiro,ekitaro,entimbiri, ekikapa endiro ishitundu tezu esimwero shikhapu ekitonga igikapu mbobwa 9 ribhanga karinya chitundu, chipaka itundu [ito:ndo] chikapu erikanga dawati tundu ekitukuru 577 kikapu plaited basket n kibeedza ngahu ngahu ichikapo gIkabU kikapu kisege gIkavU ichikapu egekabu,ekiondo kikapu kiibo ikikapu (e)kikapo ikikapo;ikitaangula echikapo kyondo kIkavU kapo iishwa ekikapu kikabu igikapu gIkabU,kiondo echikapo kixapo ikitundu kikabu kidoto,likapu inkapo egetonga/ekegabo ekehe,egesogohe,risahi kikapu chigelo ichikapu ikapu kibbo, kisero ikapo shikapu siikapo enkapo / inkapo ekikapu sikapu kikapu chikapu ishitundu umuse litandawala ingungi kito_nga kikapu, litandavala jikapu gikabu ikabu kkabu kikapu kitunga nseche mpatila i-chitundu omsuko chikapu chikapu chikapu kilundu kitOndO lidengu ekeghabho ntangulu ikikapu kIgabu nkafo ikafu ishikapu nkapu, kEkapu khikhapu iinkapo lijamanda kitondo obukosyo ikijishwa cikapu enkapo echikapo ekiibo,ekikapu,ekitenga,endiiro,ekitaro,entimbiri, ekikapa ky'amabara ekigega ikapo kitezu esikhapo shikhapu ekikaru igikapu kyikabu mboxolo 9 ekekapo jigabu sikapu gikabu kikunja chikapu ndilo ichikapo [eceka:po*] chikapu ekitonga kigelo ntangulu ekikapu 578 (ku)tuta carry v (kwi)twiika ku-tuta enua kusenda gukua kuduka ku-tuta gUkua ukuseenda kobogoria tika ku-ginga (uku)tuumbata kUkua (kU)kua ku-gala kusomba kamada uguherereza kuua okubhilasubhila uxunyenyula kutike kupenda ukwegula imukya okonyora,ukwimukya -deha ku-tuta ukupimba, ukunyatula ku-vala ku-ghaza khu-somba khu-soomba ukusenda kw-etwika twala, nyukata ikur*ika ku-yakula pimba ukusenda (senda) kututusa, (kupe_nda) ku-ginga (ku)tota lopwa kuyegha vava # uava ? # gututa (u)kamata (i)ira okwitika kutunc_h_a lopola uku-nyamula kwancha kupimba kuyegha kupimba (ku)sunga ku-toteka (ku)gega okoghegha ku-tutika ukupimba u-ucha utafata kunyatula kEtwEEka khupinda ukusenda (ku)titika kupotwa okwegura guseha senda ukusenda kutwala kwekorera kwetweka (ku)himba nyetula kututa [e.g. maize from farm to home] ohu-khinga kisumula (oku)gega kwikorera yiibo mbori 9 -ghegha gukamata ir^uo (uku)nyamula (ku)twala kusenda [kose*:nda] kwigala gega ku-duta ku-tuta kusutura,kwekolera 579 (ku)tutika pile up, pile loads on head v (ku)twika ku-titiha tuta (verb of carrying the things and piling them) kulundika gukua na kiongo kutungalishira ku-tutika kwiganIrIra ukusendanya gwetweka ikuruka ku-gereka kulemeka (uku)geleng'asa kuihingirirya kumila kUmbanya (kw)ilIIla mutwe ku-duta marekareka kugelekanya wumbia ukuluunda -iganIrIra okukelekanya itwike ukwitwika nder*eka kudolenganya intekelange itweka okobhomba,ugwikarrania -duta ku-duta ukujeleha kw-itika; ku-tutika khu-jelekhanyinya khu-memakhanisa ukulundinkanya ku-yirika, ku-tuubiika ku-jalakanyanga yekeria ku-lundika kujeleha ukutulika (tulika) kudolingana ko-tegaka kwilitwe_ka tOtEka kututika ikurika gukamatana kiongo (u)kamata (i)vikilya ikuma kugheleka kuunjika akala, ku-bhuya uku-tuntumika kwancherani kukatisania kututika kukatisania ku-toteka (ku)yolalela, (ku)gegalela, (ku)pindalila korondeka -pagatiza gudIka ukwitwika -lundIka, -telekeja u-khonyea urumbikira, ughekeya kulundiha kEtwEEka khututikha ukusendenkanya kujerekera kupotwa msigo pamutwe kubutika tulika, kolonganya ukulundinkanya kutuuma kutuuma,kuhingika okwetweka-ebintu h'amutwe (ku)hingika ahwitwishe vivinji kututika kilunda (oku)rundika kugerekeranya yiibiria mbori(y)eno -robhekerania -itwika kuriikanira ir^ika (uku)lundika (ku)tutika kulundika [kolondi:ka] ku-pwatikania itweka ku-dutika ku-lundika kugereka 580 (ku)tutuma ramble v (ku)fuluma ku-zuua ku-tumtumko kukwendanga kururuma ku-tunduma gUtembea ukulunkuma okoronya rindima ku-vuma kuhomanga (uku)tutuma kututuma runduma kUtembea;kutambUka ilemya kududuma kora ugutekema;ugutikima okulunduma,okubokoma ? talamuxa, uxu- r*oar*oa kulyunga lyunga ukututuma beha -tutuma ku-zurula ukubuma ku-kiririma; ruma ku-duma khu-vaya khu-kuula ku-temseya ku-tutuma r*inyisaa ku-lavalava, ku-lambwandila kupepeluha ukuuza (uuza) kututuma, kuyo_ga ku-tavagira (ku)suma gucera (ku)ruuma (i)ruruma okujuma amula uku-pomya kututumuka kututuma kututumuka (ku)tutuma kututuma okoheera -tintila ukujabuka -lunduma, + enenda gikaku ? kuyela kwi-shelUkia khututuma (ku)tutuma ututuma okuhuuma luluma kuholela (ku)bungabunga ahwitufye kuzunguka zunguka ohu-yikana kijenda munsila (okw)etarya guseyuka mborua 9 -runduma gududuma -hinda gukurura (uku)lungana (ku)tutuma kukwendanga [kokwe*:ndan*ga] ku-tutuma tara,etaro ku-tutuma ku-buma 581 (ku)tutuma boil up v (ku)tuta,(ku)hemula ku-seusa seusa kufulumila gucemukia kuchemka ku-hemuka kUtherUkia ukufulila koberia chemka, via ku-syoya ukushuha (uku)duguma kosera bogoma kUtheUka (kU)theUka ku-togota kuseluka,kubila,kutabanguka? kora ugutekema;ukubhila therUkia okubhila,okubhisha kilwa ukujevula shemka kututumuka ukusebhula tera ogoseroka -vimba ku-kimula fulukila ku-serukya -labwatza khu-vimba khu-yobookhana ukusewuka ku-togosa ku-takota ifumba ku-yaukila uku=tuka (tuka) kututumuka ku-sarama (ku)be_la tutuma kupwata isambuta kutheruka (ku)theruka (i)nyar*uka okusanja kubela kututuma teleka uku-fuzuma kujabuka kusemka kujabuka (ku)bila ku-tutuma (ku)heva okotoghota -tipwilika (gU)pogoma ukujabuka -pogoma u-ukia urunkuma kusev*ela kwi-toloma khututuma ukutopota (ku)pwata *-bi\d- kubela okutabura kubira sewa ukusewuka kuchamsa kucamuka (ku)tabuka avimbe kusheusha ohu-hokota kitutuma (oku)tinda gushuuha (i)shemta mbota okosera kubilila -tokoma kutherukia ikor*a (uku)wizya (ku)tutuma kufulumila [kofulume:la] ku-tutumila iyagya ku-dutuma ku-tipwilika kutokoma 582 (ku)tema mate spit v (ku)funya amati kutuga mate ku-swa mate swa mate kuswila kuthura kuchwa made ku-tema mate gUtua mata ukupu_u_ta gotwa amate pucha mara ku-wanda kuchwila (ku)chwa (uku)fuunya kutwa fubula kucha kUtwIla mata (kU)tw'ila mata ku-bwajula mate -a mocho kuchwa fisha ifucha uguchuk'amate tua mata okufubhula tya imatyi ipucha ukubeha amati fusha ifucha kubeha mata,kufunya mata ukuchuka ugutwa amatai ugutwa amatai -tema ku-tema ukusyeta amati ku-chwa; mate ipucha -nema khu-sutsa mare khu-fuutsa ukuswa ku-fuudha ku-suna mata ifisha maar*e ifisha ku-suna mata kuswila amati ipucha # ipueha ? # ukuswila (swila) kufunya mata ku-tuza mate (ku)huna imata una mata kutema mata misha manyiiri gutwira mata (u)twila mata (i)fishya ma`ta okufubwa kuhuna imata kulavula ku-una, ku-una mata uku-swila (amati) kutwera amate kufwila | kutema matye kutema mita kuwila/kutema matye (ku)una mata ku-huna mata (ku)hunya oghusyeera ku-twa mate gUswa mate ukuswa amata -tuuga (mate) u-tia mate utia mate kuswila amati kwi-tia matE khufunya ukuswa amate (ku)tema mata *-tu,/-, *-tu,/i/d- (*-tu,/i,j-) kuuna mata okucwera gucira swa ukuswa kuchwela kucwera kucwera kuchwa aswe amate kushwa mate ohu-fucha kifunya amate (oku)twa mase guchwiira misha mahe imisha mbudwai 9 ukutwa amate kuswa mate -suga gutuira mata nthi ipucha mar^a (uku)swila (ku)funya amati kuswila [koswe:la amatwi] ku-suna twa amate ku-bwanda mate ku-twa kuchweera 583 (ku)chuja filter, strain v (ku)hudza ku-chuja chuja kukama gukinya kueresa ku-chuja gUcunga ukukama gochunchuga chuja ku-kengeiza kumimina (uku)huusa kusuza yungya kUsunga;kUkela ku-chuja kuyunga chuja ugukekena -cunga gigidaa ukumimina shuja, fifina kuhoja ukususa mita ogokenena,uguchochoga -chuja ku-chuja ukususa ku-suja ku-sengejja kw-engeka khu-chunga khu-kyukyunga ukuchuja ku-kamula, ku-nyhiga ku-sinyina ififinaa ku-hamata kusuya ukutunta, ukufena kuho_ja ku-chunga (ku)seseha kukung'unda fifina guchunka (u)chunga (i)fifina okuchuja kukamanga ku-ungula uku-susa kusucha kusuja kuchuja kusuja ku-kamanga, ku-kung'unda (ku)kamanga, (ku)kung'unda kuchuncha -chuja gUswiza ukusuja swIIza u-dundya ukhama kususa kwi-sUUza khuhucha ukugida kushingira kuchuja okugyegyena kumimina kama ukuchuja kukenena kugyegyena kusengija (ku)sengija asuye kuchuja ohu-chunga kihuja (oku)chuta kuminina fifina mbura 9 -kenena kuyunga -swiza keemba iuka (uku)susa (ku)huja kukama [koka:ma] ku-sungula nawuze ku-chuja ku-chuja kusuuza,kuyungulura 584 (ku)fua (chuma) forge v (ku)fuguta ku-fua chuma ku-danganya kusyana (ku)buura(cuma) kufua chuma ku-fua kUvenania ukusula ivyeela gotura ebioma ifua, it*hana ku-danganya kuhesha (ku)juguta (uku)poonda kutura yesa kUtua ku-pugita ilwaa kuhesa ifuo uguchula -kUnja okuyesa tyana, uxu- ukuponela sana ukuchula tura ubhuturi -dula ku-ponda ukusyana ku-huvira mbwiro ku-ponda khw-iranya ukusula ichela oku-fulanyha, oku-buzaabuza ku-ana ipasha ku-hana kusyana ukusula (sula) kuponda kye_ma ku-zamba (ku)ponda yana kuponda mponji gutura (u)tura (i)sana okuyesa kuponda ku-yana uku-sula ichela kutura kuponda kuponda chum# kuponda (ku)yana (ku)huva kutura (gU)sula ukuponda -sula u-tiana utiana kusyana kwi-tyaana khuponda i shuma ukusula kuponda shuma *-tu,/d- kuyana kioma okubeesha gucura fua ukusula ichela kuhesa kuheesha kwiba (ku)hesa kushana ohw-itanya kiponda ishuma (oku)tura guheesha (i)kava ng'anya mbura ya magare ukutura kufula chuma -hesa kwenea itsana (uku)syana (ku)ponda ikyuma kusyana [kosja:na] ku-syana tura ku-fua chuma ku-sana kuheesa 585 kifua chest n mambaga kifua kifua ichifuwa kithuni laga kifua kIthUri ichifua egekuba mbafu kifuba akatuntu (e)kifuba imaambaga ikikubha echituba kIthUi kIthUi mhambaga ekifuba mbafu igikaraza gIthUri echifubha ikikuva ikipambaga kifua kufwa ikitundu igikuba igikubha mhambaga mhambaga ichifua kipembe kifuba, mmanda kidari shiliru sifuuba ichifuwa ekifuba chuva mbafuu chihuva ishifuva ichifuwa nganga kiritu kipua kyuba kifua mbafu kibara kibara kfua [human], ikamba [animal] kifuba puntima ntima; pantima [Sw. kifuani] i-chifuwa ekikubha chipambaga chifuva chipambaga kiuba nganga eghikubha kifua gIkuba ikipambaga kIkuBa kikua gikwa ishifuv*a kEkua khifuva ichifub'a shfua kiuba ekifuba igikiriza cifua ichifuwa echifuba ekifuba ekifuba ekifuba ishifuba kifua esirifu shifuva ekikubha agatuuntu bafu mbura ya ndane ikikubha jikuba sifuba kabara kipoota chifuwa kifuva ichifuw*a [ecefu:v*a] chidali ekikuba kidali chifua ekifuba 586 fuawe anvil n lupondelo fulewe kamani enyundo mugwato kItuto chiduhuga sise inchuraguzo unkusu igondo irigena le guturra embaragero(irigena ryu bhuturi) fuleo zuma da kupondela mumpinga lwirianyilu kikonero lyulagwe lihalawe isyanilo ichisulilo kipala kiangiiro gituri myesero ? lialau isulIlo igwe ra utianea isyanilo Utyaani inundo liponderu emangu omutsindo oruhija shanio esitanyiro likulu umuvuba mobura chulunga (cha chela) livwe lifuawe fuawe fuwele omusiindo 587 fudifudi face downwards n kilemeleme kifudifudi fudifudi kukupama gukwamIrIria kulala na kifu kingubi ngubi kwInana ukukupama korara maumama ilaa na ndenyi, fudifudi ku-kokatamirira kubama kinya-lileme kibumere bwifumbike kUkoma na Ivu koma na Ivu kingubanguba kwizumika lola shimbayi igihumula koma na nda bhwifumbike tankupaa, kupama ukuguvadama inama, ambulia shi kupama ubhwubha ukubumara bhubhumaye funifuni chifudifudi lambalala ku-tambalala kwinama mahunama mafumala ukukupama kwe-ufundika lugwali ilalaa na ndeu ku-hunama, hunama kupama ukukupama (kupama) kupama mam'mama ukukama ukukama kunghonja, kifudifudi lala na ndeu kumama na kibara? (kw)alilia nthi (i)laa na ndeu bwifumbike;okwifumbika(to lie face downwards) makuka fufumimba ku-gona nng'ua fukama kobhumara kupama wifuma kupama (ku)kukama manguka kupama ku-bhumara kifudifudi (kU)bundala ukukupama Bundaala u-raa nanda raananda kukupama uundala khifudifudi -kupama funa ukukama okwinama fupama ukukupama kubyamisa ibondo kurora hansi (ku)rora hansi agoneliivyanda kulalia ifu esifurumudue kigonela utumbu nyabhubhumari kwuubika inda kifulifuli mburya 9 bhumara kubundala kavuma kumama na nda oloka na ndeu salala lukupamo kukupama [kokupa:ma] manguku higama gobegobe chifudifudi zumara 588 bega shoulder n livega ibhega wega wega iweya kithuri ionge (maonge) yega yega(meega) uuluto, iichiye rireko ikotho ibegga ikitugu (e)ibega ilivega libhega,ribhega libega kItuo kItuo yega ingi ibega koso igitugu kiande libheka(amabheka) imavega ilivega, ikungo livogha ibhitugo irireko irireko, amareko yega gwaha ishipungo (ma)iveya yega lyivega liiyi iwega, ikome ibega livala yeewa livala ishipungo ikome / makome; ichiye / iviy# livega livega libega / mabega lipamba likombi / makombi yeeva gituro ituro iyavya (mayavya) ribega lib'ega map_uzi likoyo i-chiweya / a-maweya ribhega chibeja likombi / makombi chibeja lipamba (mapamba) lipamba livega / mavega ribhegha yega ibega ikibeja iBega, pl.maBega iegho mavegha ishipungo / ivipungo yega, liveka iikome liwega / mawega lipamba, pl. mapamba eibega igitugu kope iwega,ikome ibega eibega eibega ibega ivipingo egha ebeka livega eribhega ibega;igitugu iveva (maveva) mbye rereko ibega mabega ituro kombe, yewa chiweya livegha iw*eya [iv*e*:ja] likoyo eribega hambaga yega ibega,amabega 589 (ku)shona sew v (ku)hona kusuma ku-shona ku-shona (kushona)kusuma gutuma kudunga ku-shona gUtuma ukusuma gosona,kobarera ishona ku-tunga kubarila (ku)shona (uku)hona kutuma (oku)balila nyipuma (kU)tuma (kU)tuma ku-shona -a samu, -a mocho kubazila weyia iweyia ukubhalila -tuma okubhalilo sona, uxu- ichona ukuhona shona, fuma ishona kuhona ukubhalila ugutama ugutuma ku-sona kusona ku-chuma ipfuma ku-tunga, ku-kinda -sona khu-nava khu-naaba, khu-soona ukusuma ku-tunga ku-tota ishona ishona ku-sona kusona ioka ukusuma (suma) kutota ku-nava (ku)sona sona kusona ifuma gutuma (u)tuma okusona kutota (ku)soka ku-tota uku-suma kutuna kusona kusona kusona (ku)sona kutota oghutuma ku-suma gUshona ukusona -suma u-tuma utuma kusona kwi-tuma khuhona ukusuma (ku)sona *-tu,/m- kusona okubazira kubarira,gushona suma ukusuma (ku)sona kubaziira kubazira (ku)bazira amame kushona ohu-sona, ohu-tunga kihona (oku)sona kubariila ifuma ifuma mobye 3 okosona kusuma -sona gutuma ipfuma (uku)suma (ku)hona (kushona); kusuma [kosu:ma] ku-tota tuma ku-shona -suma kubazila,kuso...? 590 (ku)achama open the mouth wide v (kwa)hamula ku-asama ku-ekea kukwasama kwathika kuasama ku-hana kwathamia ukwasama kwaora ithama kw-asama kwasama (ku)baziila,(ku)shona (ukw)ahama kwasama yasama kwathamya mUno (kw)athamya ku-leka umulomo ikwishwa, tajiri kwasama ambira kano ukwasama athamia okwasama kenaa, uxu- ukwahama tang'a kudayula ukwasama ogosama ogosama -yahama ku-hama asama kw-asama kw-asama kw-asama khw-asama munwa khu-khwasama ukwansama kw-asama, yasama ku-jaama yambira kana ku-yahama kwasama ukwasama (asama) kuyayula ku-ng'avula munwa (ku)jama yama kuyaghama yaambira kana kwagamia kanyua (u)tumanura kanua kwasama kujama kuyasama ku-jaama ukw-asama kwasama -asama kuyayula -asama (ku)yama ku-jahama (ku)yahamula ogwisama kw-asama gwasama ukwasama -asama u-amaha guamaha kwasama kwi-ansama khubakalula ukwansama kwasama kuyama okwashama asama ukwansama (kw)asama kwashama okwasama kwesama ahwayule kuashama ohw-asama, yasama kiyahamula (okw)asama kwaasama (i)yasama kana mobwa 3 asama; asameera kwasama -asama kwaa miau il*anduo r^umbu ukwasama (ku)kwahana kukwasama [kokwasa:ma] kwaasama yasama ku-ahama -asama kwasama 591 (ku)tawanyika spread, scatter v (ku)jambalagana ku-timulia tawanyika kusambana kunyagararia kusagasika ku-gawanyika, kw-enela kUvaragania ukusansantika gosiarera kw-anzala kusanzaza kwashaamilira/kwashama (uku)tagalila kosanza (oku)gandaluka (kU)nyaaIka,kUvalaana (kU)nyaIIky'a ku-gawa savasava kunyalambula lakana ugusambagana kUharagara okubhibha sambalaa, uxu- ukuhasa nyanyasa kuyambanika usambaala okotanchiria ukunyeregana -tawanyika kw-enela kasaata kw-ipasa ku-mansa, ku-sasa -mwag'a khu-salanyinya khu-salanisa ukutiimbuluka, ukunyaama kw-anika, kw-andhala ku-mwadilikana rarataa ku-mwadilikana kusampanya ukunya=ma (nya=ma) kusesanganeka ku-sankana (ku)palagana kulimwagha ikwaana kunyaga (ku)nyalanya (i)nyanyar*ika kutagana,kutana ku-pwilingana uku-sata kusancha kusambania kutekanika kusambania (ku)pwilingana (ku)pechengana oghuchancha -pangana (gU)balasana ukunyambanila -sambaala u-faghata ufaghatya kusaata kwi-shambalEla khupalangana ukusambala (ku)yalasa kubaganika okwanika,? gusanzaza ? sansanta ukutiimbuluka,ukunyaama kwenaganaga kutaagurikana okusasamura kwanjara anyase kushaaiya salania kipalankhana (oku)nyaranga gusanzaaza (i)hukana mdOxane 3 -nyaraghana kusambala -sambala gutaamba nyanyatsa (uku)sata (ku)palasama kusambana [kosamba:na] ku-mwasika busura -inegeni ku-tawanyika kwanzaara,kwenaganaga? 592 (ku)paka spread, smear on v (ku)baka ku-haka haka kupaka kubaka kushinga ku-haka kUvaka ukutakasa gwaka,kooma fia ku-sigania kusiga (ku)siiga (uku)baka kohaka (oku)bambaga kUvaka (kU)vaka ku-bakala kusiga amba ugusiiga haka okupaka siliva, uxu- ukubaka fia kubaka ukusiga ukuihaka okohaka -baka ku-haka pahazya ku-haka ku-siiga ku-baka khu-vekha khu-aakha ukutyanka ku-maala ku-paka yamba ku-paka kupotozya ukukalaya (kalaya) [paint] kubaka ku-vaka (ku)pakangana kupaka yaamba gwaka (w)aka (i)fiya kuyaka kupakangana kupaka ku-pakala uku-paka kohaka kupaka kupaka kupaka ku-pakala (ku)bakala, kunyala okohaka ku-haka (kU)bila ukupakala -Bila u-ira uvira kupaha kwi-paka khubakha ukupaka (ku)paka kupakaya okusiiga gusiga paka ukutyanka (ku)siga kwanika kusiga azyole kushisha ohu-wOma kipakha (oku)haka gusiiga aba mdukwa 3 -haka kubila -siga gwaka ishia, ishumbuo (uku)paka (ku)pakala kupaka [kopa:ka] ku-paka haka,saguta ku-bakala ku-haka kusiiga 593 mwaka year n umwaka mwaka mwaka mwaka umwaka mwaka mwaka mwaka mwaka umwaaka omwaka mwaka mwaka umwaka omwaka umwaka umwaka omwaka mwakomu mwaka mwaka mwaka khoi omwaka moka mwaaka umwaaka mwaka omwaka mwaxa, ndimila maka umwaka mwaka mwaka mwaka umwaka omoka omoka mwaka mwaka umwaha mwaka maka mwaka muhiga kumwiko umwaaka mwaka mwaka mwaka mwauka # mwaaka ? # mwaka umwaha maka umwaka mwaka muhiga mwaka mwaka mwaka mwaaka mwaka mwaka mwaka mwaka chaka chaka shaka u-mwaka mwaka ichinja mwaka ichinja mwaka mwaka mwaka omoka mwaka ng'waka ikyinja ng'waaka mwaka mwakha umwaha mwaaka mwakha umwaaka mwaka *-ya/ka\ mwaka omwaka umwaka mwaka umwaaka omwaka omwaka omwaka omwaka umwaha ng'waka omwakha umwakha omwaka umwaaka mwaka mwakwa # mwaka ? # -mea omoka ng'waka mwaka mwanka(kungo?-season) maka, mta mwaka umwaka umwaka [omwa:ka:] chaaka omwaka(emi...) mwaka mwaka omwako 594 (ku)amwa suck (the breast) v kong'a ku-onka ku-onkeswa kukonga gwonka kuonga ku-nyonya kwonga ukoonka kogonka ionga kw-onka, ku-nyunyunta ukonka kwonka (ukw)ong'a ko-koka (oku)nena kwonga (kw)onga -kong'ha kunena onga ukwonka -onga okunena onxa ukwong'a onga kuyong'a ukwonka okogonka okogonka -yong'ha k-ong'ha yonka konka k-ong'a khu-nuna khu-nunaa ukonka kw-oonka, ku-nunyhia ku-jong'a, ku-sonda onga ku-yong'a kwoha ukonka (onka) kunyong'a ku-nuuna (ku)jonga yonga kuyonga yoonga gwonka (w)onka (i)yoonga kunena kujonga mabele kuyamwa ku-yonda u-k-onka kukama -onga kuyonga -onga kuwa (ku)nyong'a okoghonka -yonkha gong'ha ukongesya -oha u-onka gonka ivee kwonka kwi-oonka khuyon'ga ukoonka kunona kuyonga libele okwonka onka ukonka (kwo)nka kwonka okwonka kwonka ahwonshe kuonka ohu-nuna kiyonkha (uko)koka kwonka onga -mea kenyere -ghonka kong'ha -onka gwonka ionga ukonka (ku)kwong'ha kukonga [koko*:n*ga] konga koka ku-kong'ha kw-onka kwoonka 595 nyama animal n likoko inywele nyama nyama inyama nyamu nyamandu nyama nyamU iinyama engiti mnyama kisolo ikikoro ekigunju,enyamaishwa ikikooko ichenyi ityanyi nyamU nyamU mnyama mnyama enamenswa nnyama ng'uuru [wild] igikooko nyamu indyanyi ikixala mnyama ilikanu iang'ito mnama linyama ikikoko itinyi itinyi ng'onyo mnyama ishinyamana nyama indo lya njaa; mnyama [general] (i)nyama inyama isoolo ichinyama ensolo nnyama nnyama ifisi unyama ishihanu ichikala linyama esoro kinyama nyama ngongolu ivisi nyomoo nyumoo indo intyanyi kinyana nyama shijama i-chinyamana / ivinyamana atienyi chinyamana ng'ongolu chinyamana mnyama linyama etyenyi kala ndImU ? ikinyamana ndim iimwana ? imwana ishiyama nama nyama ichikalakasi shgongolu *-ya\ma\ mnyama ekikooko igikoko,inyamaswa cinyama ichinyama echigunju enyamaishwa ekisoro ekisoro inkoko zama esolo nkhanu etyenyi igikooko ifisi ifisi -mEra ityenyi ndimu ndimu nyamu chinyamana kikanu inyama [en$a:ma] chijama etyenyi nyama kala, (ma)kala enyamaiswa 596 nyama meat n nyama nyama nyama nyama inyama nyama nyama nyama nyama iinyama enyama nyama nyama inyama enyama inyama enyama inyama nyama nyama nyama nyama denderi enyama ngandra inyama nyama inyama nyama inyama nyama nyama inyama;intabhuzo inyama inyama nyama nyama inyama nyama ennyama nyama inyama inyama inyama emamba, enyama inyama nkur*a inyama inyama inyama (akahano) nyama inyama inyama nyama nyama nyama nyama nyama nyama nyama inyana nyama nnyama i-nyama anyama nyama nyama nyama nyama nyama nyama enyama nyama nama inyama nyama nyama nyaama inyama nama nyama iinyama nyama *-ya\ma\ nyama enyama inyama nyama inyama enyama enyama enyama enyama inyama nyama enyama nyama enyama inyama nyama -mexora inyama nyama nama nyama nyama nyama inyama inyama [en$a:ma] nyama enyama,enyaru nyama nyama enyama 597 mwana child n mwana mwana mwana mwana umwana kara mwana mwana kaana or mwana umwaana omwama mwana mwaana umwana omwana umuswamu umwana omwana mwana mwana,kana mwana,kana mwana omwana muna muna umwaana mwana omwana mwana mana umwana mwana, kona mwana mwana umwana omona omona mwana mwana umwana msinga mkoku mwana ching'embe mwana umwana umwana omwana mwana, unnu mona muna mkanunu umwana mana umwanche, umwan# mwana umwana mwana mwana mwana mwana mwana mwaana mwana mwana mwana mwana nambombe u-mwana omwana mwana mwana mwana mwana mwana mwana omona mwana ng'wana umwana ng'wana mwana mudiru umwana mwaana mwana umwaana mwana *-ya/na\ mwana omwana umwana mwana umwana omwana omuto,omwana omwaana omwana umwana ng'wana omwana umwanishe(mwana) omwana umwaana mwana mwana melemo 4 omona ng'wana mwana kaana mana mwana mwana umwana [omwa:na:] mwanache omwana,ezebi mwana mwana omwana 598 (ku)anika set out to dry v (kwa)nika ku-anika anika kukwanikila kuanika kuamika kw-anika kwanIka ukwanika kwanekera ianika kw-anika kwanikira (kw)anika (ukw)anika kwanekera yanikila kwanIka (kw)anIka kw-anika kwanika ianika ukwanika -anIka okwanikila anikila ukwanika anika kuyanika ukwanika okonekera okonekera -kanike kw-anika ukwanika kw-anika kw-anika kw-anika khu-vakala khu-khwanikhiila ukwanika kw-anika kwanika ilambara ku-yanika kwaniha ukwanika (anika) kuyanika ku-vagala (ku)janika yanika kuyanika yaanika kwanika (kw)anika (i)yanika # iyanika # kuanikira kujanika kuwamba janika ukw-anika; yanika [anika] kwanikira -anika kuyanika -anika (ku)yanika ku-janika (ku)yanika kwanekera -yanika (kw-anika, ku-anika) gwanikila ukwanika -anikIja u-anika gu-anika kwanishila kwi-aanEka khuyanikha ukwaanika kwanikira kuyanika okwanika kwanikira anika ukwanika (kwa)nika kwanika kwanika kwanika ahwanishe kuanikia ohw-aniha kiyaninkha (okw)anikira kwaanikira (i)yanika mesOri ?6 anekera kwanikila -anikila kwanika ianyika ukwanika (ku)kwanika kukwanikila [kokwaneke:la] kwanika yanikira -yanika ku-anika kwanika 599 (ku)anda(li)a prepare v (ku)gelanidza ku-andaia ku-ikia kutayalisha kupangia ku-tenga kUthondeka ukutekanya korosia iandaa ku-tegera kutegura kuteekateka kUsoovya (kw)IyUmbany'a -tenga vinhu orosu kwchuma kora uguteguula -thondeka okwimenyekelesya ivangee tayar*isha kutendekesa ukwitegula (oko)semia ogosemya -keke, -pangegon..? ku-tanda yananya ku-vika,tenga khu-lomba khu-khwitekhatekha, khu-khwirengekhela ukutayalisha, ukwandalia ku-tegeka ku-kolokowanga ison ku-pangala linganya ukuipangasha (pangash#, ukuteyanya (teyanya) kutayalisha ko-romba emes..? (ku)tayalisa kuyokola isongosiya kwathuranira (ku)thuranira okwiraba kutayalisa kukonja ku-bhika mashi uku-teya(ni)zya kutendekesha kwisugilila kutendekesha (ku)andikwa (ku)yandalila okohenchera -andaliya kUbegeleja ukutendekesya -iBanga u-ghondaniya uning'aneya kuyayanya kwi-zEpEElya khuvikhila ngani ukutayalisya (ku)tulira kungwasia, kummekia kutekateka gutegura teyanya ukutayalisha,ukwandalia kwetekateka kuteekaniriza !? kwetebekanisa kutekaniza alingan'ye kutegha teresa, tekeha kitayalisa okuzomya,(ukw)itayarisha guteguura (i)kusongosia # (i)kusongojia ? # -meta -hensheera waiga,weetera r*eyer*a (uku)teyania (ku)kuling'hania kutayalisha [kotajali:s*a] korakora -andalia ku-tanda kweeteganuura,kweechumira,kwanzika 600 (ku)angalia pay attention, take care v (ku)pulihidza,(ku)lolela kukunga ku-kauwa ku-kaua kulola;kukwangalila kuthikiriria kuzigana ku-lola kUthikIrIria ukulela korenda,korigereria lolea kw-egendereza kuleba kwemanya,kwekenga (uku)loleela ko-kebheha yangalila kUsUnIa (kU)sUvIa ku-lolagoya ktiti lola ukulabha;ukubhiika menyerera tekelesha tungumala, uxu- ambulia kuyangalila,kughoha ukulabha okomahera okomaherra,okobha maiso -lolela ku-lola uyangalile ku-tula -tegeleza khu-linda yilinda ukwangalila kwe-gendeleza loledya ilolaa ku-lolihija kusunga kuyangalila ko-henza (ku)hangalia angaliya kuyangalila inla kumenyeera (ku)menyereera (i)l*olya kwangalira,kuyamberira ? kulolalela kuvechela loleshea uku-panichisya kumuhereri kutesha kulola kutesha kulolia ku-lolela (ku)yangalila, (ku)lolakesa kwangarera -sinyisa (gU)lang'hana ukuketa -angalIla, + u-ghondaniya ughondaneya kwenyelezya kwi-laangalEla (khu)lolela,khuyangalila vunofu ukwaangalila kulolera kulola sana okureberera kwitegereza lolelela, uvwikisya ukwangalila (ku)lebelera kutaho omutima,kutega amatu kwegendekereza kwerinda or kwengendesereza ahwenyelezye kuolela ohu-hangasa kiyangalila (oku)ribha guhangarila rua mganga 1 -nagya;-renda kuraitha ambuya (uku)sunga (ku)va maso kulola [kolo*:la], kukwangalila [kokwan*gale:la# kwinilila rora ku-lolela ku-sinya kuriinda,kureebelera 601 (ku)atua split, crack v (ku)haatula ku-talua ku-tatua kulepula,kukwatula guaturania kubara ku-tulika gwatUra ukupaata ekebao bara kw-atyaga kusatura kwaatika (uku)kaatula kosakura (kw)asya kwatUa,kUtembUa (kw)atUa ku-twa kwata,kwasya,kwatika bora ugusatula -atUra okwata demuxa, pampuxa ukudenya lekansana kuhatula ukumena;ukusalagaza ogotya ogotya,okobharrora katua ku-keruka atula kw-iyakasanula kw-asa, kw-atika (intr.) ku-bazula khu-siavula khu-khwarana ukulepula, ukusesula kw-atisa ku-valula ipara ku-yomola bazula ukupantula (pantula) kukasula, kukayula kw-adika (ku)kaju keng'endeka kubalula mwaanya gwatura (kw)atura mbarashi kwana kuhala ku-yatula ulwande kutandura kulanda [wall, pot] kukatula kutanda(wall,pot, etc.) (ku)bayula, (ku)kayula oghwatya -tula (gU)pandula ukwatula -talambUla u-tamua ufajua, tamua kwatula kwi-lendUla khubachukha ukupata kubagula okwata gusatura lepula ukulepula,ukusesula kugaruka kugangabura,kwabya kucwamu kwasa apatule kuahua yata kibajula (oku)bhunika,(oku)bharuka gutabura (i)yaava mgEni 1 -ateka kubinza,kubulaga,kubela? -balaluka gwatura ipar*ia (uku)pandula (ku)menyula kulepula [kole*po:la], kukwatula [kokwato# ku-pasula ku-tulika -tula kusatura 602 mtumbwi canoe n vwato ngalawa mntumbwi? uwato gataru ishua mtumbwi ItarU uwaato obwato ngalawa lyaato ubwato obwato ikipugu ubwato obwato ItalU mtumbwi -lehi obwato mangalawa umutumbu itarU obwato lyato ngalawa uwato mashua ngalawa [Swahili] bwatu ubwato oboto obhoto mtumbwi ntumbwi uv*wato ngalawa elyato lyaru likhoongolo umtumbwi lyato ngalava ngalawa mtumbwi ivoti ngalawa uwato watu umutumbwi ntumbwi ntumbwi watu mundi itaru obwato bwato bwato ntumbwi uwato ubwato bwato watu bwato (ku)laba ntumbwi watu obhoto ngalawa lyato ubwato wato/lyato ifango uwato pyango mtumbwi umtumbwi mtumbwi **-ya/to\ ngalaba obwato ubwato wato umtumbwi obwato obwato obwato obwato mtumbwi [borrowed] eryato shipugo ubwato kyoodi ngalava mgEro 3 ubhwato lyato bwato itaru wato uwato [owa:to*:] ngalava obwato mtumbwi ngalawa obwato 603 yeye she, he n umwene nyene yeye yuda, yeye umwene we no # uo ? # yeye we aaliwe ere we iye weewe wenene umweene ewe omwene we we yeye ki oliya ulya wene;nyene we unu mwenee umwene fee mmwene wene ? -we we yuyo yeye umweene, (uwene) ura ye uyo umkola, unkola oyo nae we nang'e yuyo aaliwe mwene oyo jwombi ywembe ye we we ve (mwenene) jwombe iye vheneo weliwe, weni uwe umwene mweni umwene gwembe jombi mwene newe yeye, yehe wei unkikulu [she], unyambala [he] awe, uwe mweso mweso v*uyo Uyo umwene umkola yombi bano we cilatu umkola,unkola wenene we ogwo umweene ye niye umwene ewe we ye mgOngO 3 -we weyi awe itiga oe weliwe umwene umwene [omwe*:ne*:] veleo ewe ijya yeye wenini 604 (ku)jaribu try v (ku)gela ku-geeza geeza kuyezya kugeria kutima ku-jalibu kUgeria ukweesya gotima ighesha, ijaribu ku-gezya gerageza kulenga (uku)gela gema (oku)legeja kUtata (kU)tata ku-gezha ieneng'ena kulozya karia ieesha ukugeza geria okusaka gelya, uxu- iher*ia ukugela er*ia ikumara kughela ukugeza (oko)sacha ogosacha -ge(t)za ku-geza yezya ku-yera iyesha ku-lanza khu-jelitsa khakakho ukwezya ku-gezaku ku-linga yeesa ikarya ku-linga kulinga iyesha ukwezya (ezya) kugesa ko-geriza (ku)le_nga paya kuyesa yeleliya kugeria (ku)geria (i)yeer*ya kulenga (ku)yesa ku-linga, lajilila ukw-elezya; yelezya [jaribu] kusaki kugela kuyesa kugela kugeya ku-jiga (ku)linga charibhu ku-geza (kU)gema ukugela -gema u-soya usoya mba tute kulinga kwi-gema khukela ukweedya kujera *-ye\d- (*-ge\d-) kugeya okugyezaho kugerageza ezya ukwezya (ku)rengesa kuteeraho kurengaho kurengaho ajele kugheza ohu-kesaho? ijesa,jesa (oku)sakya kugerageza (i)jaribu ielelia kagOngO 12 -rengya kugema -gemezya kugena lasha, yesha ukwelezya (ku)ghela kuyezya [koje*:z*a] ku-linga sakya -geza jeza kuleenga,kulengesa 605 mbung'o tsetse fly n livwugo mpange mbung'o izyembela kibogo mbung'o bungo kIvogo ichisyembele embogo mbung'o, mant*hi gha ng'umbe kisukuma ikihabura ekijuju imbugo lisagi libugu isunzuma,kItangUa ItangUa chidungu ibugu mbungo ikibhugu mbogo kenyarare amabuku lingulile ilihenyenge imbuu ibhibhugu esagi esagya,risobhoro,ribhagi kidungu bung'o ichisashi ndorobo; nchofulo lyivugu imbuko akajembe ekisukuma sipanga ikurubu chipanga imbugo ichizyembele liwo_go_ ligugu mbung'o ikurubu kibuga iroe (risasi) libhobho vipanga shipanga i-wuwi / ama-wuwi risagi isashi mbugu isashi kibumo chamapanga liwugu ribhaghi bugo bUbUlU ndolobo nsaali ndoofo ndorobo imbugo dolobo livuku akagembe shpanga nyakabuma ekijuju kazyembele / tuzyembele akajembe echijuju ekijuju,enkuriikizi ekijuju ebijuju imbungo mbung'o ebukho lihanga eribhagi igisaazi mgonda 3 ribhaghi mbung'ho lisale kibuga ichong'a chinzyembele mbugho izyembela [izje*mbe*:la] liguwa eribagi mbungo ndolobo ebizuzu,endorobo 606 (ku)hukumu judge v (ku)higa ku-hukumu ku-hukumu kukwamula;kuyangula mugambi kutanya -hukumu njanji ukuputula imilandu [judge a case] konacha ekina hukumu kusala omusango kuramula (ku)lamula (uku)higa kotena ikina (n?) omulamusi kUtwIa,utwIo (kU)silIla,(kU)tw'Ia ku-longa mbuli kulamula dumbuo ugucha(amagambo) mUtuithania okulamula yangula ukuhiga hukuumu kupaghula ikihano seka ikina ikina -hukumu ku-lamula mbuli longa ku-longa ku-beza khu-khalajila umukayi ukuhukumu omulamuzi ku-lamula uwingo ku-hukumu kulonga ukuputula (putula) kuhukumula likaraga (ku)hukamu kuhigha milandu iminya mbweni kugambira (ku)gambira jaji kulamula ku-ukumula uku-panzya kurwacha kulonga kulamula kulonga (ku)hukuma ku-hukumula (ku)hukumula okuhukuma -lamula undongi u-tina chaa/chao ? uramua kulonga kwi-lamUla kuhukumu omuramuzi guca urubanza putula mulandu ukuhukumu (ku)lamula kuramura kucwa;kusara omusango kusara-omusango alonje kulaha ohu-henga omusanga, ehenga kihiga okuhuma kuramula yuusha mwadu kagonda 12 okobhotora ikina;-ghambania kulamula -lamula mugambi anduya (uku)panzya (ku)higha kukwamula [kokwamu:la], kuyangula [kojan*go:la] ku-lamula enzagu mkahna ku-lamula lamura 607 kisu knife n kimage kambi tuni tuni ichisu kabiu ndaga ngola, mwele kaviU iichisyu omoyio kyandwi nsone imbugita omuhyo ikima:ge ekegeso imalo kavyU kavyU mwele sise omubyo kyandu kyaandu intambi kahiU imalo insimi kyoshu umage kishu, ushu kishu mmaghi imbiigita egekebi egekebhi mwele mwele ichipeeni lifyo kyishu kiso mmage, mwere ilitwa kumuboono ichisyu akambe, akaso sipula kyaandu kyandu chipula ishisu kishu ichipeni mpamba m'mbano kisu kyembe kimayi, kihimbi jaandu gaciu kichiu kshu imaro mpamba chipula shimaje i-chisu ekigero mumagi, mufyu chimayi mumagi,mufyu kiimbe kihembe chipula, chisu ekegheso ngola lUshU umage lUshU muyi muvie ishiso nsiimE khimake ichaambi shimagi *-ye\de/ kiembe omusyo imbugita mupeni, mwele ichisya omusyo omusyo ekiso omuhyo umfyo tuni esihande, ehande mmaji kigeso umusho kyaadu kyaadu mogwE ekegheso lushu mwambi kajiu kishu chisu kimaghe ichisu [eci:su] chipuula ekigeso mwele ngola omusho 608 sime short sword n limage jambia kahamba ichisu-ichikulu rUbiU ifumu sime njUra insiinge omoyio obirende ngalu kipanga inkota embanda ilimaage esarara echimali kavyU UvyU sime oshu umulehe rUcora,rUhiU inguviluu imundu ushu ikisyu irisaba irisabha, umuchonge sime sime sime njolo shivavi (peneti), kumuboono ensinge ekiso mpanga ungwipi usu sambala ishipanga umupeni lipanga erodwa (mbopu) shombo ruciu ruchiu rubu limaje u-lupanga nyamutangara limayi nnunda omuhyo sime lUshU ulubo sime ufanga umfu mpaanga umnunda shihimbi ekisyo inkota ensinge embanda ekiso kigufu ifyo shime ehumba limaji likhome omuhyo inkoota shobo bogwE-ne 14 akahyo kajiu ushu, isinge chiweko limaghe ichisu ichikulu [echi:su eceko:lo] nkalo embazo sime sime embanda,embaanda 609 mbalamwezi moonlight n lwedzi mbaa mwezi mbaamwesi umwezi mwerini mori mbalamwesi Utheri wa mweri umweesi oborabu bwo motienyi mwiri mweri ukwezi omwezi ulweesi umweri mukwesi kyeni kya mwei kyeni kya mwei mwezi -boru mwiri kukweezi utheri wa mweri okwesi mpembamweli umwetsi,ulwetsi mweri mbalamwesi ukwezi umweri ring'ombe mlenge mbalamwezi pamwezi mwri wa nkyera ? lwezi mmweli kumwesi umwezi okwomwezi mwedi mwir*i mwedi umwezi uloleke mbalamwesi mumweli zingegeta ? lubalamwei lwei livala mwesi mwiiri weru lwa mweri weru bwa mweri mweri okwesi lubalamwei lweyi umwezi wawala impembe omweri umweshi limbalamwesi umweshi mbalamwesi lwehi, mwehi, mbalamwehi luvalamwehi omweri mwezi ng'wezi undangalila gwa mwesi mweri weriye mweri rianduka umwezi lwa mweeli mbalamwechi,luvalamwechi umwedi lyezi *-ye/di,\ lueyi, luei ekyererezi ukwezi mwezi umwezi omwezi omukyeera okwezi okwezi umwezi gu laba ng'wezi omwesi mwesi gudadile omweri ukweezi mweri momogwE-ne umweri ng'weji gope kwezi kutharara monnyi (kyigo kya mori) mwezi ludalile umwezi [omwe*:zi:] lwesi omweri mbalamwezi mnenge echeera chokwezi 610 -eupe white n -elu(ndzelu,wetu etc..) -elu ing'aayo king'aa -elu kweruba(vb) yachokwa zelu njerU iintiswe endabu -a njewa kyeru kwela kweela -elu cheru -eru kiilye nzaU nzaU zelu -hwaa -mwela,kwela ngewo -eewo -ela njeru imwela -eelu ili, kiilui, waili, shiili mbalasu njewa njewa -valafu(ki,mba,si) ikyela ekerabu omorabhu,endabhu,kerabhe,irirabhu nzelu nzeru muzelu njeru uili -eelu nzeru shilavu iwanga -nswefu, nsweefu kyeru ku-swalela shaa rangi shaa yanasye, -anahe, -awasa nzelu kyilyi ichitiswe -valafu kiravu -nhuu u (?) ngeli, huu jeelwa injeru njeru -waa nyeru nhuo -yela -anawe -tiswe -eru nyelu -ngeli nyelu nyeupe n'huhu -msopi endabhu ng'ala -pe ubwelu -pe njeru njeru kuzeru lyeelU, kyeelU mbalafu -swefu -neru *-ye\du\ nyeupe mutare kwera -tiswe nswefu,nsweefu kwela -rikwera okweera ekirikwera inzelu yeng'aa silafu mvalafu,-alafu -eru ukweera kyelwa -elwa mxarisha 1 -rabhu -ape -epe kijeni kyiil*i -tiswe -mbalafu -elu [e*:lo] cheswela (ndabu)eny-eri nzelu ing'ala, yang'ala rutare,elikwera 611 -enyewe self n -yena -ene mwenye mwenye (i)chene mwene (y)eni dinyewe mwene iinkola (omo)nyene -eka nanyere chocho -enene/-onene -elu ichene omwenikili ? mwene mwene -enyego iandari -nene muni -nyene mwene nikili,-enene -ene une cheni [of thing], mweni [of human] -mwene kyene uni umwene,ikyene,ugwene,iryene,inyene mwenyego -enyego iyene yong'ene -ene iitwa -ive inyene, ing'ene -kola nze mwene -muni weka , -eka nene aliwe [oneself], nene [myself], wewe [yourself] -ene umwene -jeni ene jeni -ngwa ngwa -mony mwene jene yene -nnyene -enecho -ene -ene -yeni -ene yene -yene inyene yenye, yoho yoi, wei jijugwe -ene nyeso njeso yiyo mweene, lyeene, kyeene nyene(for a cow),mwene(for human) -mkola -yeni *-ye/ne/ mwene -we (???) kwene -kola -onene,-enene -enka,-onka nyowe nyowe yuyo ng'wenye omwene yumwene(-mwene) -omwene chonyene(thing);wenyene(person) kyeni m(o)xOba 3 -mwene -ikili awene, abene + yakwa kyimonyi weliwe -ene (i)chene [ece*:ne*:] nansyene (myself), aswene (herself) ekyene -enyewe mwenye wenini 612 nyenje / nyenze cricket n -enye mbaasi inyenzele nyenje nyenje inyeenze egesiriri jeeja kimuyenzi ekizirirya indilila mbandi;nyenze nyenze nyenze mkodosi ihalala? umusyenene liyenje nyenje ung'anyo nenje njenje ensaramita ensarabhancha nyenje nyeze inyenje nyenje jjenje nyenze lidakalala inyenze ekiyendhe lidalombwe ngalya # ngalija ? # inyenje inyenze kiyenje kitare ijenza myenji nyenje njenje wanse linyege nshema, mbai i-nyenze pashi pashi nyenze kiyenje rishiiri ing'ulya nyenje jeenzele ndidi,fiswiti inyenze enyenje igihori nyenze enyenje ejere(re) enyengye enyenje inyenze inyenzi haroro # haroso ? # mhOkO 3 rihara;ekesase jiyenze linzelele nyenje njecheri inyenzele [en$e*:nze*le*] chijosolo, nyenze nyenze nyela enyeenzi 613 (ku)jifunza learn v (kwi)gila ku-hina kw-efundiisha kukwilanganizya kuthoma kukufundisha ku-ifunza, ku-soma kwIthomithia ukusambilila gosoma(gwesomia) jifund*ha kw-ega kwiga (ku)ega (ukw)igila kwega (okw)iigila kwIvundIsya (kw)ImanyIsya ku-ifunza -ungi, -ingi, -ngi kweyega losha ukwiga;ukwigana kwirUta okwiikila iligee ukwigilita jifunse kwifundisya ukwigana ukwega ukwega -ifunz'e ku-ifunza ukumanyila kw-ifundisha ku-yiga khw-iyegitza khu-khwiyiika ukulifundisha okw-ega ku-lipundisa ikufunda ku-lifundisa kusambilila ukusambilila (sambilila) kuye_ge_la kw-iga (kwi)libula kwiyEgana kulifundisa ikulosha kwiritana (ku)iritana (i)kshivir*a kwiigira kulibola kuj_iyeluza ku-ijiganya uku-sambilila kwegha kumanyila kwighula kumanyila (kw)iyigana (ku)jivula okwegha ku-kefundisha (ku)langa ukumanyila -iyIIga u-siya gimanjisya ? kumanyizya khifunja,khwimanyisa ukulilangikidya (ku)lifundiza kuiyegana okwega kwiga (ku_)sambilila ukulifundisha kweya kwega kwega kwega amanyile kuhina yeka kiyimanyisa (okw)ega kwiiga ikulosha # iikulosha ? # mhoho 3 ukwegha kwilanga kwifunzya kumenyithua ikul*osha (uku)sambila (ku)manyila kukwilanganizya [kokwilan*gane:z*a] ku-lijikania iyegeka ku-ifunza ku-lima kweega 614 wima upright n (ku)dedembala,(ku)goloka wima sawa uwima rungiI kimusi timalala cIrI ukwimilila oboronge mka butereri impagarara (ku)gorogoka wiima bwema bwima UlUngalu -lUngalu goloka kugololoka chumu gororoka naigUrU turuturu sata chumu bwema ubhuhagalale boronge bhoronge ima wima ukwimilila wima khu-lunjikha yiima uwiima, -ololoka bwagagavu salowa yoroka goloha ukutantamala (tantamala), ukololoka (ololoka) we_ma kw-etegeka whe_ma wEma kuyima, kulikala wima kyumu umwega rungami (i)oroka shum bwima wema wamchitali gwima u-mwima kimerie bwima wikala bwina bwima gwema mhongolomu ghorooka wima wIma ukwima ukugo# loka wIIma wima ughohie gunto uwimilila kukEmania wiima ub'wima kugolokera bwema busimba -gororoka -ololoke uwiima,-ololoka obwemi bwemi,burunga kwemerera kurungi kwemberera-kurungi wiima (ku)ghookea obukololofu uwima bhemereri guhagarara shumu mhola 3 bhoronge wima bwima narungibwega orotsu chumu (uku)zangamala vwima uwima [owe:ma:] kw-ima bwema,tiritiri kwima chululu kugoloroka 615 (ku)imba sing v (ku)pwiita kwimba ku-imba imba kwimbila kuina kubora kw-imba kwina ukuluunda gotera imba kw-emba kuririmba (ku)hooya (ukw)imba korenga (okw)imba gapemba ina;kwina (kw)ina kw-imba idikya kwemba imba iimba ukulilimba ina okwimba imba iimba ukwimba fina ifina; iimba [Swahili] kuyemba ukulilimba ukisingia/ukubina ukubina,okorentya,ugusisingya kw-imba kw-imba ukwimba kw-imba iimba ku-yimba khw-imba yiimba ukwiimba kw-emba ku-imba nyiimba iimba kwimba kwimba iimba ukulunda (lunda) kuye_mba kw-imba (ku)jemba yEmba kuyimba iimba kwina (ku)ina (i)fina kuimba kujemba (ku)imba ku-jimba ukw-imbila; yimbila [imba] kuringa kuimba kuyimba kuimba (ku)yimba ku-jemba (ku)yimba okobhina kw-imba kwImba ukwimba -Imba u-imba guimba kuteela kwi-yEEmba khuyimba ukwiimba (ku)yimba **-yi/mb- kuyemba kweshongora kuririmba ? imba ukwiimba kuboya kweshongora kwesongora kwesongora/kuzina atale kuimba yemba kiyimba (okw)emba kuririmba iba iiva mhombo 3 retya kwimba -imba kwina imba ukwimbila (ku)kwimba kwimbila [kokwembe:la] kw-imba (yemba)okwemba kw-imba ku-chema kwiimba 616 nyimbo song n ndzimbo lwimbo nyimbo wimba inimbo ruimbo lumbo (chumbo) mwimbo rwImbo(nyImbo) ulwimbo ogotera uimbo lwembo indirimbo empooya(oruhooya) ulwimbo iryembo olwimbo ? wathi;mbathi mbathi wila olwembo wimbo urulilimbo rwImbo olwimbo lwimbo ulwimbo, wimbo, ifina nyembu indilimbo iribina obhorentya,amabhina wila lwila ulwimbo nyimbo luyimba lwimba kumwenya ingimbo, inyiimbo olwembo lwimu fiimbo dihimu ulwimbo ulwimbo lwe_mbu ulwimbo un_hambo mwambo nyimbu, msambu ufina ndwimbo rwimbo mafina nyimbo nyembo nyimbo lwimbo u-lwimbo / indwimbo ribhina lwimbo misambu lwimbo miambo n'hwambo lwimbu amabhina wila ulwimbo lyImbo nyimbo membo inyimbo nEEmbo i-nyimbo ulwiimbo nyimbu **-yi/mbo\ miambo ekyeshongoro ururirimbo lwimbo ingimbo,ingiimbo oruhoya ekyeshongoro ekizino ekizima ulutelo maimbo olwembo lwimbo eryembo ururirimbo kyiibo mhendo 4 omobharo lyimbo lwimbo rwimbo kiimbo lwimbo / ndwimbo ulwimbo inimbo [ene:mbo*] lujimbo orwembo wimbo wila enzina,enyimbo 617 (ku)itika answer a call v (kwi)dika kujitabila kw-etika ku-zumia kukwitikila guciokia kudika -itikala gwItIka ukwitaila goiteba irika kw-iramu kwitaba (ku)etaba (ukw)idika kuisirirya (okw)itabwa kwItIka (kw)ItIka ku-idikila iseerya, indya kwetabilwa idika ukwitabha ItIkia okwitabhwa itixa, uxu- ukwidika itika kuhegha ukwitabha uguitaba ugwitabha -idika kw-itika yitiha kw-itika kw-idika khu-hujila yilamo ukwitawila ku-vugira ku-itikila ir*ikaa ku-itikila itiha ukuzumila (zumila) kuye_de_ka ku-vugira (ku)jeteka yEkEtEya kuyitika iirika gwitika (w)itika (i)dikya okusubya kujeteka kutanika ku-jitika ukw-itawa; yitawa [itika] kwitabha kuitika kuyitika kwitika (ku)yikita ku-jeteka (ku)yidika okobherakera (kwitabha) kw-itikila (gU)dIka ukwitika -idIka u-itika gitika kuvilishila kwi-yEEtEka khuhika ukwiitab'ila kwitikira kuyeketa okugarukamu zumila ukwitawila kwetaba kwetaba kwetaba kwetebuka ahwitishe kuitikia ohu-fukhira, kaluhamu, kobolamu kiyilikha (ukw)etabha kwitaba ihika -mima itabha kushosha, kwidika -itabila gwitika ir^ikyia ukwitawila (ku)kwitika kukwitikila [kokweteke:la] kw-itika itaba ku-idika kw-itika kweetaba 618 (ku)iba steal v (ku)hidza kwibha ku-bawa ku-bawa kukwiwa kuia kuiwa ku-bawa kwIya ukwiiya koiba iva kw-ibba kwiiba ? (ku)iba (uku)hiisa kwibha (okw)iba kUng'ea;kUya (k)Uya ku-iba iiva kwiba iwa iiwa ukwibha iya okwibha iva, uxu- iiwa ukuhitsa ib*a iiva kuheja ukwibha ukuiba ukwibha kw-iba kw-iba ukwiv*a kw-iva iiwa, irokuo ku-bba -uhutzi khu-huva khu-khwiibaa ukwiwa kwi-itsa ku-iva uwa iiwa kwiva kwiva iiwa ukwiya (iya) kuhe_ja, kuyiva kw-iva (ku)jiba yiba kuyiva, kuhija iiva kwiia (ku)iya (i)yiva okwiba kujiba kuba ku-jivha ukw-iwa; yiwa [iba] kwibha -iba kuhija -iba (ku)jiba ku-jiba (ku)yiva okwibha ku-bawa kuba ukuhija -iBa u-iva giva kwiv*a kwi-iia khuhicha ukwiib'a kwiwa **-yi,/b- *-yi\b- kujiba okwiba kwiba iya ukwiwa (kwi)ba kwiba okwiba okwiba ahwibe kubawa ohw-iba kihija (okw)ibha kwiiba yina iiva -minja -ibha kwiba -iba kwiya iwa ukwiwa (ku)hija kukwiw*a [kokwi:v*a] kw-iva iba,omwisibi -bavi (verb?) ku-bawa kwiiba 619 mwivi thief n umuhidzi mwifi mbavi mbavi umwivi mwei kitoi mbavi mwIi umwiivi omoibi mrango mwibbi umusuma omushuma umuhiisi umwibhi omwiti kIng'ei kIng'ei mbavi omusuma inyinyi umusuma muici omwifi mwivi udyasi,umitsi msumi, mwisi, mr*ango mheje umulanvya umwibi umwibhe mbavi mbavi umwiv*a mwivi mubbi mhizi muhuvi umwifwi umwivi omwiibi mwivi inyinyii mkwiva umwiva umwivi nje_je_ umwivi mwihi mwi mhiji, mwifi inini mwamba mwamba iyivi omwifi mwi nk_ungu nngwii u-mung'o omwibhi mwifi mwifi mwifi mwii mwihi mhiji omwibhi mbavi ng'ubi unhiji ng'wiibi, msambo mwivi muhembi umwiv*a mUsEEmbi, mwii mhichi umwivi kiwa *-yi,/bi,\ mwii omushuma igisuma,umwivyi munvi umwivi omusuma,omwibi omwibi,omushuma omusuma omusuma umwiba ng'wivi omwibi mhiji omwibhi umwivyi inini -minola umwibhi ng'wibi mwivi mwamba mbafu, r*ango mung'o miji umwivi [omwi:vi:] jwawiyi omwibi mbavi mbavi omusuma 620 jicho eye n liho linso ziso ziso iliso ritho iriso (meso) ziso (meso) ritho(metho) iliinso eriso ritho liso ijisho eliisho,(amaisho) iliiho iriso eliso meso itho itho(metho) siso iva eliso riso (i)riso idyiso ritho eliso(amaso) iliso iriso iliho, riso (meso) riso lihu ilyiso iriso iriso,amriso siso ziso ilyiinso (mu)riso riso luso nenge imoni imooni ilinso / aminso eliso liho ir*iso iRiso liso ilyiso riso ilinso lihu emoni lihu / mihu liyo lisu iriso riitho riitho riso riso,meso liu diso, nziho liyo i-linso / a-minso eriso(amaiso) lyiso lisu / mesu lyiso lijo (minyo) liho lihu / mihu iriso ziso liso ikisige liiso riho/miho riho ilyinso / aminso liiso liho ilinso lisu / masu *-yi,/co\ *-yi,/nco liyo eriisho ijisho,amaso linso ilinso eliso eriisho eriiso eriso iliso zisho emoni liho eriso(amaso) ijisho iriso (meso) iriso -misa iriso liso linso, minso riitho riso linso / minso liso iliso [eli:so*:] liso eriso(ameso) siso ziso eliiso 621 machozi tears n amahodzi ndililo mesozi mesozi imisozi methori mbori masozi methori aminsozi amariga mithori maliga amosozi amalila,amaizi ulwihosi zingusuri amasiga methoi methoi mahozhi ilwaa amaziga michechere idyosozi maithori amasika imisoli ilwihotsi msoru mahosi amonsozi amaisori amaisori maho(t)zi masozi amansozi misori maziga masozi malika kamasika aminsozi amaziga myodi misor*u mihodi amansozi aminsozi maholi amariga maholi moli lisosi / masosi masoru methori methori isoro (masoro) masiga maholi misozi, mahozi minyoyi a-minsozi changisuri masoshi misosi masoshi maoli manjochi maholi chingisori masozi nisozi amasosi miisozi mihoi ndighigho amansozi misholi manyochi amiinsodi masozi maoli emiziga amarira,iryasozi minsozi aminsozi amalira eriizi emiziga emiziga amansozi meshozi amasikha manyosi ezingusuri amoosozi masoru moi 9 amaisori jisoshi minsozi, malila methori mchenyer*e masozi lusosi imisozi [emiso*:zi] misosi ezingusuri mahozi mesozi amalira 622 -eusi dark, black n -nitu -fii -eusi ku-chuta chilu(i) ntuma yachilu titu mbirU iintifi obomwamu -a njiu kyiraguzu ichilabura ilagula -tiitu nzirabhuru ilafulu nziU nziu titu ivaywa -guzu,obwilaguzu(wensi) ? rema -ilabhula nduma njirU njilafulu iilu nitu,kutitu njiu nitu(-titu) ikyilabhula ikimwamu ubhumwamu,ubhwire,gisunt ? (i)fita nhitu umwilu njiru-wiru -ddugavu nitu shimwamu imalii -fisu, -fifu -irugavu -akudimba kyuu -anapi hilu ichitifi -titu kimwamu -inyilu -ili -titu, -nditu kyuu, shuu rijiru njiru -uu nyirafuru mbili -kuda -anapi -tifi irabhuru nditu -nditu nditu mbili -titu imwamu ntitu bUpi inditu -pi njiru njiutiki nyiru iilU nitu -fita nt(h)itu mbilipi -iragura irabura tifi -fisu,-fifu (kwi)lagura -rikwiragura omwirima kwiragura ililu yechuta simali nitu mwamu ichirabura;uwirabura(person) kyuu moje 3 -mwamu -api -ilabule kijiru kyio -tifi ntitu (i)chilu [eci:lo:] che-piliu, je-piliu ekirema titu ntitu orwilaguzu,kirikwilagura 623 (ku)sikia hear v (ku)pulika kuhulika ku-sikia tegeeza kukwivwa kuigua kusikira -tegeleza kwIgua ukupulika koigwa ichwa ku-wulira kwumva (ku)hulila (uku)pulika kwigwa,kwitegerera (oku)yungwa ngaichwa kwIw'a;Iw'a (kw)Iw'a ku-hulika ishwa kuhulika adanya mdwe ukumva Igua okungwa tegela, uxu- mdo ukupulika i/shwa\ ishua, iishua kupeleka ukwuma ukuigwa ukwigwa -hulika ku-hulika ukuvwa ku-tera mro ku-hulika khu-hulila khu-wulila ukupulika ku-wulira igwa iitya itya # ilya ? # ku-pilikana imvwa mr*oe ukuvwa (uvwa) kupe_le_ka ku-hulira (ku)jowana pEkanya kupikanila iita kwigua (ku)ikua (i)ishwa okungwa kujogwa (ku)vela pilikana ukw-ivwa; yivwa [sikia] kogwa kupulika kupikanila kupulika (ku)yuwa ku-johwa (ku)pulika okoghu kw-iva, -tegeleza (listen) kugwa ukupilika -igwa u-tegheya gighuya, utegheya kwiivwa ku-kEgulya (khu)pulikha ukupulika (ku)pikinira *-yi,/gu,- (*-yu/g-) kuyowa okuhurira kwumva ? uvwa ukupulika (ku)hulila kuhurira okuhurira okuhurra ahwunvye kuiva ohu-wulira kipulikha (okw)igwa kwuumva yiita nhwe kamoje 12 -ighwa kwigwa -imvwa kwigua ir^anyia ukwivwa (ku)pulika kukwivwa [kokwe:vwa:] ku-pikana igwa,okwigwa ku-hulika kw-ina kuhulira 624 (ku)ja come v (kwa)dza kwisa kw-eza soo kukwiza guca choo kw-iza gUka ukwiiza inchwo icha kw-izza ingo (ku)ija (uku)sa kuza (oku)ja lwahacha [have come soon] Uka Uka kw-izha ioka kwiza ocho icha ukuuza Uka okwicha ija, iju, uxu- icha ukwitsa njio isha kuhisa ukuza ugucha ugucha -keza izo nzaga ku-ja icha ku-jja ku-za hamba itsa ukwiza oku-kwidha ida osho isha kw-ida inza icha ukwiza (iza) kuhida hamba (ku)hika isa kuhika orisho kwija (i)yu (i)sha okuja kuhika; hika [imperative] (ku)ja; (maja) [Sw. njoo] ku-ika ukw-iza nuche -isa kwisa -isa kwisa ku-hicha (ku)bwela oghucha so kuza -isa -iza njuu njuu nzaga kwi-iiza, poloka khinicha ukwiida kwiza *-yi,\j- isa (ku)ija kuza ndanga ukwiza (kwi)ja kwija ija lia inza kuiza yicha kiyinza(yinsa) (oku)za kuuza osho, oresho isomoka mjie 3 ukusha kwiza -iza kwija njoo ukwiza (ku)kwisa kukwiza [kokwi:za] kw-ika okuza -izo so iiza,kwiiza 625 (ku)jaa become full v (ku)mema kubhumbika ku-mema ku-mema kukwizula guicura kuchua ku-mema gUcUra ukuzuula goichora ichua kw-izzula kuzula (ku)ijula (uku)mema kuizora (okw)ijula kusUa (k)usUa ku-mema kwizula ichuo ukwuzula -iyUra okwichula ijulaa, uxu- ukudiga i/shwa/ kumema ukwuzula uguichora ugwichora -mema ku-mema ukwizula ku-mema ku-jjula ku-mema khw-itsula khu-khwiitsula ukuzyula kw-idhula umbala usho ku-umbala kuta, mema ukuzula (zula) kumema kw-izula (ku)twele twElya kumema [of people, water, things] iishuwa kujura (ku)yura (i)ishwa okwijura kutwelela kuj_ala gumbala ukw-izula; yizula [jaa] kwichura -isula kumema -isula (ku)twilia ku-twelela (ku)mema ugwichora ku-mema (gU)madIka ukwisula -okala uijua gijua kwizura kU-kEjUla (khu)mema ukuzyula (ku)mema *-yi,/jad-, *-yi,/jud- kutwelia (ku)ijura kwuzura zula ukuzyula (kwi)jura kwijura kwijura ameme kumema [e.g. mto] ohw-ichula kimema (okw)izura kwuuzura yiishua mwEnemjie 1 ukweshora kokala -okala kuiyura its*uo ukwizula (ku)mema kukwizula [kokwizo:la] ku-gumbala izura ku-mema ku-mema kwiizura 626 (ku)jua know v (ku)manya kwinsi ku-manya ku-manya kumana kumenya kumanya ku-vimanya, ku-tambula kUmenya ukumanya komanya imanya ku-manya kumenya (ku)manya (uku)lukagula komenya (oku)menya kUmanya (kU)manya ku-manya iivilya kumanya manya imanya ukumenya -menya okumenya manyaa, uxu- imanya ukukimanya manya imanya kumanya ukumanya okomanya okomanya -manya ku-manya ukumanya ku-tanga imanya ku-manya, ku-tegeera ku-manya khu-menya khu-manya ukumanya ku-manyha, ku-tegera manya imanya imanya ku-mala kumanya imanya # iruanya ? # ukumanya (manya) kumanya ku-manya (ku)manya tanga kumanya imanya kumenya (ku)menya (i)manya okumenya kumanya kuj_iwa ku-manya uku-manya kumenya kumanya kumanya kumanya (ku)tanga ku-manya (ku)manya okomanya ku-manya (ku)mana ukumanya -mana umanya umanya kumanya kwi-mana, kwi-teenga (khu)manya ukumanya (ku)vimana kutanga okumanya kumenya,kuzi manya ukumanya (ku)manya kumanya kumanya komanya amanye kuteiya manya kimanya (oko)menya kumenya imanya imanya mjogo jwa mae 3 -manya kumana -manya kumenya imanya (uku)manya (ku)kagula kumana [koma:na] ku-manyilila menya ku-manya ku-manya kumanya 627 (ku)kaa (e.g. kitako) sit v (ku)taama kwikala kw-ekaa kw-ekaa kukwikala guikaranthi kusea kidombo -kala gwIkara nthI ukwikala goikaransa,kwebuna ikaa (kirombo) ku-tyama kwichara (ku)shuntama (uku)teng'emala kuikara (okw)iyanja ndamia wanda kwIkala nthI (kw)Ikala nthI ku-kala hasi ibara kwikala damya dembo ukwichala ikarathI okwiyanja ixalaa, uxu- ukulama,ukusyejegala tamia kutama ukwichala uguikara ugwikara -kala ku-kala ukwihala kw-ikala ku-tuula ku-kala,kw-ij'ega khw-ikhala khu-khwiikhala ukwikala ku-tyama ikala kaa r*embo kw-ikala kuhala pasi ukwikala (ikala) kutama (pahi) kw-ikala (ku)tama, kuhingamaki tama paE kulikala kaa (rembo) gukara nthi (ku)ria (i)`tamya okwikera kutama kuk_ala ku-tama ukw-ikala pansi kwikara -ikala kwikala pas# -ikala (ku)tama ku-tama (ku)tama ogwikara -ikala (gu)gIsha ukutugala -ikala, -gIIsh ? + u-kukhaa gikhaa kutendama kEkala (khu)tama ukwikala kwikala [kuishi], (ku)livaga kutama utama okushutama kwicara i_kala ukwikala kusintama kushutama kwikarira kwikarra akhale pansi kuikaa shi yihala kikhala (okw)ikara kwiichara kaa hebo mejogo ukikara kwigasha -ikala gukara nthi ir^amia ukwikala, ukwikalisya (ku)kukala pasi kukwikala [kokwika:la] ku-tama ikara ku-kala kw-ikala kutekama,kusuntama 628 (ku)kaa dwell v (kwi)kala kwikala kw-ekaa kw-ekaa kukwikala gutura kukaia gUtUra ukwiikala, ukusamila komenya rua ku-gona ukuba (ku)tuula? (ukw)ikala kuikara (okw)ikala kUtUa (kU)tUa ku-kala imishika kutula damya ukwichala;ukubha -kUUra okwikala ixalaa, jenga ukutama kaa kutama ukulana okomenya okomenya -kala ku-ishi ukusamila ku-samira ku-sula ku-kala kaye havumenyo khu-menya ukwikala ku-sisira, ku-senga kwikala ikaa kw-ikala kudila ukwikala (ikela) kutama ko-menya (ku)tama tama kulikala [live] kaa gutura (u)tuura (i)kaa kwikera kutama pungutama uku-lewela kumenya -ikala kwikala -ikala ku-tama (ku)tama ogwikara kw-ikala gukala kukaja -zenga + u-kikhaa uduva kutendama kEkala (khu)tama,khuvuya ukwikala kwikala *-yi,\kad- *-ka\d- kutama okutaaha kuba kwi_kala ukwikala kutuula kutuura okutaaha/kurara akhale kuika menya kihamila (oku)menya kuba;kwichara ikaa mejogo ntunage menya kwikala -tula gutuura isamia ukwikala (ku)kukala kukwikala [kokwika:la] ku-tama emenyo -nokala kw-ikala kutuura 629 moshi smoke n ilyosi lyonsi mosi mosi ilyosi ntogo mosi mosi ndogo ilyunsi erioki mt*hi mwoosi umwotsi omwiika(emiika) ilisusi;ilyusi iryoki ingesi bomenyi syUki syUki yosi ihumwa omwika musu musu umwosi ndogo ingesi ilyuki mtsu [to smoke = onga] ukupepa musu musu, futa lyosi umwotsi irioki iryoki moshi mosi ilyosi muki mtsu mukka yosi mwoshi lilisi ilyonsi mwosi lyohi nsuu nsu lyohi ilyosi mtsu ivyunsi lyosi umwochi lihyohi lyoi lyosi musu togi ntoo musu ingesi lihyoi mauc_h_i lioi i-chunsi iryoki lyoshi lyosi lyoshi lioi lyohi lyohi iryoki mosi lyochi ilyosi lyoochi yuki riuki ilyosi lyUUki i-lyosi,kwosi ilyoonsi lyosi *-yi,/ki,\ (*-yu/ki,\) lioi omwika umwotsi lyunsi ilyonsi omwika omwika okunywa etaaba omwika ilyosi moshi omwosi lyosi omwoki umwotsi musu musu mka 1 iryoki lyochi lyonsi ntoogo mtsu chunsi lyosi ilyosi [eljo*:si:] lyosi omwoki iyosi mosi omwiika 630 (ku)shiba have enough to eat or drink, b v (kwi)guta kujikuta kw-eguta kw-eguta kukwikuta kuiganua(kUnyira) kuguda kw-iguta kUvaa ukwikuta koigote ighuta kw-ikuta kuhaaga (ku)iguta (ukw)iguta kuigota iguta kUvUna (kU)vUna,(kU)laUka(water) kw-iguta kwiguta,kuhikwa wuda uguhaga hUna,igaria? okwikuta ikutaa, kulya ukwiguta yuta, fwer*a, koa kukola ukubaga ukuigota ukwigota -iguta kw-iguta ukwikuta kw-ikuta ku-kkuta kw-iguta khw-ikura khu-khwikura, khu-nyalikhana ukwikuta kw-iguta kwikuta, ku-duda iwur*aa ku-siba, ku-tubahi(?) kukuta ukwikuta (ikuta) kutupila kw-iguta (ku)tupi yukuta kuyukuta [food], kulovela [beer] ivura kunyira (ku)nyira (i)huu`ta okwiguta kutupila kuk_uta, kukwanila jukuta ukw-ikuta kwighuta -ikuta kwikuta -ikuta kuyukuta ku-jukuta (ku)suta, (ku)yukuta okwighota kw-iguta gugUta ukwikuta -igUta u-kikuta gikuta kwikuta kU-kEkUta khwikuta ukwikuta kwikuta kuyukuta okuhaaga guhaga ikuta ukwikuta kwiguta kwiguta,kuhaaga kwiguta kwiguta akute kuighuta ohw-ikhuta kiyikuta (okw)eguta guhaaga iwuuha mkehe -eghota kwiguta -haga kubaa iuur^a ukwikuta (ku)kukuta kukwikuta [kokwiko:ta] kwikuta iguta,nywa mvimbi kw-iguta kuhaaga 631 mkano denial n (ku)bihila ku-emea ulukano gukana kukana ku-kana Uregi ulukano ogokana ilegha kwegaana ukwanka(ukwihakana) (kw)etonga ulukaano;ulubihilo kuhekama olwigano Ulei;UkaIIyo ku-lema obwangi lema inyanka;impakano elikana uwusiiti ukubela,uvubele ilea, kana kunyomoka ukuhakana okokana okonga ku-lema upande ukuyigha ku-kana ku-bera khw-iyamba khu-khwiikana iwoko kwegana nkano ikanaa ukana uluhano ichikanike liiyambakana mkano mkano kulema, kukana ikana gukana muriere ikana [?] # ukana ? # kwigana kana, ukana u-mupanzi kwanga kana kulema kana luboko ku-kana kwanga kana gutUnIla ukukana BUkaani, BUlemi u-hita ikhano uluhano kwi-kaana mbelo,lubelo ulukano (ku)lema ukano okweguruka iwoko kwetonga kwehakana kuhakana ulunkani kuemea, kukana ohw-ekhana, ohw-eparawuda msiiti ubhwangi ukwaanka (i)kaana mkOnO 3 ukwikana bulemi kurega il*ewa, ikana kuntazumila lukano ulukano [oloka:no*] kanila mlemo lulimi empaka 632 (ku)kataa refuse, say no v (ku)bihila,(ku)kaana kutuna ku-emea -emea kukana kurega kulega ku-kema kUrega ukukana kwanga legha ku-gaana ukwanka(ukwihakana) (kw)anga (uku)bihila kwanga (oku)lema kUlea (kU)lea ku-lema kwanga lema uguhakana;ukwanka -rega okulema xanaa, ikung'unte ukubela,ukusita amba ehe, amba e/e/ kubela ukwanga okonga ogokana -lema ku-lema kukana ku-sito ku-wela, ku-gaana ku-lema khw-ambakhana khu-khwiikana, khu-looba ukukaana ku-loba, ku-simbeza kwita, kana ilema ku-hita, kaehi oho kuhana ukukana (kana) kubela ku-sura (ku)kana kana kulema ileya kurega (ku)riera (i)lyaa (oku)rema kukana kukana ku-kana uku-kana kwanga kukana, kushita kulema kukana,kushita (ku)kana ku-kana (ku)bela okwanga -lemela (kU)lema mma!! -lema, -kaana u-hita/u-khana uhita kuhana kwi-siita khubela-ka ukukaana (ku)bera weyu okujeema kwima,kwanka kana ukukaana kwanga kwima,kwanga,kunaga kwanga kwanga akhane kuemea ohu-haya, ohw-ekana kikhana (okw)anga kwaanka (i)lia mkolwa 1 ukwanga kulema -kema ari legha (uku)kana (ku)sita kukana [koka:na] ku-kana yanga -lema ku-lemela yaanga,hakana 633 (ku)iza reject, refuse v (ku)kaana ku-emea -emea kukana kurega kulega ku-lema katukatu vuva ukukaanya kwanga legha ku-gaana ukwanka(ukwihakana) (kw)angira (uku)beesa kwangera (oku)lema kUlea;kUkaIIya (kU)lea ku-lema kwanga lema kuchu ukwanko regana okulema siita ukubela,ukusita lea kubela ukuchanga okonga uguchwariya ? ku-lema ku-beza kukana ku-luma-ngui ku-wela, ku-gaana ku-lema khu-lega khu-looba ukukaana ku-loba kwita ilema hita kusita ukukana (kana) kubela ku-sura (ku)kana kulema leya kurega (ku)rea (i)lyaa okurema kukana kukana ku-kanishia ukukantula kwanga kukana, kushita kukana kukana,kushita (ku)belalela okwanga (kU)lema nemma -kaana, -lema u-juncha uhita hiti kuhana kwi-nela khubela ukakaana (ku)lema ukana okwanga kana ukukaana (ku)zila kwima,kwanga,kunaga kwanga kwanga akhane kuhua haya, kekhane? kibihila (okw)anga guhakana (i)lia mkolwa wa baka -anga -kema gutunya legha (uku)kana (ku)kana kukana [koka:na] ku-kana tiga ku-lema ku-lemela yaanga 634 nyuma at the back of n kumugongo kunyuma nyuma nyuma kunuma thuba wa nanyuma kuseto kUrinda ichisila nyuma nyuma nyumma inyuma enyuma kumugoongo inyuma inyuma Itina wa... Itina inzingho ilaha enuma numa inyuma thutha wa inyuma,emasiku xumugongo kunsana,kumbele numa kumbele inyuma nyuma nyuma kumzingo ku-chisogo kunyuma nyuma kumbele inyuma inyuma kunsidi, kuntindi inyhuma panyuma numa kwihi, ku-nyuma kwisalo ichisila kumbele inyima munyuma kusOgO kushetu numa nyuma nyuma mma inyuma kunyuma kumbuyo nnyuma i-nsizi anyuma nyuma kumbeli nyuma nkurungu ku-hyetu kumbele nyuma ku-nyuma kUnuma kunyuma numa u-nyuma unyuma kwisinda kUnuma khumbele kunsidi (ku)mberi ukiogo enyima inyuma cisila kunsidi,kuntindi enyuma enyima enyuma enyuma khosi nyuma emukhongo kumgongo inyuma inyuma kwanuma mkolwa wa balomE nyuma kunuma numa naa nyuma moongo kunsizi kunsana kunuma [konu:ma] ku-nyuma iguzu,inyuma kukisogo ku-nyuma enyuma 635 (ku)chovya dip v (ku)dzabika ku-chovya engiza kutupikila gutombeka kushi ngia -chofya kUgIa Ivu ukuchovya gotongeria itovea ku-tima kukozamwo kukoza,kwibika (uku)sabisa kokorya (oku)sabya kUlikya (kU)inda ku-zhang'hika kwinika kaba ukudiimba okusabya nyumixa ukusasa tonsir*a kudomba,kuyina,kuywika ukudimba ukuchobia uguchabhya,ogotongirya -sofa ku-chovya ukuzuv*ika ku-tungya ku-bbika ku-diza (ugali) khw-inikha khu-siikha ukutiinteka ku-inyhika ku-lidya ikapa fo ku-tachila kudwivya ukutimpika (timpika) kuyina, kujwiga ko-dogera (ku)suha suya kujabika yaamba gutombeka (u)tombeka okukosya kusunc_h_a ku-chuvhika uku-vunvya kukori kusasila [food], kuloba kulikisa kusasila(food),kuloba (ku)swika ((ku)sabika) (ku)yina okotobheka -toweza, -chovya (kU)dabya jwisya -koja, -zubIka u-hombya uhompia kutumpiha kwi-iina khuyina ukusonda (ku)joba *-yi,/n- kusubika okujabika kudubika timpika ukutiinteka kukoza kujabika,kwibika ekidipa ekidiba/ekidipa tobela kugin_t_a hosa, tonga kisanvia(kisanvila) (oku)korya kudiimba olota mkoyo 3 -tobheka kusombya -somfya kugera nijuni? sotsa (uku)somfya (ku)sasa kutupikila [kotupeke:la] ku-chuya tobya -loweka chovya kukoza 636 (ku)wa na mimba be pregnant v (ku)vedza ni lileme kubha ne nda ku-wa na mimba ku-wa na ndaa (ana ndaa) kuwa ninda kurituba? kuruda ku-wa na mimba, ku-banang..? ukuseenda inda koba morito -tika ndenyi, mda ku-bba kidda kutwala inda kutwara enda, kugira olubunda/obusito,kushenga (uku)situpala kobha nda (okw)imita kUitava;kUkua Ivu (kU)itava,(kU)kua Ivu ku-wa na inda icha kuba n'enda ewa mane # manq# ? # ukubhan'inda -gia ihu okwimita va ni nda, va ni mitungo+ ukuva nu lutumbu nyali na hali kuoya nu luleme okoba-nda okogotya,ogobhanda -kana inda ku-wa na inda ukuv*a pav*ung'wamu ku-sumula nda ku-tumbala khu-helitsa khu-eesa ukuwa ni nda, ukunwama kuba-nda, ku-linda ku-vana situmbo ikufinga ku-va na chitumbo kuva nu lwanda ukusenda inda (senda inda), ukunyomelela (nyomelel kuoya nu luleme ko-heriza, ko-vereka (ku)wa ni kitumbu ba na ndumbo kuva na ndumbu ikurika mwana [mtu], yoor# [animal] kugia iu kuya iu (i)va na hali oku na inda, okugwatirira kub'a ni chitumbu kuk_ala ni mimba kola or jukuta shitumbo ukuwa pa wukulu abhere nda kuba mulufukwe, ichifub# kuva na yinda kuba nudufukwe?ichifubo abinindumbo ku-be na ndumbo (ku)vya na ndumbu okoghegha enda ku-nda na nda alinulwanda u-tenda nda utenda urito kuv*a nu lwaanda kwi-lotupa luleme ukunywama kana yinda ana ndumbo okutwara enda finilila, senda nda ukuva-ni-nda,ukunwama (ku)twala enda kugira enda kutwara enda aba nu lwanda kuzwama ohu-bha nenda, ali wasito kiva nu lwanda(mimba=lwanda) (oku)bha ne nda gusama inda orele mokyama 1 ukwimokya;okobhorora kuziba nda -twala nda riime iwa mnene (uku)wa nu wula (ku)va nuvu kunue ? kuwa ni nda [kowa ne: nda:] kuva ni chitumbo gega enda,butundu ku-temela kw-ingilwa kutwala enda 637 -enu your(s) (pl.) n -enyo -jobhe enu yenu -inu giaku yenyu chenu yenyu iviinu (ebi)eino -enyu byanywe -anyu -anyu -enyu ganyu yebwe kyenyu waku -enu ialwa byawe,chenu,wenu? wofu ewe -anyu gIaku yemwe -anyu jyanye nywe -inu kiwanyu -enyu ekeinyu jenu yenu, zenu winyu yavo vyavo iyowo(-owo) -inu imwe sako, senu -an -enu yinyu ichinu / ivinu -inyu yenyu, chinyu -hinu -inu -a mwenga janu -enu(sw.yenu) -enu -mwany yemwe jwino / b'ino, hino yanu yenunji -inu -anyu -inyu yenu -inyu jinu inu, jinu -inu yenyu yenyu -ing'we -fyinu -ing'we anyu anyu yinyu maani, lyaani yakho(s),yenyo(pl) -inu (yenu), ya mwenga yinu -anyu -inu -inu -anyu -anyu ekyawe ekyawe yinyu yenyu byabwe, byengwe yenyu -bhyenyu chaanyu fanu molagori 3 -enyu -ing'we -inu yeenu shanyu -yinu / -vinu ghinu -inu [i:nu] cheenu, ebyenyu yenu yaka, chenu yaanyu 638 mchi (kwa kutwangia) pestle n umutwangilo mtoho mtoho unkongolo mukimi msi mtoho mUthI umuunsi omoswago mshi mukonko umusekuzo omwiisi umutwaango ikwero(mote) omwisyo mUthI mUthI mtoho ichafuna omwisyo nchi umwuusi mUUthI omwisho umunsi untwagilo mtangio ntwangilu umunsi omote go gutwangera umutwangero mtoho mtoho umusi musi musekuzo, kigotta musi muswajilu kumutsungilo umbale mukonko mwii nnshi mwihi umunsi umunsi mwisi mutizilu mwihi mwi mwisi nshi ntiri mtangyo omwisyo mwii munc_h_i mwii u-musumbi omiorchi chusi mwisi chusi mwi mwihi mwisi / misi omote mtoho ng'wIsI ikyusi ng'wiishi nukhonko mukhonkho umunsi mwise mtwangilo umb'ale musi *-yi,\nci\ mwii wa kupolia omuhini umusekuzo munsi umbale omuhini omuhini ekyanakyesekuro ekyana-kyensekuro ituli mshi omuyini, omuswaki umtwango ekwero,omwisho umusekuzo nshi mlaka 3 umwisho ng'wisi mwinsi ntiri ngongo musimbi ntwangilo unkongolo [o:nko*n*go*:lo*] mwisi eriti ryokutwangira mtohi mtoho omuhini 639 (ku)ingia go in, come in v (kwi)ngila kujingila kw-engia ku-engia kukwinjila kuthii ndaani kungia kw-ingila kUgukuma ukwingila gosoa ime ingia kw-ingira kwinjila kutaha(mu) (ukw)ingila kusikera (okw)ingila kUlika (kU)lika ku-twigila kutahila eda ukwinjila ingIra okwingila ingila ukwingila,ingila enda kati kuyingila ukwinjila okosoha ogosoha -ingila kw-ingila ukwinjila kw-ingira ku-yingila kw-ingira khw-injila khu-khwingila ukwingila kw-ingira injila yaanga kwingila kwinjila ukwingila (ingila) kuyingila yingira, kw-ingira (ku)jingila yingya kuyingila aka gutonya (u)kuma hi`ta okwingira kujingila (ku)lowo (nkati) jinjila ukw-injila; yinjila [ingia] kusoha -ingila kuyingila -ingila (ku)jingia ku-jingila (ku)ngena okosoha -ingila kwingIla ukwingila -ingIla u-hefea, u-kia ingia, kira kwinjila kwi-iingela khuyingila ukwingila kwingira kujingia okutahamu kwinjira ingila ukwingila kutahamu kutaaha kutahamu kutahamu tuha kuingia ingira kiyinjila (oku)sikira kujamwo aka molO 3 -soha kwingila -ingila thungira iir^a ukwinjila (ku)kwingila kukwinjila [kokwi:n$j*e:la] kwinjila sikira ku-ingila kw-ingila kuta hamu? 640 -etu our(s) n yesu -jetu -etu -etu yitu cietu yedu yetu yetU iviitu (ye)ito -eru byaiswe -achu -aitu -etu icheto -eswe kitU witU -etu byetu,chetu,wetu odu -achu giitU eswe -itu jyawe yamotu -itu kiwachu -eto weito getu -etu vyitu yiswi vieru iyefwe(-fwe) -itu iffe yetu, setuwetu -eru etu yitu ichitu / ivitu -itu chitu, yitu -itu -itu -a twenga jeru -etu(sw.etu) -etu -edu yeswe ito [things], bhito [persons] yat_u, chat_u yetuwe -itu -itu -itu yetu -itu jitu itu -itu eyito yetu -iswe ifyitu -iswe -itu itu witu mEEtu, lyEEtU yeto(s)yavo,yavene -itu (yetu), ya twenga yitu -eitu -itu -itu yeitu -aitu ekyaitu ebyaitu yitu -etu, yetu, chetu byeffe yesu kyetu,(bhyetu pl) chaachu kyehu mlOngO 3 -eto -itu yetu shar^u chitu / vitu -itu yitu [ji:to] jeetu, ebyetu yetu yetu yaitu 641 (ku)mimina pour v kuhumya kw-etia ku-gea kupungula gwiturwa kudia tila gwIta ukwitulula goitera,gokung'unta mimina, kuta ku-suka kuseesa uku)humisa kuitorora itilila kwItIka (kw)Ita ku-gida ifulwa kusesa busuo ibusuo uguseesa ita okwita gigida ipusuo ukududa lesa ibuswa kumimina,kusopa,kudidisya ukuguka okohoma okohomerra ku-gida kw-itila ukwitilizya ku-hungula ipusuo ku-fuka, ku-yuka ku-kupula, kw-ita khu-sundula khu-tsukhaa ukwitila, ukumimina, ukukunkumnila ku-fuka kwang'anidya leta ipuswa, iletya ku-yakanya kupungula iupsuo, iletsa ukwitila (itila) kumimina kw-itula, yitula (ku)jegela yakana kuyita, kumwagha ileta gwituura (u)tuura (i)l*esa (okw)itira kupongola (ku)pungula ku-shula ukw-itulula; yitulula [mimina] kwitorora kupula kumimina kupula (ku)mimina ku-jakana (ku)yita gwitera ku-gida (gU)samya ukusulula -suka, -pumunha u-mimina hunua kuponya pUUngUla khumiminya ukunina kwitira *-yi,\t- kujita okushuka gusuka,gusanzaza,gusesa itila, itulula ukwitila,ukumimina,ukukunkumnila kusesa kushuka kusuka okusuka aponye kuitia chuha kiponya (okw)iturura gusuka inguta, (i)ngua iihita melOngO(e)bele -homa kupumunha -fuka ituura letsa, pusia ukwitulula (ku)vivina kupungula [kopon*go:la] kwitania itururura ku-gida kw-itila kuseesa 642 kiyoga mushroom n vwova,vwipa kiyoga uyoga uuyoga makuno chuwa toga makunU uwowa oboba kichowa kyikolyo ikizinu ekituzi uwiipa amakubhiti,obhotogose(small) echitebe cha nyamukoro IkunU IkunU uyoga isha na sha ekitebe chanaminkolo mfuli ichoo ugwobha makunU litiko uwipwa machuchu iking'uvali makuku ubuyoga ulwobha irioba amobha,amobha ga ng'iti uyoga uyoga uv*woga marino ichuchu katiko uzoga vwova bubwooba uwooga kitiko uwogwa ishoo ishoo uvahe uwoga machuchwi uwowa woga urwova bwoga bwoga wowa ishang'a gikunu ikunu itongoyo (matongoyo) gany abu ndege ? bwogha bowa uvhai u-wowa ekitogose bwoga uyoga bwoga byoga ngowani amakobhiti kiyoga boba uboga Booba impota, mampota ighojoa, ihumbuka, impukwi, impota uwoga lyooze uvusa ub'ooga woga *-yo\ba\ ekituzi ubugogo,ubwoba,ubumegeri wowa uwooga echituzi orutuzi ekituzi ebituzi uwoga kiogha olwoba uwoga erikubhiti ikizinu;igiheefu ishang'a ishang'a melOngO edato amobha boba lyoba mukunu ichuchwi uwowa lyogha uuyoga [oojo*:ga] uvaasi amoba kiyoga uyoga ekituzi(ekituzi) 643 (ku)oga bathe v (ku)kalava kw-ehaka kw-ehaka kuchinda kuthamba kuoga -kogela kUyeria ukufulala ogwsibia omobere kuthamba ku-naaba ukwoga (kw)oga ukukalava kuisabha yoga kUthamba (kU)thamba -koga, ku-isunha kunaba samba ukwiyuhagila kwiyoga okwoka oga ukwoga kusambie kuyogha ukwiyuhagila ukuisaba ugwisabha koge k-oga ukoojela kowa ku-kupitza, kw-iguma khw-isinga khu-khwisiinga ukufulala ku-naaba ku-liinga medi ikusangya ku-lihinga kwoga, kugeza ukufulala (fulala) kuyogha kwi-singa (ku)hoga Oga kuyogha ikusanja kuthamba kuthamba (i)saamba koose okwoga kujogha (ku)samba ku-joga u-kupwila kwisabha -oga kuyogha -oga (ku)yoga ku-joga (ku)samba kwisabha -haka? koga ukoga -oga u-ogha goga kugeza kwi-ooga khuyoka ukufulaala kulikumbira mashi *-yo/g- kuyoga okunaaba,okwoga kwoga fulala [swim: owa] ukufulala kwoga kunaaba kwoga kwoga ahwoje kuhaka ohw-eyokha, weyoke kiyiyoga (okw)isabha kwiyuhagira (i)kusakya melOngE:na -ogha koga -oga kubutira(kuthamba) isamba koose (uku)samba (ku)kwogha kuchinda [koce:nda] ku-likulumula isaba ku-oga ku-haka kwooga 644 (ku)oka (motoni) roast v (ku)banika ku-oka ku-oka kuchinjika gUakia kuocha k-oka gwokia ukoocha okogekera -okea kw-okya kutara (uku)nyaanya;(uku)banika kuoja (oku)banika kUvIvya (kU)vIvya kw-oka ifinika kuzumbika okya ukwosa hIhihia okubhabha tima ukunyianya osha kunyanya,kuyanika ukwotsa okosamba ogosamba koke, yoke k-oka ukoocha kokya kw-okya ku-soma ku-samba khu-khworera ukubanika kw-okya, ku-talika ku-janikila yookya ku-yocha kwosha ukocha (ocha) kunyanya ku-samba (ku)josa yosa kunyanya oja gwakia (w)akia iyoosha okukora riberi ? kujosa kuoc_h_a ku-babhuya, ku-joka uk-ocha mu moto; yocha [oka] kweki -ocha kunyanya -ocha ku-jocha (ku)nyanya oghosamba -yoka gocha ukufumbika mmoto -ocha, -banIka u-ocha ubanika kusarura kwi-aasha khunyanya ukoocha koshisha kuyosa pamoto okutarika kwotsa puka ukubanika kwocha kwotsya kwokya kwokya ahwoshe kuoka [e.g. meat, maize] ohu-hala, ohu-sikha kivawula,kikhalanga (okw)okya gutara (i)yookya melOngE ta:no -samba kocha -banika gwokia iokya (uku)panika (ku)nyanya kuchinjika [kocen$j*e:ka] kwanichila yokya ku-bwihna moto kw-oka kwocha(kwoocha) 645 (ku)waka burn v (kwa)ka kubhaka ku-waka ku-waka kukwaka kubibia kuaka kw-aka kUvIvia ukwaaka gosamba iaka kw-okya kwaka (kw)aka (ukw)aaka kwaka yaka kwakana;kuvIvya (kw)akana ku-lukuzha ikora [= to cook] kwaka kora iongora ukwaka cina (o)kwaka ixwambata ikor*a [esp. grass] ukupya aka ikora [ikora numba = to burn a house] kuyaka ukwaka okohea ogoka -okwakwa ku-lungula ukwaka ku-korera ikora ku-ggya -lakatza khw-akha khu-khwoosa ukwaka kw-okya ku-kalela yaaka yookya ku-yaka kwaha iha kulumuka (lumuka) kuyaka ku-samba (ku)nyaka yaka kuyaka aka kuya (w)akana (i)yaaka okwaka kubelela (ku)kwelela ku-kolola ukw-aka kwoka -aka kuyaka -aha (ku)yaka ku-tinika (ku)yaka oghoka ku-kweela (gU)baka ukwaka -Baka u-fya gwaka kwahaa kwi-aakEla khuyakha ukwaaka kwaka kutinika okwaka guhisha oca ukwaka kwaka kwaka,kusya kushya okukya apembe kuaka ohu-samba kivekha (okw)aka gusha;kwaaka (i)ya iuwa melOngO etandato -oka kubaka -aka kubithia iaka ukwaka (ku)vika kukwaka [kokwa:ka:] ku-kolela rungura okwaka kw-aka kusha 646 joko potter's kiln n ilitende ziko da kuokea... hakusomela nongo yUmbIro ijooho, mayoko eriko,omoguba kyooto pawunyanyilo(wa fitonga) kebhoga elyochelo lya jinyungu ndUI igitulililo musiko uwixo riko liyengelu ikyotso gwisambo(hare bhagosambero ichinyongo?) simo la ku-somela chikokho inkata itengerwi kyokero chingobo kamayika ziiko lyoko yuumba, ir*iko ku-vayocha ishipembelo nsonta ichochelo lijuku la kunyanyila urubago pahaha kiiya mkombelo i-chiziko eriko pabwochelo pabwochelo rijiko ikigemo itwimIIlo mafwa giocheyo ga nyungu ijoho pyUlE shivu ekyokyezo igitanure ? lungu echokezo(etanuru) etanuuru ekyokezo ishipembo hantu hakuokea nyungu esirombe iyokha isekulo melOngO mhungate obhokaro joko pakuchomela iviga joko 647 (ku)teka (mji) plunder (a town) v (ku)teludza ku-doa(mzi) kwomoranga kuwada - mateka ku-teka kUthithUka ukuchiinvya ogwosa,kobwocha omochi teka kunyaga kUtava ku-soligwa? kusingalicha wada uxutima ixaye ukutelwa ogoteka okomerya -sola ku-solakwa nguvu? ukufyula akaya ku-kwata(wa) ku-kambula -salatza ukulema ikada ku-nyhaga, okw-ingirira ku-teka, (ntete) imaa muri ku-twala kugoma ihaya ukonona (onona) umuz# kukamula likaya ku-gimira mateka (ku)teka kuteka iwara kuura (ku)thara okugwata omusi ku-ukamula mui uku-chilika kugwata kupota kuukamula muji kupota (ku)teka (masi) (ku)kamula mji okoronia omogi ukupoka ikisu -kUBa u-fumba irughu ramankaa kwi-lemeelya okushahura kunyaga,gusahura ukulema-ikada kutwala kunyaga,kwaya kunyaga kunyaga ohu-peya kigalula ijumbi gufata(igihugu) (i)waha muri melOngO na:na gutaa shiir*ia (uku)semba (ku)ghoma ku-tola musi hiza ku-deha isi ku-teka 648 (ku)haribu destroy, spoil v (kwa)nanga ku-bananga bananga kuluwanga kuthukia kunona ku-bananga kwIvangia ukonona gosaria ikonda kw-onona kwonona (kw)ita (ukw)anaanga kosarya (oku)nyamula kwananga (kw)ananga ku-dalila ikunda kunyamula busuo ukwonona -thUkia okunyamula nonaa, uxu- ukunanga nyamar*ia, har*ibu kuhalibisya ukwonona okosaria ogosarya -bananga ku-bananga kunanganya ku-sambula kw-onoona ku-himya khw-ononyinya khu-khwonaka ukoonona kw-onona kwausanga yaripita ku-haliku kunanga ukonona (onona) kuhalibisa kw-ononyia (ku)halabana alabiya kugola fibaya ikasheesa kwinyangia (ku)iyangia (i)nyamarya okunyamura kuhalabhana kuwananga ku-angabhanya uk-onona kusaru kukomania (ku)halibu kukomania (ku)alibiya (ku)harabisa oghosarya ku-bananga (gU)kenagula ukonanga -Biipya, kenagUla u-ruva uruvanga kunanganya kwi-oonona khuyananga ukonona (ku)halibia kualibiya okushisha kumara onona ukoonona kwita kushiisha kusisa kusisa ananganye kubanabana ohu-nyasa, yonona kinanganya (oku)sarya kwoonona (i)nyamarisa melOngO kEnda -sarya;nyamora kukenagula -sisa kuragaraga inyamar*a ukonona (ku)nangania kuluwanga [koluwa:n*ga] koonanga sarya uhalabu ku-bananga kusiisa 649 (ku)dekeza spoil (a child) v (ku)lekedza ku-nenenkeza bananga ku(kun)seneka kuthukia kunona ku-dengeleza, ku-mulekele..? gUcUkia ukwendekezya (umwaana) ogosaria omwana deketha kw-onona kudebasa (uku)hoonga;(uku)lekelesa kokora zendere (oku)nengesya kwananga kaana ku-mwewekezha kusunjasunja,kulela kub..? lusha nicho ukulekeleza -thUkia okunyamula omwana senia kumbeka pamauoko ? ukufyinisha gonchehya ??? ogotentya,ogoteterya -deke(t)za ku-mbananga ukudedev*eka ku-nemunnya ku-himya litende khu-khwonaka(umwana) ukwendekezya ku-ginya ku-mwansanga mwana nyinyii ku-timbangila kunanga umwana ukupololokezy# (pololokezya) kumbeka pakiwoko kw-ononyia mwana (ku)kwe_ha kumlekesela mwana idiisa kunanukia(mwana) (ku)thukia(kaana) (i)nyamarya okutereganja kumhyobaleke mwanaung'ang'a ku-angabhanya uku-lemalika kusari omwana kumlekelesa (ku)mlela pamawoko okosarya omona -dedekeza (gU)bUlIhya ukummonang# umwana -lendya u-tenda kilee umufutaya kwendeshezya kwi-pUnia ukuseneka okutetesa kubungabunga pololokezya ukwendekezya kulela kubi kutetsa kusisa omwana kusisa adekezye kudeeza ohw-onona (umwana) kilela fivi umwanishe (oku)sarya mwana kurela naabi (i)neneka mlomE 1 -sarya gakaragaraga inyamar*a (uku)lemalika, (uku)tenchezya (ku)kumonga kuseneka [kose*ne*:ka] ku-lela ukapakapa nyamura ku-muyekuka -balanga kutetesa,kutesa 650 (ku)ota (jua), (moto) bask (in the sun), warm onesel v (ko)tela ku-otea zua ku-kasa kukota-uzuwa guota kuoda k-otela gwota ukotelela (umusanya) gwotirera,gwote iora mmbari kw-oota kwitaragaza (kw)ota (uk)oteela(ulisuva);(uk)ota(umooto) kuota omwe (oku)bila (omumwi-jua?);(omulilo-moto) kwota sua (kw)ota syUa kw-otela zhua kwota omusana odia ukwot'izubha;ukwot'umulilo -ota okubhila(omumwi),(omulilo) oota ilyunsi ukwota,ukwotela ota mwi kuyota liyova ukwota izubha ogota omororo(moto), ogotera(jua) ogoterra -kota k-otela zua ukootela kw-ivaya msanya kw-ota k-ota luzua khw-ora mmbasu khu-khworera, khu-khwiibakala ukoota ilyuwa, ukoota umoto kw-ota-kasama ku-jota (liduva) (moto) yor*u # yor*a ? # ku-yota iduva kwotela ahasanya ukotela (otela) kuyota lijova kw-atamila umbasu (ku)nyati (lyoba, m# yota mwana kuyotalijuva ora mwi gwota(riua)(mwanki) (w)ota(jua au mwonki) (i)yo`ta mu okubira(bask)/omuriro(fire)/obusanya(sun) kunyatuka lyoba (ku)ot_ela jotela nshenje uk-otela umusanya, ukota umuto kuoterera omwi -otela, -ota kuyota (lijuva), (motu) -otela,-ota (ku)yota lumu ku-jota (lumu) moto (ku)yotelela okoteera -yotela gotela, gota ukotela akamu -ota (-oteela) u-khuwa na mumwi gianika umumwi kwootera ulusanya kwi-oota khuyota ukotela umsenya kotera (motu) kuyota liluma okwota kwota otela, ota ukoota ilyuwa,ukoota umoto kwota (omusana) kwota okwota akasana kwota ahwotele kuotea (zua), (moto) ohw-ota ombasu kiyotela ilijuva (okw)ota umubhasu kwisusurutsa oha mlyangO 3 okota iryobha kota isana, kotelisana ? -igonta izyoba gwota ior^a mwi ukotela kukwotela(ilijuva)(umwoto) kukota [koko*:ta:] uzuwa kota lyuva yota obusenye ku-kota moto kw-otela kwoota omusana 651 kiu thirst n ing'elu nkiu nkiu inyota kunyonta kau ngilu nyota ulusala erang'o laka nyoota inyota eiliho ing'elu enyota obuilo waUni waUni nghwili isuma iliho uangari # uangavi ? # uangari inyoota nyota lilo inyoota uangari nyota nyota gwirapa inyota umuihomo umwihomo,inyonta h'ng'wilu khwilu ichinyooto nyota uangari nnyonta nyala vuluhu buleesa umsala enyhonta nyota kyakuta kyakuta uyuma, inyota ishumilwa uarnari ulusala nywita uvuruhu nywita nyota nyura nyota nyonta no`ta obwilo nywita luj_o nnjota u-lusala anyota inyota kugamilwa inyota nnyota nyota nywita inyonta nkilu nota ukyumilwa noota nyweta nywete ishinyoto noota ng'elo umsala (ku)yumuluwa *-yo/ta\ nyota ya mase eiriho inyota lusala umsala iliho eiriko,ekyaka eiriho iroho ulwasi nkiu obhuluo ikhau inyota inyoota nyoha nyoha mlyElV 3 inyonta nota nkelo buuta uangari lusala kyumilo inyota [en$o*:ta] njota enyota hngwilu njilu iliho,iriho 652 manyoya feathers, fur n amagala,ulwaage mazoya mazoya uweya mabuta mafuri (ma)zoya, uzoya mbUI amavumbu amarionya mafwea byooya amoya ebishanda/ebyoya amagala;ulubahila(ilibahila) zenzoya amakamba mavwIa;vwIa(animals) mavwIa migala amoya mafoya ugwoya njoya amakamba,obhufufi imagala amabuge,ulwage mamboi mayoya amoya amachoki amachoa,ubhuchoa mitipilo, mijusu machipilo amasepe, ameya mabahira kyooya migala mavaha kamafumboo amavuumbu amoya gwimbu mafoo maleha amagala mavumbu mangoma, lwagi amavaha, uvwoya mangoma manyoya mipuku mafuli miriri mbwi(of birds),bue(fur) imboi (mamboi) amakamba mangoma mabweya mavheta ameya amabhuri ameja, amajoja mipuku ameja,amajoja matipwo majuni mangoma amachowa mazoya boya amajoja mayoya (sg. iyoyo) njoya mauri a nkuku amagala mauli makala,lwaki amavumbu mibahira matupio amoya,ebyoya ubwoya mavumbu amavuumbu ebyoya ebyoya amapapa,ebyoya ebyoya amagala mayoya amoya amagala amabhuri amooya mafili mO:ki 3 amashoya;amabhuri boya mazoza magwaje mamberi meya magala uweya [owe*:ja] manyunya amaburi (eriburi) majusi mazoya ebyooya 653 nyuki bee n indzuki nsuki nyoki nyuki izuchi njuki choki nyuki njUkI uluzimu / iinzimu enchoke ntuki nzoki inzuki enjoki inzuki zenzoke imbwiga njuki nzUkI nzUkI nyiki shuki enzoki chuku chuki uruyuki njUkI imbwika injuki njuki inzuke njuki njuki njoki(luyoki inzuki inchoke inchoke nyuki nyuki inzushi njuki njuki njuki nzukwi itsushi intsukhii inzuki endhuki nyuchi shuki shuki unyuchi, inyuchi inzushi njuki uluzimu / inzimu njusi inzuki lujusi njusi njuki shuji njuki njuki shuki ginjuki injuchi njuchi njushi uluzimu / i-nzimu chanyuki injuki vanjuki injuki nzusi njuchi njuchi inchonke nyuki nzUkI injuki nzUkI njuki njuki inzushi nzUkE njukhi induki njukhi *-yu/ki\ *-yi/ki\ njusi enjoki uruyuki nzimu inzuki enjochi enjoki enjoki enjoki inzonshi nyoki enjuhi njushi inzoki uruyuki shuki shuki momorati 1 sinshoke nzuki luzoki, nzoki njuki njukyi nzimu njuki izuchi [ezo:ce:] nyuchi ezinzoki nyuki nyuchi oruzoki 654 asali (ya nyuki) honey n uluki bhusi hasai hasai uuchi uki wuki uki UkI uuchi obohe vuki bwooki ubuki obwoki uwuuki(ichuuki) ubwoke obuki uki UkIwa nzUkI UkI wa nzUkI uki uki obwoki uki uki ubhuki UkI obuki uwuki nyor*i uwuke uki uki boki ubhuki oboke obhoke asali uki uv*ushi uki ukyi uki vushi bubuukhi uwuuki omuzinga uchi, usi uki wuku wuchi, uchi uwoshi wukyi uuchi asali uvwuki busi busi lwachi lwa njuki uji naincu naincu uki obuki busi uchi bhushi u-wuchi obhuki ulwuki, ubwuki asali (ya njuki) ulwuki,ubwuki buusi buchi wuchiwuchi obhoke uki bUkI uluki bUUkI ruki ruke uwushi UUkE vukhi ub'uuki asali *-yu/ki\ *-yi/ki\ asali ya njusi obwoki ubwiki ? uci uwuuki obwochi obwoki obwoki obwoki uwonshi woki obhuhi, obuhi uwushi ubhuki ubuuki ukyi ukyi monO obhoke buki bwosi uuki wukyi, nyoor*i wuchi vwuki uuchi [oo:ce:] uuchi obuki asali uchi obwooki 655 -gumu hard n -kangafu,-ngafu nkomu gumu nkaidahika (i)kangu kiumo ikurie dala kIUmU yakoma, ukukoma (ege)kong'u kongoma kigumu -gumye -gumire -angafu -kong'u -komee ngUmU;nyUmU -UmU dala inangwa kuguma(kuwa gumu)? kumu -gumye nyUmU komee -xalu nyumu kidomari -nonono ikigumye egekong'u -kong'u gumu -dala igomu, ikafu ku-fafa -kalubo, -kwafu bwe shiumu sikumu, sikhunifu -kom -gumu, ngumu ku-nonopa -umu ukamaja ihome ichikome -nonono kidinyu -ngumu -nonopau -ikamamala juumu -umo njumu -umu komeye kunonopa -limba nonopa -kala -kongu ngafu likomu ngafu nnonopa -nonono nkong'u toga -idimu ubukafu -daam, -lambu nkaku ikaku ngomu kyaku nonono -koma -kamala inonwipe, nonou -gumire -guma -kome -kom ? -gumile -gumire ekigumire kuguma homee yetogha syomu nyumu kong'u ikigumye shumu mondogo 1 -kong'u -mu -gume gikiumu ngyumu -tale -alamu (i)kangu [ika:n*go] ku-limba kong'u dala ndala egumire(vb.kuguma) 656 (ku)gombana quarrel v (kwi)taakila kusola ku-gombana ku-gombana kukulwa kunegena kurashana ku-gombana kUrUmana ukulyana eriomana lwa kw-omba kutongana (ku)lwaana (ukw)itaakila ku-omana (oku)yomba kUteta;kUemanwa (kU)tetany'a ku-igomba irumya kuyomba,kukungana sakiya ugusinda -negenania (o)kulwana,(obhulwani) itachi ukulwana hongoa kurwa ukuhoga okobehana okobhehana -gombana ku-gomba kupokota kw-itola ku-kobojjana kw-isonga khu-lembana khu-lomana ukulyana ku-yomba, ku-sola ku-pwatana isakya ku-potana kudalihana ukulemanila (lemanila) kukomana ko-rembana kulosana yOmana kulilongalonga inaa guteta(sw.kuteta) (ku)theta (i)hongwa okuyomba,injogere kulosana (ku)yambana pwata ukulwa korigisa -kulwa kugombana -kulwa ukumbwana ku-putana (ku)komana okobhehana -gomba kuyombya ukulwa -yoga u-gituka giganganeya kuligana ku-kEleea ukulyaana (ku)lirewa *-yu/man- kusongana okujumana gutongana lwa ukulyana (ku)tongana kuteera empaka,kukunduura kukungana kukungana alongane kuomana, kugomba ohu-nyekana, ohu-yomba kidalikhama (okw)iyoga gutukana (i)lwa ndogo -bhehana kwiyoja -sola kutheta luyana (uku)pokota kudaling'hana kukulwa [koko:lwa] ku-menyana eriyoge ku-ibwatiza -gombana kutongana 657 chokaa lime, whitewash n ingedzi(ngedzi)pl. chokaa nchokaa iswakala cokaa chokaa chwakaa cokaa uumula echoka mlachi, (chokaa) kitooka ingwa (e)inoni(lime) ingeesi isyokala sokaa sokaa chwakaa irumwa omula choka ishwankala iswakala nswaxala ichwakala shokaa swakala ishwankale ichwakala iswakara chokaa chwakaa ibanya chakala sangamanya ichokaa luloongo ichokaa, inswakala nyhonyhi, choka sinambwe shokaa chokala uvulongo achipau, umula inswakala chwakala ikibaara (ichokaa) sokaha swakala chwakaa shokaa ndireto chokaa kiui inswakara chokaa ngoombe e-chipawu achokaa ipanya chokaa ipanya swakala chwakala chwakara iswakara chwakaa swakale unpanya swakala sakaa sokaa inswagala nswakaala inswakala swakala engugo nswakala ichokaa,inswakala (echokaa),inoni cooka einoni kyoka/coka iswakala ukoa chokaa ichokaa echokaa ingwa shokaa mondosOni 1 (ichokaa) fagala nkangu chokaa nswakala ng'heje iswakala [eswa:kala] swakala eswakara chokaa (jasi) chwakaa olunoni 658 ulimbo bird-lime n vwulimbo ulimbo ulimbo uulimbo ulimbo Ucaci uupela echoka ulimbo ulembo eshwaagara (whitewash) (?!) umulimbo ubhulimbwe obulimbo Ulembwa;Usasi ulimbo ishika obulembo ubhulembo obukondo uwilembo uwulimbo burembu ubhulembo obolembo obhorembo ulimbo urimbo uv*ulimbo urimbo ulimbo vusandu bupoki enimbo ululu mkomikomi uvulimbo upela le_mbu masiringoko ? ulembu ulEmbo ulimbo irenda ulembwe obulimbo ulembo ulimbo mpangapanga u-wulimbo obhulibho bulimbo ulimbu bulimbo ulimbo (sangwo) ? ulembo ulimbu obholimbo ulimbo ulembo ubulimbo wiilembo u-nembo unembo uv*ulimbo Untia swakhala ulimbu ulembo obusyoni upela uliimbo ulimbo amasirikoho uwulimbo obhurimbo ubukira monto 1 ubhulimbo wilembo bwilembo niompoe? wulimbo vulimbo uulimbo [oolimbo*] ulimbo oburimbo ulimbo ulimbo 659 mshipi fishing line n ululegesi mshipi mshipi indowana rukinga msipi rUngi engori yokorube mulobo olubale (?!) ulusisi(lwa ndovano) urwero ligobe ndoana mwaba? iicha olubale umuzana ndUaro oluungu,olufumbo lugusa lwa ndovani kisipa imichi urogui rwe ndobo umuchibhi kamba ndwano akasikulo lutzabi luchikha lu khuluvila kumukhuura indowani, akapwe eirobi nkova ur*uu msipi ulukusa lwi nswi umwando wakwelela nsipi uniyaari nkwabu ndogana lughoyi rwano ruwatia omchipi lugoji lu kujembalakea nchipi i-swelo omukandara akapote mshipi akapote kilobo endobhyo msipi ulwelo kIInsalya mukhua we utia somba ? mpinda angino lUdigi vulimbwa ligoyi kilobo endobo usipa indowani,akapwe omutego gwebyenyanja endobo enjeno ulwelu erirobhyo ubusha monto ati mesO endobho (luge) rurigi nduana munyeta indowana [endo*wa:na] lwau mshipi msipi endobana,ikana 660 kijito brook, stream n akalenga ukoongo mto mdodo akambana karunji kamoda kolongo mUvuro akaluuzi ensoko mfo mwiga umugeende akaiga akaleenga eketaro akasima kalUsI lukolongo akagela,omugela kimuda, mfongo akagezi rUI lisima xalwiji mfongo kaholo(kiholo) akagezi egetaro ikyoro,egetaro,ikyoma wanda chizanda akajenje kalugi chikolongo shirula khakhetsi akakonko akaiga lundi mfongo kamuto akalu=zi kakemba kagera lo_si lusoku lukolongo lubosi mfongo kamuberesi mwera mfong'o akoji,rigera kakoka mkolonga lushi a-kaluzi riribhoko kasoko lubosi kasoko lusisi lukemba kamfulene akoro longa akisi kasimaana, + kaongo garyongo ijenje kamoongo inkolenga lushemba kijito ebyasana umugezi luzi akakonko omugera akagyera,omutunga omugera omugera ahizi kazuto, mfeeji ahalo akhakhogo umwoonga mfongo monto monkolo akoro longa kiga kaguruma kimfo: akaluzi kakogha akambana [aka:mbana] lusulo akataro kijito msago, kolongo omugera,echaambu 661 mkondo stream, current n ilivindi,umukoga mkondo sia ya mazi mbelo mguu kondo ndurumo uunkuku omorindo mkondo mwiga umukuba engezi umukuka mogera olugeji UsI;itulumo mkondo ifunga # ifungg # engezi umukubha ingechi lugela umukubha inkurumuri inkurumuri mkondo mko wa lwanda amayigha (ma)ipunta muluzu likuvuli kumukhuura umkuku akaiga nkondo soko lupwaili umkuku mugera lo_si nkondo lweni iwala mukondo rui rwa mwera oruji ndonga mweza u-mukuku omukondo lusoko lweni lusoko mkondo engera nduluma unkololo kasela mwurihi ujiro wa maji iv*ingwa mUsemembo lukasi lkunduga mkondo omutunga uruzi mukuku umkuku omutungo ongyezi,omutunga,omushumba omugera omugera ulwizi engasi umugazo banto bamolankolo omokondo weshemelo muundu mukondo luvonde mbelo [o:mbe*:lo*] lwaala omugera mkondo omugera,ekituunga 662 tezo carpenter's adze n imbaadzo sezo seezo imbizo kiluju theci imbwaazi ebatasi tetho imbaazo enshuma/embaijo inyesigo embazo litasyo ngomo tezo embezo teso ityazo imbacho imbajigo imbazo embacho embacho ne(t)zo tezo akandogho teso ggya ilanda entemi sigwajo teso teso ahatemu impato kikura haliku ndeso kinyasiu ithoka ritesyo halilo i-mpato songolelo tesu songolelo mbaso mbacho mbaju embacho mbizo imbiso mbiizo nseso seso imbinzo nsenso mkhondo mbaso embeijo imbazo ntezo ilanda embaijo embeijo shiteso embachiro mbejo umutweelo monto molakolo embasho mbizo tezo teso mpato mbajo imbizo [embi:zo*] teeso embazo nhezo embaizo 663 chungu (small) ant n ikikuula sungusungu msina isungwa nthigiriri sungusungu sungusungu mUthUa intwatwa rige mthaghu nsoli ibimonyo ekinyomo (?!) isisiina;inyasata inguturi obiswela mUthwa mowa, geng'he akachwela safu ikijaaja echinyambutu kinsungwi ilidunungu sasambura masyangali bhalima ikibi ikibhi sungusungu sungu sungu (intenti) inyenyenzi sungusungu nyenyere, firigisi lunenele (vunenele) imonywe ilinsimnyomwe kazimizi singununu nsau unyukudumba inyenyezi ulunyelele / inyelele maparamandi luhutiza lisangali mbamba njapi kimambwe uthingiri ntuumbi nondo ginkorongo limea nyenyele usheshe i-nyelele chichogoti inyegeshi nyaunyau inyegeshi kabiga makwilukwilu, hongohongo lisangali enchoghoti sungusungu kanelele inyegesi nsungwa sungwi sisii intenti kEnsimbU insungwa nyagu nyagu nzungusungu ekisamunyu lunyelele / nyelele ilinsimnyomwe echinyomo enswa enswa inyinya nkookoo ahayiringiri nsinsina esunge umuswa nkokyi mnyina-ma ensonge(pl sengonge) songwa namhani muthwa nondo simunyang'wi malamana isungwa [eso:n*gwa:] masoso ezisunge hudwa sungusungu enyaango 664 siafu (reddish-brown biting) ant n inyalafu siafu siafu isalafu nthuraku safu ngulandi nthua inkalandu chinsanako nt*hapfu naabe intozi empazi,obwazi inyalafu;(umuvaamba) isunuku jifunafu nguku ng'hulandi imarya empazi safu urutozi thuraku funafu insilaku ilihalasu safu (masafu) sarafu intozi amasisi amasisi,ichinsimi hulandi khulandi insalafu sirakwi nsanafu mwanga'chiro, fulafu livalu (mavalu) litingwii, lumelela insilaambi ensanafu dingalau saafu # safu ? # unjalahu insalafu inkalandu sarafu livaru halabu ilau salafu saafu nthiraku nthuraku isaafu (masaafu) ginfunafu halau salau ndopotopo i-nkulandi amasisi chinyega salafu chinyega alau ndopotopo salafu amasisi silafu sanangu ilyung# lu shilamba nyeri nyeri insalafu neleli lidunundu(s),ma-(pl) insilaambi salafu alau empazi nkalandu insilaambi empazi empazi enswa enkubebe insalafu siafu mmehe(salafu) zisinaku intozi;urutozi(one) saafu -mOgana (amasinsi);amanyansonoku jinyegu mpazi ntharaku saapfu nkulandi halafu isalafu [esalafu] salau ezisinaku nhulambi silafu empazi 665 mshale arrow n uludibulo mshale, hosa, mdai hosa, mdai undunda mugui iwanu msale mUgwi ulucheto ensara iporo kasaale umwampi omwambi(s.)/omuhambi imubhi omusimu mufi Iangi Iangi msale mti # mfi ? # omwambi nshale nfi umwampi mUgwI omwambi isonga mfi uludibulu mfi mfi nnshali umwambi umugui umugwe mshale msale uv*wele mwiwi mfi akasaale mmbano busaale umwambi akasale lyonga mfe mfe wa urowi mkwala, lihonga mboro, mshali [by recent generation]; ur*a [= bow] ulucheto mshali lufa nsali nsale msali mbale mugwi mukwi mfi omusimu mpendi [bow and arrow] muvi lionga, lipulupulu, mpamba ulucheto / incheto omubhiyo mbwele msali ubwele msale nhwale, nchale, lihoma uchohi omobhwe msale isonga imilunda isonga muyi rufyu uwele nsoonga umwambe msali msale omwambi umwampi luceto umwambi omwambi omwambi obuta omwambi losa obhuyingo uwudambi(ikumbulu) umubhwe umwampi nfe, nshaale mfe -mOgania umughwe isonga mwambi mugwi mfi lucheto malala undunda [o:ndo:nda] npaamba omubwe upinde msale omwaambi 666 chembe head of arrow, spear head n akagoha kigumba kigumba undunda itumo mdari mkuki mUtarI akalulimi ensonga mfwi mutwe umwampi omuhambi,eichumu engasamo omutwe gwo musimu mUsyI Iumu(arrow) chembe iwayawaya kIaro imbiru mwambi mto wa fumu insonga igisimo igisimo mshale, mkuki nhonga impalala mbari huyu ensongo ya mwambi mtwe-gwa-akasale yaanga kituta lipalu ulucheto [arrowhead], iisumo [spear head] kibonga mutwi gwo lufa msali, mgoha ngwiriti kiongo(of arrow,spear) ekibano/ingara nkoa [spear head], njonjela [spear shaft], lilonje shikolokolo ulucheto ubhwege ngeo mgoha eseghenke mdali sono ubugi itwe ra mwuyi ntagaali, shomo, mpaand lulakha mp(h)eru obumara ensongo-ya-mwambi ensenda omutwe gwobute uwoji hwimpalala ulomba ahafumo ikumbulu ngasamu ubuugi -morata ikisimo sono ng'ura mro wo mfi mulunda undunda [o:ndo:nda] lisoongo engasamu;eritimu chembe pelega 667 shoka axe n iveega,ingiinda mpasa shoka shoka indemo ithoka isoka hoya Ithanwa iimpasa egesine ithoka mbaizi imbezi endyamiti/embaizi iveega;isilanga ehazi imbasa Ithoka Ithoka hoya soka ensyoka,ensena kyara kyaara ikibhezi ithanwa imango intemo isoka inzunu soka soka ndwanga ikibhezi ichoka igisire memo nhemo intemo charya soka, kyaara mbazzi gwago ihaywa iyaywa, imbasa empasa empasa imbendo kyaara kyaara imbedo intemu soka impasa livagu imbazi lipe_ngu libao livau jaara ithoka,choka(sw.choka) ithoka soka ribasa lib'ago nk_wanga livhago i-mpasa ahache isembe, indwanga livau isembe,indwanga libago libago livagu echoka hoya mbasa indwanga mbasa kihendo gihendo intemu mpoopo sokha,lwako impasa liwagu libao empasha,endanku ishenyo mpasa empasa embeizi empango empango endemu itwanga choka eyayiyua nemo eshoka imbaazo kyara kyara mraru 3 ikisire;ishoka mbasa mpasa ithoka soka mpasa nemo indemo [ende*:mo*:] livago ehazi shoka hoya echooma 668 mundu scythe, sickle n inyengo,ihuule paange, uhamba mamba isengo mundu sengo kaviu ka ng'oto iche_e_le omoyio obirende mwindo, ishami kasso umuhoro olwabyo inyeeengo omuolo linga kIkati sengo omuholo ndro umuholo rUhiU omwolo inhengo inyengo kihindo nyengu umuholo irigasi omohoro,ring'erro sengo sengo isengo sengo kiwabyo sengo ikhoni iriinga ulupanga oluso mundu ishami mundu insengo ichikwakwa kikwaka lukayiru kipyega mbopo mbovu nndo itemi mhindo ngechelo mbopo i-nsengo righeso isula, isengo nyengu isuba,isengo mbopo mbopo nyengu, ngeselu rifyeko nzolo mholo ? isengo mundu, panga ng'engo njolo isenjelo nyengo mp(h)opu mbopo empingi mpupo ulupanga oruhabyo omuhoro,engyeseso nagyoro enoijoro ? insengo uhamba, mundu oluhayiro nyengo umundu umuhoro kyindo mra:tina 3 righasi molo muholo kajiu mndo nsengo sengo isengo [ese*:n*go*] mboopo omuhyo sengo bamba orutanzi,omuholo 669 damu blood n idanda malaso mpome mpome uulanda ndamu paga damu nthakame uwaazi amanyinga t*hakame, damu musaaye ishagama(amaraso) obwamba, eshagama idaanda amasahe amanyinga ndakame nzakame;nthakame nthakame mlopa ensagama samu samu amaraso thakame amanyinga ichaji samu unkisa samu samu mwasi amalaso amanyinga amanyinga damu damu iv*anda sakami samu musaayi mlapo musai kamafuki uwazi owusaai myadi samu samu damu amavanda samu uwazi mwasi masahi mwahi myai mwasi, mwahi usao tharike tharike samu amanyinga(damu) mwai mwazi minyai u-wazi amasahe ibanda, ilopa mwasi ibanda,ilopa damu milopa ngazi amanyinga sakame mininga ilopa magazi saghami saghami amav*anda mEgali danda ib'waazi mwazi damu eshagama amaraso wazi uwazi obwamba eshagama;(of dead animal-orwamba) esagama esagama idanda m_p_ombe amabanga danda manyinga amaraso;ubwamba samu samu m(o)ri 3 amanyinga mininga magazi nthakame msuru wazi danda uulanda [oola:nda] miasi amanyinga damu sakame obwaamba 670 mwili body n umuvili mubhili mwii mwii umbili mwili mumbi mtufi mwIrI(mIrri) umwiili omobere mwiri mubiri umubili omubili umuvili omobhere omubili mwII mwII(mII) lukuli ishimba mbeho engino mbii mmbii umubhili mwIrI omubhili(emibhili) umuvili mbihu # mbihu ? # umana,imihana moo moo mbele umubhili omobere omobhere,emebhere lukuli lukuli umuv*ili mviri mbiu mubili lukuli muvili kumubiili umtele owubiri mmili nyamin nyamen toose ? mmili umuvili mmbiu ichiilimba mbe_le_ muvivi hyega / hyega yega mvili mvili mwiri mwiri mbili omubiri yega t_upi shiilu u-muwili / imiwili ombhiri mubili muvili mubili jiga mm'ele mvili omobhere, eme mwili mIlI umbili m-BIlI mwiri/miiri muvii umuv*ili mUElE muvili umtele nshimba yega omubiri umubiri mwili umtele omubili omubiri omubiri omubiri ubili ng'wii omubiri umuvili omobhiri umubiri mwiili mwiili mrigO 3 omobhere mili lugondo mwiri mmbiu # mmbir^ ? # muwili umbili umbili [ombe:le] chilu omubiri lukuli mwili omubili 671 upinde bow, bending n ulupinde uta kunja uuta kwInamIrIria ndana uta gUkuamIrIria uulapwa obota vura # uura ? # ku-kotama umuheto obuta(i) ulupinde obhota obukoma,obuyende kwaka Uta uta obukoma,obwikosi(bend) upinde umuheto Uta obukoma uwuta mfi mbende umuheto obota ukumbe upinde upinde uta musaale khw-inama inaama uwuta akalosa upindi ur*a upinde, pinda ulapwa pe_nde_ lukuji, engodi mpEnde upindi ngauwo uta ikumite u`ta obukoma upendi uta upinde u-wulapwa obhuta upindi npinde upendi obhota uta bUta, ugomu ulusimbuko BUta u-ta wikunye uv*utu UUta ludibulo ub'uta upindi lupendo okwinama umuheto ulapwa uwuta obuta obuta kwinama kwinama ishipinto uta kodia udambi ubhuta umuheto taari m(o)ringa 3 obhota;ubwikumbu buta buta uta ur*a wulapwa ludibulo uuta [oota] ukunje obuta ku-kunza uta obuta 672 kidari chest (of animals and birds) n kikuva kidari kidai kidari kidari rUkUU ichifuwa egekuba, or ritana kidari banda akatuntu akataterwa njura(birds) (?!) ikidali ichoge echikuku kIthUi mhambaga idwa ekidali mbafu inkolo gIthUru nxwawo ikipambaga kidari inkolo ekerege ekerege chidali chidari akakulu kipembe chifua, chidari shi ? khafubaa ichidali kifusa, kihago sipapa kidar*i chidali ishifuva ichifuwa kidali kiritu kilali kidali, kifua kidari kibara ikamba ekifuba kidali chidali ngwabho i-chikasa akicho chidali kidari chinganga ekerege kidali kIdali akakwa k# njuni kIdali kikua gekuva ulujimbi kEkua khidali shikwau kiuba enkoro cidali ichidali echidari enkoro ekifuba embanda ishikwa kidai esyagogo ishikwa ekikubha inkoro kidari mrogo 3 ekereghe jiguku sidari kibara kidari chiwamba kikua chidali ekyoge mhambaga chifua enkoro 673 ndugu brother, relative, fellow-trib n umunyalukolo gwaluko ndugu ndugu mwenetu umwanitu muru wa maintu mwanidu ndugu ndUgU uwachane momura ominto weru woluganda mwenewachu umunya lukolo muhiri omuili wasu mwanaa-asa? mwana-a-mwaitU mkulu wangu isooka owetu,omukobe omunaluganda muna mau insanyi mUrUwa maitU,mUndU witU wewasu mudugu ulukololwango mwanammayo ndongo mwenewachu muraomwenyu muromweinyu,oweinyu,nyamweinyu ndugu ndugu ugwamwitu (va)mnduu muganda mbotswa, mwikho umulebee mwaluko owoluganda nnung'unwangu mwanamau nnung'u nwangu uwamwitu uluko ndongo, lukolo amitu alongu nongo mlongu mwanama antu ba ndugu mutanoina mwanamao wamuasu ndongo mbale mpwanga mwana witu omwito mukamu mulongu mukamu nnongo alongo mlongo / walongo monto waito ndugu ndUgU unkamu mdUgU muuna munyandughu umjenzi mUntUa valongo uwaluko mlongu mnongo omunyabuzare incuti mwina uwaluko murumuna omurumuna;munyaanya mwene weitu oworuganda uholo mndughu omwiho ishokolo(lukolo) khimo wamwetu umuvandimwe mwanamao# mrukE 3 umuhiri mdugu muruajia mono wama munyina, luko nyalukolo umwanitu [omwane:t# ndugu-apwaanga, relative-alongoajana wamwetu ndugu ndugu mulumuna wa,mugenzi wa,mwene wa 674 fahali bull n likambako,ligida ng'ombe wa kigosi ingambaku ndegwa njau fahali ndegwa intwaazi, -chitwaazi eeri njaghu numi impyizi ? enumi ilikambaako ihiri likone njau nzaU nzau,ndewa iicha enumi chau chau imfizi ndegwa indume(chindume) nxoloma ipung'a ilikambako,ing'ambako,ilikegete bung'a bung'a likambaku imasa egaini egaini ng'ombe mbigalo fahali inkambaku njiku punga senga lume ichilishi iwunwa, inzowu eng'ombe engosi ente-nume shau shau ligogoma ihambaku pung*a intwazi likambaku iguriki likambaku ng'ombi, (mlumi) shau ndegwa ndewa bung'a ingeni ng'ombi i-nkambaku asatina kambaku mbuguma kambaku likambaku eghaini, che jeku nzagamba ingambaku nzagamba njaghamba njaghamba inkambaku# nzagaamba likida,likhambakho enumi imana eng'ombe engosi echimasha enimi enumi enimi ikhambako njeku, jeku esirusi nkambakho igeni ikimasa shau, nguleta shau mosakuti 1 eghaini nzagamba ndegwa ngache, pung'a chikambaku ng'hambako ingambaku [en*ga:mbaku] nkambaku etang'ana bigalo njeku enumi 675 ngalawa dug-out canoe n vwato bhwato ngalawa ngalawa uwato Itaru galawa, ntumbwi ItarU obwato ngalawa lyaato ingalabe ikipugu ekungulu ngalawa engalaba ubwaato gatarU ingalabha,ikarua lyato mashua agapepe engarabha engarabha galawa ngalawa ingalav*a elyato lyaro likhongolo ingalawa akato ngalava ngalawa ingalava ivoti uwato mutumbwi, muringa ? ngalawa ngalawa watu mundi itaru eryato bwato bwato ngalavha u-wato obwato ngalaba watu ngalaba kulaba ntumbwi watu engarabha ngalawa ubwato ngalaBa uwato byEnE mtumbwi magalaba (of 602) obwato muti moja ingalawa obwato obwato obwato ngaawa eryato ingalawa ingaraba kyoodi msanga 3 iryato bwato mugono ngal*awa wato uwato [owa:to*] ngalava obwato ngalawa mtombo ngalawa obwaato 676 mashua boat n vwato mashuaa? mashua uwato Itaru ishua mashua ItarU obwato ngalawa lyaato umbwato obwaato ikipugu bwato obwato ItalU ilacha obwato,empanza imboti itarU ingama botiboti mashua liboti,kituku-tuku oboto iyasi galawa mashua uv*wato lyaro lilyato, likhoongolo umtumbwi elyato sitima ngalawa mashuwa ivoti uwato liboti iliato libotiboti mashuwa itaru obwato bwato chombo u-wato obwato bwato watu bwato mashuwa watu obhoto mashuwa ubwato uwato byEnE mtumbwi masua akato wato umtumbwi obwato obwato obwato eryato mashua [borrowed] eryato ubwato mashua msEnya 3 ekarwa bwato giitaru ngal*awa wato uwato mashua obwato mashua mashawa obwaato 677 mfalme king n umutwa mwami mfaume zumbe, mfaume umfalme muthomaki mzuri mfalume, mwinyi mUthamaki umweene omoruoti mangi kabaka umwami omukama umutwa omotemi omukama mUsumbI mUsumbI mfalume itaarya omukama mangi umwami muthamaki omukama umwami ukuludeva,untwa mangi mfalumi umwami omokama omogambi waziri, mndewa kingi u-mwene mutemi kabaka mwami khabakha, umuyinga umweene kasaka umu mangi mfalume umwene umwene mfalumi umwami mpalume mpwalume nkosi manji munene(s.nene) munene,king'i mangi omukama mfumu umwenye i-nfumu omutemi mutwa, munyafyale mutwa mutwa,munyafyale mfalume mwenyi mfalumi omokama [= chief] mkulu ntemi kIngI mutemi mukuu wa ngii umwene mUtemi mutwa umwene mtua, (mfalumi) mfalume omukama mwami mwene umweene omukama omugabe,omukama omukama omukama ufalume zumbe mkuu omwami umutwa umwami mangi msera 3 omokama mwami munene mndumii, mangi mfumu ntua umfalme [omfalme*] mweenye omutemi mfalume mfalume omukama 678 mkuu head, chief person n umukomi mkuu zumbe unkulu(umwene) munene mbaa mkulu mUnene umulaasi omotang'ani mrwe mutaka umukulu omukulu umuvina,umutenzi mokoro omukulu mUnene mUnene mndewa, mkulu ing'ana omukulu mchili umukulu mwathana? mUnene mukulu munyavitumbi umbaha,untwa mangi mundu nkolo umukulu omokorogendi omonene mkulu mkulu usongo mtemi mukungu mbala mukali umusakhulu uwikolo, uyumbe omukulu umu mmikuu mkulungwa umpiti, usongo umwene mbaha, mutwa umwimili, munene jumbi nkulungwa nkosi manji munene mutongeria omukuru bambu nkolongu bhakulungwa u-mulasi omokoro usongo mkomi usongo mwanahota nkosi omonene ntale untwa mhanya mukuu ukumukie umupiti mUkUlU uwikolo mkulu mwenemusi omutongore umuganwa uwikolo,uyumbe omukuru omukuru nyampara omukuru ugosi zumbe omuhongi, omwami umtambule umukuru nnini msori 3 omonene ntale ? mkulu chibu(munene) ang'anyi wo uruka songo munjagila unkulu [onko:lo], (umwene) [omwe*:ne*] vakulungwa omukama mkulu mkulu omukuru 679 mtoto child n umwana mwana mwana mwana umwana(uncheche) kana mwana mwana kaana (umwaanche), umwaana omwana mwana mwaana umwana omwaana umwaana mwana omwana kaana kana mwana isuva omwana muna umwana mwana omwana umwanike umwana mwana mwana umwana omona omona mwana mwana u-mwana msinga mwana, muto mwana, ching'embe mwana umwana umwanche omwaana, muto nunu mona mwana, nkanunu umwana umwana; mwanche [young] mwana umwana mwana mwana mwana mwana kaana mwaana mwana omwana mwana mwana mwana u-mwana omwana umwana mwana umwana mwana mwana mwana omona mwana, kazana ng'wana umwana ng'wana mwana munginya umwana mwaana mwana umwaana mwana mwanansimana omwana umwana mwana umwanche omwana omuto,omwana omwaana omwana umwana ng'wana mdodo omwana mwana omwana umwana mwana msoye 3 omona nigini mwana kaana mana, mnangu mwana mwana umwana [omwa:na]; (uncheche) mwanache omwana(abana) mwana mwana omwana 680 jimbo district, province, country n inyi jimbo jimbo rUrIrI inkandawa ensemo ya(ense) jimbo kyaalo, kitundo isi (e)nkungu echolo(country) nthI;ndUa jimbo isi iva na urika bUrUrI obutwale ikitumbi lijimbo igihugo ikiaro igiko,orong'ongo,ikyaro jimbo jimbo ijimbo sii ssaza lyijimbo ihala eitwale litava ur*uka chitanga insi iinsi lijimbu kivara talapa mlima muungo nthi or ntura? nthi ekisera j_iko shilambo i-chipya ikyaro ichisu mlima ichisu mlima rijimbo zimbo sI ikisu igUlya ng'ii idandi, ibumti kEsalE mlima jimbo ekyaro intara,igihugu nsi, mpanga ihala itwale ekyanga,ekicweka districta ekicweka kyensi insi hundo olukongo nsi igihugu orika msungu 1 ikyaro wilaya, mkoa, si nsi jimbo chipya chilambo erobo,ekyaro jimbo jimbo orusubi lwa,engoma ya 681 mtamba (wa ng'ombe) heifer n ililugi ndama ndama ikuo(lya ng'ombe) mori tago ndama mori nyinang'oombe erori tao nyaana kanyarose echinyara moi elusi inyana;amanyana ndegwa ing'afu nsogoma taho ngwata emori emori ng'ombe ndama intamba mwana senga ing'ombe imosi imasooti ente-omugongo nnembe, nyinda ngashe indama intama litokasi erori ng'ombi nge_nda jaashe, siiji mwari mwari litoli ahabhili ingwata, indana ingwata,indama emori ndogosa ndogoosa nkhama ntaha nkiingo (omutavu)enyana ishashi enyana enyana moi emosi indama imori umushenza msyaka 1 emori sing'wanda moori uluwi, tawo chifyono (icha ng'ombe), mutembo ikuo (lya ngombe) [ikuo* lja n*o*:mbe*] emori mtamba wang'ombe moli ekimasa 682 mchana day-time n munyi lyubha musi musi unsanakulu muthenya dime imisi, msanya muthenya umusanya mobaso mthaghari musana umutaga omushana umunyi umwise mumwisi mUthenya mUthenya imisi musana osani umutaaga muthenya mumwisi palyunsi pamunyi kamsanya mwisi umutaga;kizubha omobaso mobhaso imisi imisi pamusanya musu (ne)misi mmbasu kumuusi umsenya musama muhi nsanyin muhi shamusanya umsanya musi m'mbasu lyoba mutu ntwekati pamusi nsanyin'yi muthenya muthenya kwaya mwisi mui usana muui u-musanya omwisi musi pamusi musi muntwekati pamuhi muhi umwise msi lImi pamus# lIImi mumwi mumwi umusanya mUUnsE munyi umsenya pamusi, paliwala muntwekati omushana umusi musanya umsenya omusana nyomushana nyamusana musana pa sanya mshii esidete pamusi omwisi umutaaga nsanyii mthae 3 omobhaso limi mwizyoba muthenya kyingoto musanya mwisi unsanakulu [o:nsanako:lo] muusi omwisi imisi msi (ihaangwe)omusana 683 kizuu evil spirit n kidzuuka kizuu mpepo aazimu nkoma ishetani jini, shatani mbaya, pepo mbaya ngoma imyaao enyachieni muzimu umuzimu omuzimu (?!) ikisuuka lisambwa elitunge aimU ghinyi, kinyamkela ikaba itunu warumu igisigo ngoma litunu mudimi mr*imu mahamba hamba ikisigo irisambo abhakoro mzuka shetani impep# mrimu mlungu, chinyamkera lidimoni kamayembe izimwangala, umdiemi, ijini masitami, naseba ndamoni mumuyo nka# lindendehi impepu imbivi ichiwa liyo_gi yo_gi lidemoni lijo_bi kibuta setani shetani satana nkoma nthoma nthuku var*imu risitaru lisetani maoka e-muzimu muwipe misambwa mbepo inyali shetani mbepo inyali chivuta, chimlungu ekehwe gini mahUgi ubutulanongwa mdIImi murungu nyonyi ni mbii charo mUntuunba ku-setano umdimi lihoka omuzimu igihume ciwa izimwangala,umdiemi,ijini emichwezi (?!) omuzimu omuzimu omuzimu unzimu mzuka omusambwa masetani umuzimu;ishitani varumu mtheri 1 risambwa ishetani nkoma ithuku warufwi wawicho mwawa mapeso aazimu lisoka lyangalimate ekihwi mzuka majini, maluhani isiinga,isitaane 684 zuka sudden apparition, ghost n lidzuuka mzimu unzyuka nkoma ijini (majini) zuka arimU ukukatukila chisaiteni mthuka kyewoo kuzuka ikisuuka mujimu aimU kinyamkela iira ekiguka suka kIoneki omusambwa isoke mr*imu masuga imizuka irisambo rinani,amanani kinyamkela, mwanamba shetani ichizyuka marema shinanyenzo simutiinga umzyuka, imizyuka muziumu lyoka warumu umuzimu ichiwa mizuga kigingi kihyuka, mahoka iwarwa nvarumu nkoma marwirwi uweeni okusuka ku-yuka awakutali mshuka chishuka mshuka kuyuka chimlungu, vimlungu ekehwe ? unsyuka mjUUla murungu himi charo kumUUka ku-setano kwingirua msela ekizimu igihume muzyuka / mizyuka umzyuka,imizyuka (ku)himbuka omuzimu omuzimu ekigasaigasa uluzyuho mzimu ohu-syuha masetani umuzimu varumu mtala 3 risambwa nkoma shiwar*umu chiwa lisyuka unzyuka [onzjo:ka] lisimwi ebihwi,amasambwa mazuka jini echehindure 685 mlango door n lwidzi mulyango mwango mwaango undyango murango mnyango mlango mUrango umulyango egesieri mlango, kyot*hi mulyango umudyango orwiigi umulyaango urwige omulyango mUango;mUomo mUomo lwivi omulyango mlango umudyanko murango omulyango mulango undyango mlango ndyangu ulyango ekesaku egesaku iwivi mlango umulyang# mryango (o)luggi, mulyango lwivi muliango muulyango umniango mulyango, lwiggi nnango, lwidi moongo mnango, lwidi ishilyango umulyango ndyangu, litanga muliango ndyangu nyango mlyangu mwaango murango murango mlango omulyango ndyango k_omo nnango u-mulyango egisiku mlyango mlyangu ulyango nniango n'n'yango mlyangu omorango mnago, lwivi nyango ulwigi mlyango, + kinyamwango rurie/ruvie ? umulyango mUlaango mlyango umnyaango mlyangu mniango olwigi umuryango,urugi mulyango umniango omulyango orwigi,omuryango orwigi orwigi ulwango uvi omulyango, olwiki umulyango ekiseku,omuryango umudyaango;uruugi yoodi, mwaango mota:na 1 ekesaku;umulyango nyango mwango mulango moongo mulyango mulyango undyango [ondja:n*go*] litaanga ekigi ekiseku lwivi mlango omulyaango 686 uso face n kumiho cheni cheni kumiso uthiu wushu uso UthiU apamaanso ubosio kyamu maiso (s. lisoo) mumaso obuso uwusu ubusho obusu UthyU UthyU chihanga itoola obusyo kishangu kishangu iruhanga uthiu obusu uwusyu kyamu pamiho,kumiho chamu (chamu) chamu kumihu uluhanga ubusio ubhusyo,amasyo kihanga sula kuminso kisho kyaamu bwenyi uhanga mumoni ibweeni, ibulaafu kuminso mumaiso ku-meo kisanguu kisangu kyaamu ku-meho isheni kyaamu apamanso kumihu m'moni kibo_ngi / ibo_ngi kuminyo pamesu, kumesu kisangu uthiu uthiu kyamu obusu kumiu mp_umi pameo pa-minso obhushu kumaso, ichevi wushu kumaso,icheni kuminyo kumiho kumihi / pamihu obhusyo uso bUshU kumaso bUshU u-syu usyu kuminso UsiU pamiko kumiinso sheni / vyeni uso, pl. nyuso obuso amaso pa manso kuminso obuso ahamaisho,obuso(forehead) ahamaiso amaiso pa maso cheni obweni uweni ubhusyu mumaaso kisangu kisangu mota:na moriri ubhusyo bushu busyo uthiu kyaamu mpumi pamaso kumiso [komi:so*] usyo, pameso obusyo kihanga uso obuso 687 woga fear n vwogofi bhobha woga ku-ogoha uwowa ukiri wowa woga gUoya iingofi obwoba iovoha [= kuogopa] ku-tya ubwoba obutiini umuhwehwe ubwobha obuuba ngapoghwa vw'Ia vw'oya woga iihova obutini owuo iowuo/ ubhutinyi guoya obhubha uwova iowui, iuko madima uwudwatsi uob*a iohova woghofi ubwobha;ukutinga oboba obhohahu,obhobha dumba woga ilyoga wowa iouo ku-vuka khu-ria buurii ingofi kutya ku-jopa werei yereya yopa ilyoga iowo intete wogofi uvuti lujogopu mwoga lyogha weerei ugua ubua uhova # pencil only # obuba lwog'opo mant_a jogopa i-ntete obhutini ubwoga ufoyi ubwoga bwoga lyoga, byoga wogofi obhobha uwoga boba ukutila Booba wova vova ilyoga ooa wokofi ingofi lyoga buoga obwoba ubwoba ntete ingofi obutini okutiina,obutiini,obwoba okutiina kutina uwoga wogha obhuti, obuti wogofi obhwobha ubutiinyi wiirai iraa mota:na mokolo obhobha;obhohahu boba butini gukuthuka louwo ntete vwoghofi uwowa [owo*:wa:] wooga obwoba moga woga obutiini 688 uchaji awe, fear of God n ulufuvwo woga ku-ogoha mungu gutia kutasa gwItigIra ngai ichoopo amasikani anyasae ?? ku-tya butinya imana kutiina katonda umugolofu omufwa mungu ? vwIa;kUkIa ngai kudumba owuo ubhukengurusi bw'imana kImako kia ngai obhwikei uwutuntumu uwudwatsi,uludwado ukukenguluka ubusuki ubhusuki woga ku-dumba mulungu ukogopa u-chala khu-ria nyasaye bubwiiwombefu ichoopo chakwa mungu kuzinza, kusaba ku-ntumbyanga nnungu wiindi ku-yopa nnungu ilyoga intete uvuti kumtila mlungu itereva ukiri,ubua okubaya mungu kwateteleshea uwupakasi bugolofu kumtila mlung# bugolofu wogofi monto wa mungu ? ukuntila kyala u-huvei goghofa murungu UkUlya kumtira Mlungu mundu wannongo okutina ruhanga ichoopo-chakwa-mungu obufura okutiina mukama kutina ruhanga uputi kumwogoha Mungu ohu-tia kiyopa unguluvi ubutiinyi yiidia motEmi 1 kwisenga gukuthaka ngai ikunda mwel*e, iowuo ruwa (uku)saya e Leza ku-che nnungu omusengeri mchamungu abudu 689 (ku)tisha threaten v (ko)gofya ku-tisa ku-tisa kutunduma kumakia kutisha ku-tisha kUmakia ukoofya kogosa itisha ku-tisirirya kukangisha (ku)tiinisa ukutinusa;ukukabusa kokanga yubaisya kUtelemya (kU)telemy'a ku-tisa kutinisya dumbuta mu -makia okwalasha xapucha ukudwatsa ihob*isha kuyoghafya ukukanga okobohiria okobhoherrya -tisa ku-nhisha ukogofya ku-vumba, kofya ku-kanga ku-vuka khu-siomela khu-risaaka ukofya ku-tisatisa ku-jopya yerese ku-tisila, ku-yoha kwogofya ukofya (ofya) kuyogofya ko-degenza, ku-tiluza (ku)tisa yogoya kuyoghosa yeeresa kumakia -utemukia (i)hovir*a okutanga ? kujogoa (ku)ofya jogoya ukutetemya kutini -ogofya ngutisha -ogofya (ku)yogeya ku-jogohya (ku)yogofya kwobhoheerya ku-tisa (gU)kanga ukutilisya -konga u-oghofya goghofia kwogofwa kwi-oopokya khuyokofya ukofya kutisa kutinisa guhanamira zakazya ukofya kutinisa kukangisa,kuhaya kutinisa (ku)tinisa ahwogofye kuitisha ohu-tihirisha kiyogofya (oku)kanga gutinyisha imatua ketEmi 7 obhoheerya kukanga kutinisya kugwajia iowesha (uku)tetemia (ku)kwoghofia kutunduma [kotundu:ma] ku-jogoya kukanga ku-tisha ku-tisa kutinisa 690 kuku hen, fowl n ing'uku nkoko nguku nguku inguku nguku nguku nguku mwera iinkoko engoko nguku nkoko inkoro (n)koko/nshenya ing'uku engoko ing'oko ngUkU ngUkU nguku ikkeekesa enkoko nguku inkoko ngUkU omusenyi inkuku ing'uku nguku ng'hoko inkoko ensenye engoko nguku nguku inkuku, intende nkunku enkoko ng'uku, kolo, nembe ingokho ingokho enkoko nkoko ng'uku nguku ung'uku, ing'uku inkuku inkoko ng'oko engoko ingo_ku ngOkO nguku nguku nguku nguku nguku # pencil only # ing'oko ingoko nk_uku nnguku i-nkoko hangoko nguku nguku nguku nguku ngoko ng'uku engoko nguku ngoko inguku ngoko nkuku nkuku inkuku nkUkU n'gukhu inkoko nk(h)uku ngoko enkoko kazi inkoko nkoko enkoko enkoko emkoko enkoko enkooko inkuku nguku enghoho inkuku ekoko inkoko kuku ntEmi 9 engoko ngoko nkoko nguku nguku nkoko ng'huku inguku [en*go:ko] nguku enyaburi nguku nguku enkooko 691 kivuli shadow, shade n umwigisi kizui kizui unpepe kurundu kiju vuli kIruru ichisa_a_u ekiriria kinje kirirye ikitutu ekinyumanyumi umwigiigi ikiriri imbeo kyuu muunyI sisila embeho kiricho ichijiji kIruru imbeo,omwilengesi umunyume umwetsitsi kirinje, mrinje mwegege umutaka ikiriri ikiriri mbeho sisila ichizyunguli mpewu kisukilize, kittuluze sisira shinini sisinini, sisissa izuka, ichizuka kisikirize sumbeedi kirishee chimbwehedi inzyunguli ichisao kimvfwili (mvfwil# chiriri uhi_nli kiwili lisisi, mhwili kirishe kirundu kithiiki krishe rilengesi uhwili chitunc_h_i nng'wili i-chisawu ekiriri chifuni lumbwepa chifuni mwitili n'hwili kihwili ikiriiri kizuli mbeho ikipepo mdaka, mbeho + mwimimi, mpefo mwimimi ? ishinzyunguli mUlimilimi mwisikila iiduka lisisi mwilili ekicucu ikijiji ? cisao izuka,ichizuka echibunda ekinyimanyimi ekicuucu ekituru izyogoni kizui esiniha umumepo ekiriri igituutu kirisho m(o)te 3 ikiriri mbeho mtaka kirundu kirinje chisawu mwighighi unpepe [o:npe*:pe*] chiwilili, nmwilili ekizururu mbeho mpeho ekichuuchu 692 mwali virgin (bride), girl n umuhindza mwai mwana mteke, mgima umwalili mwIrItu mwai mwali mwIrItu unnsungu omoiseke omwekungi mpfu vepfu, mwali mpaaki inkumi omugole,omwisiki umunyigani mucha mwali ikwaala sumbai omuhalakazi mali umurondo mUirItu atali akule ilango mwali mwali umugeni omosagane umwiseke mwali mwali u-mwali mhinja muwala chigori muchima umhala muguna mwali mona kik# mwali umulindu umkazyana mwali umujima kamwali mwEnja kamwali mwali mwari mwari akyori kwato? kamwali mwali nng'ishana e-mwali omuki mlindwana kamwali ulindwana mwali kamwali kamwali omonke/mwisek ? mwali ng'waniki undindwana unsungu mny'ha, + muncha muncha umulindu mUniino mlunja umhala mwali mwale omwishikyi ashugaine inkumi nacisungu umhala omwisiki empangare,omwishiki omwisiki emberra,omuisiki atakamanyire musaija ulenga ng'wali ahawomera-eburi umukusi umukya bikira mtene 3 (umwale)umwenga bikira mwenga + gitiiga mkegha mwali umwalili [omwale:le:] mwaali (for any girl) omukya,muryakari kihinza chigoli enkuubya 693 kijana youth n umusoleka,umukipali mulughalugha mbwanga mbwanga(boys), mndee(girls) undumendo kimwana mundu-wa-irika mbwanga wIthI chilumendo, uundumendo oboke mthoro [male], mphu [female] muvubuka umusore omusigazi umunyigani mumura(male only) omusigaji mwanAke mwanake mbwanga ilemba omusigazi(male),omukalakazi(female) kijana umuyungu-hungu mUndU mwithI mulumyana udebe mwanake nsongolo ikikwelele omona moke umumura msongolo mbwanga umulumendo mtavana muvubuka msongolo munyelele umusoleli, umufubuukha umnumendo buvubuka, muvubuka nnemba mona nkoo kijana umlumendo lidoda, mfwana umusoreli kijana, kombu kijana nsero mwana anake msangi obumura nkombo mnyamata nngwendo u-mulumendo, chilumendo omugureni mukeke chijana mukeke mwinza (female); munsembe (male) kakombo msongolo omumora mbwanga nyanda, ng'waniki untubwa mlenzi mubalanda mughaimanga umujana mUsUUmba (male), mUnaanso (female) mdimi umnumendo [boy], umha# [girl] mt(h)emba mwisembe omusigazi umnumendo omusigazi omusigazi obuto musigazi usahala mbwanga [boy], mndee [girl] omusimbuha umudimi omumura(boy),umukya(girl) umusore(male);inkumi(female) nsero mteregwe 1 omonamoke sumba msumba muthaka manakye mulumendo [boy], mukazyana [girl] minja(msichana)/ndimi(mvulana) undumendo [o:ndome*:ndo*] jwanchanda mumura nzugwana kija omusigazi 694 beberu he-goat n ilipongo likabholobholo vuata mbuzi wa kigosi upongo nthenge fwandi beberu nthenge ikapwaata egoree oro mpanya isuguru empaya ipoongo egoroke likoroe nthenge nthenge bebelu iira empaya nafu imfushi thenge ingoloe imponxo ilipongo hor*o lipongo impfusi yi impere egorohe egorohe bebelu buzi lume u-pongo ndafu vulati imbuli ikhole ilawo, indurume usaawe mbuzi-nume, enkole mbudi nannume woro ligogoma imvulisi asawe lipongo ekore lipongu mbusi mlumi savana nthenge nthenge hor*o indau lipongo mp_ongo ligogoma e-sawe andome pongo bebelu pongo bebelu libeberu lipongo eghorohe vulata ngulyati imbukuku imbongo ngulyati nguata nguata usawe ngulati lipongo usawe lidome lia mbusi empaya urubobo sawe usaawe enkone empaya(male of animals) empaya empaya ivulisi vulata ehole lipongo igorohe inpfiizi sidima motu 3 eghorohe(endahu) ngulyati ngulati nthenge or*o sawe lipongo upongo [opo*:n*go*] toonde egorohe beberu vulata empaya 695 mungu god n unguluvi mungu mungu mungu umlungu ngai mlungu mulungu ngai ileza, imuungu nyasae ruva, mungu gasaani mungu katonda/mungu nguluvi iryobha mungu tere varua ngai ngai mulungu ikaa namubanga ruwa ruwa imaana ngai nyamuwanga ilyuva ruwa unguluve rub*a, mungu ruva, mungu kyala imana;lulema;ichohaka nokwe enokwei mulungu mulungu u-chala ijuva mulungu ruwa katonda mlungu musambwa were umungu katonda, mungu nnungu iruwa iruwa nnungu, wapachanya uchala ruwa aleza kyala nyasaye aho_ku nOngo mlungu, chapanga iruva murungu ngai,murungu ruva mungu chapanga nnungu nnungu, shipanganya e-leza waryoba chala mulungu chala nnungu n'nongo chimlungu mungu mnungu LIwelelo kyala Nyangasa, NyaBangwe + mungu murungu umulungu nzUa nguluvi umuungu Mlungu nnongo ruhanga mungu,imana leza umungu mungu ruhanga ruhanga ruhanga ugulubi Muungu nasaye, were liguluvi nyamuhanga mungu;rugila iruva iruva mtwE 3 (mungu);nyamohanga;waryuba welelo, wangaluke linamhanga ngai(murungu) ruwa, mndumii Leza nguluve umlungu [omlo:n*go] nnungu eryeba,nyahunga mungu, mola mnungu muungu 696 babu grandfather n kuuku tatakulu baba baba usakulu cucu wawa wa womi wasaho umau (tatakulu) sokulu sokoro kaka zeiza (omusaiza) sogokuru tat'enkuru(my grandfather:menkuru) ku:ku sokoro saja,jaji Umau umaa,(Umau) wasaho ikunda guku sawe, sao saawe/e [my grandfather], saawoo [your grandfather sekuru guka chachi ukuku sahuyo ukuku sahoyo sahoyo koko sokulu sokoro sokoro babu wasaho u-sekulu baba-mama wasau jjajja kaka guka kuuka ukuuku dhadha-omusadha nakulu, bwana saawo saa, sao vivi wachilume umama wasawuyo akuku sokolo guga ambuja OkOlo mbuyi vava juuju yuuyu saho- [+ poss.] jaji ahokolo ambuye wamuna ambuje e-tatakulu sokolo sekulu mbuyi sekulu ukulu ahokolo gogo, hukulu sokoro babu gUkU umwisukulu unyambala gUUkU kuku kuku usokulu shekUlU, kUkU khukhu ukuuku mbuyi okolo shwenkuru sogokuru kuku ukuuku swenkulu ishenkuru isenkurunyowe isenkuru umaama baba mwemvyaa, tate mnaa; mzaa, baba mama kuka jaja umbuya sukuru sogokulu mamao mamao motwE gate ghuka guku guku chuchu wasau tatakulu papa usakulu [osako:lo] ambuje zazi babu baba tenkuuru,guuk..? 697 bibi grandmother n paapa majokulu wau wau umama cucu wawa wa wako# wau cUcU (maangukulu), biibi magokoro koko zeiza (omukali) nyogokuru pa:pa koko kaka sUsU UsUa wau itukwa # itukwu, itulewa, itulewu ? # kaka kekuo kekwe [my grandmother], kekwo [my grandmother] inyokuru cUcU kaka umama kyekuyo upapa shokuyo shekuyo papa gukwe;kaaka ? goko goroko bibi wau u-maama bibi wakyeku jjajja bibi gukhu kuukhu umaama dhadha-omukazi nakula kyekuo nkyeku vivi wachimah- umama wakyekuyo anyinakulu mbuya guku manyahi mbuya mbuyi yeiyo juuju yuuyu cheku- [+ poss.] kaka or kuku ambuja ambuye wakazi ambuje e-mangukulu goko maama mbuyi maama mbuya ambuja mbuya ghoko wau mama umwisukulu unkikulu maama mama maamaa umaama nokokUlU papa umaama bibi mbuya nyokenkuru nyogokuru umaama mkaka nyinenkuru nyenenkurunyowe nyinenkuru umaama wau mwemvyaa, tate mnaa; mzaa, baba mama nguhwa jaja umbuya va shidala kuku nyogokulu kyekuo kyekuo mu:ma ghoko mama kaka chuchu wakyekuyo mamakulu papa umama [oma:ma:] ambuje kuku(kuu-kuu) bibi wau kaka 698 nyasi grass, reeds n masoli,madete mabwasi nyasi mani isote nyaki nyasi (lukangaga#) nyasi, mazani matali nyaki amasote, amatete esasati,obonyansi mara isuubi ubwatsi obunyasi ilisoli obhunyaki amanyasi nyeki nyeki usoti ishia amanansi saka, mare ivyatsi nyeki obunyasi isanje ilinyasi nyasi manyasi ibyatsi amanyanki orosahi,ubhunyansi usoti nyasi amasole minyasa muddo, kisagaji mvulu, midete vunyasi bunyasi amasote eisubi, engamuli udani nyasi wahi amasole isote manyahi uvunyasi linyahi / manyahi manyei minyasi mare nyaki nyanki amanyasi (s?) manyai mauju manyai i-sote amanyaki bwisu minyasi bwisu usoti manyahi manyahi amanyanki mazani maswa ilisu maswa mahwa mahwa ni marifu ulusankwa masaanzE masoli amasote lyasi manyei ebinyasi ubwatsi masote, isote amasote obunyasi obunyaatsi ebinyasi,ebibingo ebinyansi amasole mani enyasi isole(isoli),lisoli amanyaki ivyaatsi maare mumu amanyanki maswa, mabingobingo manansi nyaki mar*a masote lisoli isote [iso*:te:] manyasi amanyaki usoti nyasi obunyansi 699 jani leaf, blade of grass n ilihandzu libhwasi zani zani itundu matu ilemba (malemba) zani macaki iifwa rito maringo isuubi ibabi ekibabi ilihaamba ritoto(leaf),urunyaki(grass) ??? amasya IthangU ItU jani ienda ituntu idu ibhabhi ithangu linyasi ilesya ilyani matu, mar*a litondo ibhabhi irinyaki/irito irito,engebho,yo rosahi mijani yani itungu masambi ssubi, kisubi mnvulu, luhamba(of tobacco) lunyasi lunyasi (bunyasi) ifwa / amafwa ikoola, lususi lyamba iree lihamba, itundu ifwa / amafw# lihamba iliitu linyahi lyakajpi (ma-) (?) lihamba / mahamba ire mati mamura udu, (madu) [of tree], (ira [g# amasya lihamba / mahamba c_h_amba liamba i-fwa / a-mafwa ekinyaki lyani mijani lyani linyei manyahi (sg. linyahi) lihamba / mahamba lito zani madUtU amani iswa, idUUtU itutu/matutu matutu itundu / amatund# iluka litundu(s)matundu(pl) iifwa luhamba / mihahamba linyei, pl. manyei eibabi ibabi i_fwa ifwa orubabi eibabi eibabi ibabi,amababi itundu mani obunyasi idalu(madalu) iritu ibabi ibuhu -mumuga rito idutu mahunda, ihunda mathangu ir*a ifwa / mafwa litundu itundu [ito:ndo] lisamba, obunyaki(ama-) jani zani ekibabi 700 ukoko mkwavu hay n ilisoli mani yekunyaayo amakoko ngokwa mborea obonyansi obwomo isuubi obunyasi obwomile (?!) nyeki mng'hokwa ilolya mahuti wunxoxo masao lusyangani uluchacha ubunyansi nyasi zinyalile isole ilyumu ivivi ra masambi ng'oko vunyasi vuma isote ikazu muziza, mudhi-gambale udani wa kujuma maare mo# wahi uyumile isole ilyumu amasote yume manyahi gayo_mo_ minyasi miyumu makure nyaki nyanki masaa amakoko i-nsawa amomu akasangani akasangani makogotu amanyaki-anomo (dry grass) nyasi inyaile maswa mUmU ingokosya ingaf# nzigIIlwa mahwa ni makaku makwa ? ni iumie amagogoswa matina, masaanzE ukogoto, pl. makogoto obunyasi isote-ikazu obunyaatsi obwomire ebinyesi byente obunyansi obwomere ikwavi mani yakamkeyo enyasi lyengombe zimembe ubwatsi bw'inyana kemugumugu 7 ibhusabhusa ngoko amakoko [amako*:ko*] manyasi ga majumu ezimembe nhokwa unyalile nyasi 701 bunduki gun n ihuti bunduki bunduki imundusi mucinga bunduki bundiki Ivuti or mUcinga imundusi embunde bwindiki mundu imbunde embundu ihu:te engong'o imbundijo Ivuti Ivuti bundiki ikolya embunduzyo bunduki ingoho mUcinga imbundusho umunduji indusu bunduki bunduki ingoho embonde embonde bunduki bundiki imundusi ihuta ibuntuka mmundu murundu imundu engoho mundu yuti punduke# bunduki, ihuti imundusi infuti bunduki umudungu bunduki bunduki, mbogo# li jololo mucinka(sw.mzinga) muchinka,bunduki imbunde,imbunduki huti futi uuti i-mbundusi ambunduki indusu huti indusu bunduki bunduki chibamu embunduki futi ngong'ho indusu mndUzi huuti ? huti, moto ikhonkho imundusi mpusU bundukhi engoho bunduji embunda imbunduzo nfuti engoho embundu embundu embundu emundu indusu bunduki emundu (ibunduki) indusi ebunduki imbunda mrisao -muntya imbunduki ngong'ho ngoho muchinka pundukyi mbundusi ndusu imundusi [emundo:si] uuti embunde gobole futi embundu 702 unywele hair n uluwili nyele uvii fii inyele(ulunyele) njUiri iridia nyele njwIrI iinyele etukia njwii nziiri umushatsi (e)ishoke ifwiili uruzwere orufwili mbii nzuI UsuI umvili ichesa isohe mbi mbii uruzwili njuIrI olufwili ulunyele njui ulujyuli mer*i meri luywili inzwili itukia urutukya,itukya luvili nyele insisi lujwiri njui luvule/luviili? nyiri lyiswi litsune ulunyele luviiri gwimbu fii ufii ulindo insisi njui inyele liyunju liisu lijunzu nywili nyweli ifuli mutundu(sw.tundu) njwiri? shui [of head], mafili [pubic] ginfwiri lijunju c_h_ic_h_i umbo ulunyele / inyele oruchweri iching'wili lunyweli ichin'gwili lunywili nywili lunjwili / njwili orutuki lufili isinzi inywili nzwIIlI ujii utuka insisi ituumbE, tyuumbE luywili(s)njwili(pl) enyele viri lunywili eishokye umushatsi nyele ulunyele isoke eishokye eisoke isoke isisi sui efiri ulufwili(uluyele) oruzweri umushatsi ifili mafili -munterya situkya luywili msasi mutundu uchui nyele linyele ulunyele / inyele [en$e*:le*] umbo ezinzweri(inzweri) mvili fili isoke 703 kofi flat of hand n ikivate gasa kofi iyaza kibi lui kiganza rUvI iikufi egesanyi luhi museetu ikiganza oruhi ikoofi ekeganza echiganja kItala kItaa kofi ekiganza kofya igitanga rUhI olwelela ixofi, iganja iliganza ukofi likofi ikiganza uruhi uruhi kofi khonde ikofi iyanja luyi, chiganza lukhovi sikofu ikofi engalo lilatuma kidau chiyanda inyove ulupi likofi kigaro kiganza mbande likofi kidau rwi nkundi ekiganja kig'anja k_ofi, liyanja lipande u-lukufi oruhe kofi likofi kofi kofia likofi chiganja righosi rofi, kibao ipI ikofi ipI ikofi rufi ikofi kEganza khikanja ikofi likofi kofi ekiganja ikiganza lupi ikofi echiganja ekiganja ekiganja ikofi kofi esyaba kikhanja(kiganya) erigohu urushi oko -mwa ekesanyi ipi ikofi kiii(rwii) uhi ipi kighanja iyaza [ija:za] likofi oruhi kofi chibao ekigaanza 704 kifundo knot n ikihudiko kifundo fundo ifundo ikundo ifindikio fundo Ikundo ifuundo egekundo kisindo upfundo ikihudiko rikondeko lisumi Ikundo fundo iunda isumi kiwada ifundo ikundo lisumi igundo ikihudiko kitudub*ilio lifundu,kifundu ipfundo irikondeko irikondeko kifundo (chifundo) fundo akafundo nkunda kifundikiro chifundo likhundukhu lifundikho ifundo kifundwa suundo ifiringiso chihundo ifundiho ifundo lifundu kikundikiru lihundu lyundo kifundo irimbiko gikundwa ikundikwa lihundwa fundo shiundo i-fundo rikundeko chifundo chifundu chifundi kiundo kihundu(o) lihundu rikondeko kafundo igundo ikifundikililo igundo ikundu gakundo ishifundo kyuundo khihudikhwa ifundo shfundu kiundo eifundo ipfundo fundo ifundo eifundo eishumi eisumi isumi ishifundo fundo esifundiho fundo erikundiko ipfuundo mwaka 3 rikondeko igundo isumi kingoriu timbiiso fundo kifundo ifundo [ifu:ndo*] chiundo ekikundiko kifundo fundo isumi 705a kisigino (cha mkono) elbow n ikisuguluni kinko kinko (pronounciation of this word proves a Bondei ichingufu ndundu ngoringori kingo kIthu akankonchi ekegikoro ngokoa lukokolwa inkokora enkokola ikisukusuku engokora echikokola kIngokoa kIkokoa chifughunho enkokola kishingo inkokola kIgokora echikokola ikixoxoolo ikisukulunu kesegheseghe inkokola ekegokora king'ho chinkho inkonchi kikololo lukokola chifugumu ikhumbu ikhuumbo lukokola inyung'unyung'u ukoko chihing'ino akankonchi kinjekenjeke inguku kinzeke kyukunyulu kifundu cha liwoku ukokuwa nkonkura iankula ing'okora,ging'okora chig_onk_ono shingongoni u-lukonchi angokoro kapungunyu chishuwupi cha liwoku kapungunyu kiwewe kinjekecheke ekeghokora kingho? igokolu ? ikiputo igokoola kikhokhoa gikhokhoa ishihoholo kenkokoola akasokola kiingano suluboko enkokora inkokora kankonci enkonkora enkokora enkokora ibeega ihohola kinko olukhohola kisigino ekokora inkokora okokua mwana 1 ekeghokora igokola nkokola ngakura ngokuo lukonchi ng'okola ichingufu [ecen*go:fu] chindende ekisanyi kiko chinko enkokora 705 kisigino (cha mguu) heel n ikisogo kihaga kihaga nengiru gimbe kisigino Iru ichintunta egetingiro tutu, tuva kisinziro ikitsintsiri ekisinzilyo ikisiing'amilo eketogoro echisisinyo kItainyo kItiino kisegeyu ialika ichacha kishingo igichinchili muthimimo? echilindo ikintinyo ikiseveja kishungur*u ikichinchili ekesogoro egesogoro chisigino chisiginho ichizwi kichino kisinz...? chisegeo indecheyo isukunyi akatinta kigonge siing'inyo tutu chihing'ino ishihala ichintunta kinjekenjeke litiginyu kinzeke kisigino sendu gitende(sw.tende) itaino ksendu ekisigino shindinde i-chitunta ekitungoro akalundi chishuwupi ch# liwulu akalundi kiingano kihingangino kinjekecheke eghesoghore kisigino isigina ikikangato kIshigine kitinyinyo gitinkinyo ishinzuguni khisoko akatinta shsiginu kiingano salugolo ekisinsino igitsintsiri cintunta akatinta echisinsino ekitsintsiino akakongoijo ekikongoijo kihagha esisino kisigino ekisuguriro igitsintsiiri sedu mwaletV 3 ekesoghoro ishigina isinsilo gitende kitsinano chitunta kisukuluni ekisugururi kisiginho chisigino ekisinsiino 706 jembe hoe n iligimilo igembe gembe gembe iyembe icembe igembe gembe Icembe iinkolo obokombe ighembe nkumbi isuka enfuka iligimilo ekoromo isuka Iembe Iembe gembe iyembe enfuka ikumbi ikumbi insuka icembe isili isili ikumbi ilikumbulu iyembe, ishir*anga iyembe, yembe likombolo inzuka obokombe obhokombe,ekebhago gembe gembe jembe isiri ikumbi enkumbi, kidima gembe, chibode imbogo imbako iyembe msago, enkumbi lijembe ikumbi ikumbi liyembe ijembe ikumbi amukolo liho_ka ligembe ligela liyembe lihuka ikumbi gicembe ichembe iyeembe insuka lig'ela k_asu lijela i-nkundi akoromo ikasu lihuka ikasu ligembe lijembe ligera righembe gembe igembe ikumbulu igembe ikuju ikuju ijembe gyeembe lihukha iyembe ligembi likombolo efuka isuka mukolo iyembe emfuka efuka;eigyembe;efuuni efuka enfunka ijembe ghembe embakho ikumbulu erigembe isuka ikubi ikubi # ihubi ? # mwanabaka (fatuma),ekebhagho igembe igembe gichembe ikumbi nkundi likumbulu iyembe [ije*:mbe*] lijela erigembe gembe kasegelima, jembe enfuka 707 pembe horn, ivory n ulupembe mpembe hembe hembe ipembe rugoa mbembe hembe rUvIa ulupembe orogunchara uwembe (mbembe) izigga isanga eihembe,omwiino(ivory) ulupeembe orohembe liyembe mbya;Uvya hembe isasa ibembe mbembe ihembe muguongo liyembe ipembe ulusuga membe, uhembe lipembe ihembe urotera orotera pembe hembe ulupembe luhembe ng'ng'ombi, jjembi membe lwiga lulwiika ipembe maiga imembe wombe lupembe impembe ulupembe / impembe ling'elu ulwiga ling'elu mbembe lipembi, linu lya ndembu mbembe ngoji,muguongo rwoi membe riyembe linyelo nc_h_iwa lupembe i-mpempe oruhembe mbembe lipembi ubembe lipembe mapeto ling'eru rihembe hembe matenga, mapembe imbembe m'hembe/ipembe mpembe mpembe ulupembe pyeembe lipembe ipembe linu mbembe eihembe ihembe mpembe ipembe ihembe eihembe eihembe amahembe,amasanga ipeta uveya olwika ulupembe oruhembe(zihembe pl) ihembe obe mwana wa nyonyi orotera ipembe ihembe rugoji(ngochi) membe tsa njofu mpembe lipembe ipembe [ipe*:mbe*] livengwa oruhembe mhembe hembe iihembe 708 nyumba house n ikaja nyumba nyumba nyumba inumba nyomba nyumba nyumba nyomba ing'aanda enyomba nyumba nyamba inzu enju inyuumba;ikaaye inyumba inyumba nyUmba nyumba ng'anda enzu mba inzu nyumba inyumba inyumba inyumba numba nyumba inzu enyumba inyumba ng'anda nyumba inyumba kaya nju, nnyumba ng'anda inzu intsu enyumba nyhumba ng'ande mmba ing'ande, inyumba inyumba ing'anda nyumba inyumba nyumba nyumba nyumba numba nyomba nyumba mmba inyumba nyumba nyumba nyumba ing'anda hanyumba nyumba nyumba nyumba nyumba nyumba ng'anda enyumba nyumba numba inyumba numba nyumba mjumba inyumba nUUmba nyumba inyuumba numba nyumba enju inzu ng'anda enyumba enju enju enju enju inyumba nyumba enyumba inyumba nyumba inzu ng'umba mwaraheta 3 inyumba numba numba nyomba numba, mchal*o, tengo ng'anda inyumba inumba [enu:mba] nyuumba enyumba ng'anda nyumba eenzu 709 fisi hyena n ilififi fisi fisi, tukwa ulawi mbiti mbisi mwiko wa wana mbiti isukutu, chongolo enyong'au ibato mpitti imfyisi empuumi ilififi;isakaanga ihiti imembe mbiti mbiti mwiko wa wana itosha numwebilwe fisi ng'uuru imfyisi hiti imembe impiti ifulu ilisilahanga isisi sisi, mgesi, kiburunga lindingu imfyisi ing'iti ing'iti-nyamururai,nwembe tyekwe ? mdula mwiko wa wana u-lav*wi mpichi mbonda mpisi mdula ling'u namunyu ulaawi, iwendi mpiti litunu ing'uruu ifisi mchehe, litunu inzumbi mbonda asukutu lihowo imbiti lipundu ntote mdula irabubu mbiki mbiti sisi [general], mkur*ushu imembe lipundwa fisi litunu e-lawi hahiti unduli mdula unduli kimbwi ntote lihogo ehiti fisi mbiti ipatama mbiti mpiti mpiti inzumbi mpiti lififi ulawi fisi ndote empisi imfyisi cimbwi ulaawi,iwendi empisi empitsi empisi empisi infisi fishi enani, namunyu ififi ehiti,mwembe,etawa infyisi ibarwe makisebe -mwe ing'iti mbiti nfisi mbiti mbonda lawi ifisi ulawi [ola:wi:] litunu etawa,ehiti mwiko wa wana bau empisi 710 kisiwa island n ikiduda kisiwa kisiwa ichisiwa gicigirira kisiwa gIcIgIrIra ichisawawa egesinga kisiwa kaziinga ikizinga (e)kizinga riginga lisinga kIthama kithama chisiwa itema izinga ruwa ikimono gIthama lisinga ikisiilwa ikilila iriginga iriginga chisiwa chisiwa u-lusungo kizinga chisiwa shisuli ichisiwa kizinga sitingi kisiwa kilumba kisuru kisiwa ligunguli [in river] gicigiirio? nthi iliene risinga chilo chilumba e-chilila risinga chishiba chisiva chishiba kisiwa ligunguli chilumba righinga kisiwa izinga (lya nyanza) akasungo kIshiiwa tyUUmbe (means across the other side of) shsiwa kisilwa ekizinga,ekirwa izinga cilila ichisiwa echizinga ekirwa,eizinga ekirwa ekizinga ishisiba kisiwa esiyungu ilisima eriginga intaara mwe:gObi 1 righinga izinga kithitu molyolya chilila ichisiwa [ecesi:wa] chilumba ekizinga kisiwa chiziwa iziinga 711 buri elephant's tusk n iliino(lya ndembwe) zino da ntembo zino na ndembo ilino lya zovu muguongo mbembe (ra chovu) ugoli mUguongo uundombe erino rienchogu isyanka ihembe dyinzovu omwino gw'enjoju ulupeembe ameno gi nzugu omwino maaya ma nzou maayo ma nzou mkonga ivikya ilino lyenzozu mbembe ta chofu umutonzi mUguongo elino lya injofu lubaali ib*oko la njofu minu gha lindembu ihembe lyinzovu amaino gi nchugu amaino gi nchugu(umwino) ng'ongai chipusa impembe zya zomvu mpembe ja njou ssanga lwika lwitsegu lisanga ipembe lya ndovu amasanka nkonga wembe lwa shofuu lino lya unembo ilyino ulupembe lwa nzovu minu ga ndembu lino lie enzogu minu ga ndembu linu lya ndembu mbembe muguongo mibuongo membe rino rya injafu mano ya njovu meno ga ndembo amino ya nzovu rikonono mbembe lipembi usembe budi mbembe linu la ndembu amaino gai nchogu hembe dya ntembo mino a muhUlI imbembe sya sofu lino (lya mhUlI) mpembe ya ujou rino ra njou lUpeembe lipembe lya ndembo akanko linu mino ga ndembo eihembe ry'enjojo lino lya nzovu ipembe-lya-ndovu omwino gwenjojo omwino,eishanga amaino genjojo isanga amino gi jungwa uveya wa ntembo erina lye njofu umutoonzi nkongo mwerehi 3 irino rinshoghu lino lya mhuli ihembe mugwongo membe tsa njofu mpembe zya nzovo ilino lya zovu [eli:no*: lja zo*:vu# meno ga ndembo ameno genzugu mkono wa nhembe ugoli omwiino 712 muundi (wa mguu) shin (bone) n ulukoongolo muundi vuha da muundi ijuga ibindi kwangwala lugongo mUthumo uundundi omgorondo ? mwindi igumba umurundi omulundi umuluundi mohandi omulusi mUthumo lugong'ho omulundi umurundi giciri omulusi mulundi itingo, ifuha kigholo umulundi omohandi omohandi,omosondo mgong'oh? gokho umweendo mlundi lugongo muluku lisiikamu umnundi wa lyulu olulundilundi ligwangwa shoro makongolo umukungulu / imikungulu kijege la kigolo murugu lubesa mooro mwindindi kireru msheshe nhunguu mpanje u-mulundi ifupa ifupa libondo libodo omohandi mlundi nUndI ikifupa kya kilundi mlUndI muundi muundi wa mghuu mUlUnde lifupa eigufa,amurundi umurundi mulundi umnundi-wa-lyulu omurundi omurundi omurundi ishikhanyilo vuha omuluku umurundi itavanya mwEri 3 omohandi nundi mulundi mathuno fuo lya uwaa mulundi ijuga [iju:ga] npaanje eriguha lugoho mgula omurundi 713 uchawi magic n uvwuhavi usawi usawi uulozi Urogi wusawi usawi Ugo uulozi oborogi vuthavi uburozi (e)ilogo uwuhavi maryuryu obulosi Uoi Uoi uhawi obulogi msawi ubhulozi kIama,Ugo obhulosi uwulogi uvuhavi usab*i buhavi ubhulozi uborugi irirogo uhawi uhawi ubulozi usavi uhawi vulochi kamakanga uwulozi eirogo uwahwi usawii chikupi uvulozi ulozi, uwanga, amanga uhavi ovorogi, uvuriuri uhabi mbabE uhavi usavi urogi(sw.ulozi) uroi usavi oburosi uhabi ufiti uavhi u-wulozi obhurogho buloshi uhavi buloshi bwabi uhwabi uhavi obhorogi usai bUlogi ubulosi BUlogi uroghi uroghi uv*ulozi ulogi vuhavi ub'ulodi uganga bwabe emigeleko uburozi ulozi uwulozi oburogi oburogo oburogo oburogo itunga ushai amalesi, esihwi uwuhavi obhurogo ubulozi osavi mwEri josEri ubhuturutumbi bulogi bulozi urogi usawi wulozi, wanga vuhavi uulozi [oolo*:zi] usavi oburogo uhawi usai obukonikoni,oburogo 714 muhindi maize n ilidzebele sisaka mpemba mpemba isaka(amasaka) mbembe pemba mambemba mbembe ikoonde egetuma,chibando iemba (maemba) dduma ikigori ekichooli ilisebele ridoma lilingwa mbemba mbemba muhindi mahemba amalingwa memba meemba igisoya bembe lilingwa igagwe maimba ikitsebele mahemba mahemba lilombi ibhisoya amahindi amanyantumwa muhindi mtama ichilombe nkuwa meemba kasooli mtama maduma nasimya, nabukuboo ikonde duuma lijele meemba meemba lilombe amangagu meemba # mumba ? # ikonde, achisaka lilombi liduma kilombi malombe lilombi meemba mpempe mpempe mahemba amajori kilombi / ilombi chimanga malombe i-chisaka rembogera filombe lijani filombe lilombe lilombe lilombi rihindi; pl. amahindi mpemba mandege/mandeke ikilombe mdege muntama wagimpukwi ingagu ipukEle lichebele(s),machebele(pl) ikonde lijani lombe oruchori ikigori cisaka ikonde echichori ebicoori ebicoori ebicoli amagagu m_p_emba edimwa ilijebele eriduma ikigooli yooluvaa maaluvaa mweria 3 risori lindege muhindi mpempe imba chisaka lijebele isaka [isa:ka] / amasaka [amasa:ka] chimanga, erizori malogwe mpemba iipo 715 mvulana young man n umudiimi mbwanga mbwanga undumendo kimwana mdawana mbwanga nthaka uundumendo omosae mthoro mwisuka umuhungu omusigazi,omwojo umukwaamisi mwana wi kisubhe omusigaji mwanake mwanake mbwanga omusigazi muna o kyami umuhungu mwanake,kIhII omusambaa mulumyana udimi mwana wa kser*o, mwanake nsongolo umuhungo umumura omohentani msongolo mbwanga umulumendo mtavana,idamba (o)mulenge msongolo muyayi umusamali umnumendo omuvubuka nnemba isekaa, nsoro, monaa kyumi kijana umusahala umulumendo mfwana muyai, umuyayi nkombu munchembe msongolu iseka muthaka nthaka mwanaomi omumura nkombo mnyamata nshanda u-mulumendo omobhoreni mulumyana msongolu mulumyana munsembe mwa kakombo msongolo omumura; omona-we-ghesubhe mbwanga nyanda undumyana myanda munyikumbu mung'enya gegosja umujaha# mUsUUmba mdimi umnumendo mt(h)emba mwisembe omusigazi mulumendo umnumendo omwojo omutsigazi omusigazi omwojo,omusigazi usahala mbwana omusyani umudimi omumura umuhungu;umusore mwana wa womi mwesi 3 umumura nyanda muthaka manakye mulumendo n'dimi undumendo [ondome*ndo*] jwanchanda omumura nzugwana mbwanga omusigazi,omwozo 716 mwezi moon n umwedzi mwesi mwezi mwezi umwezi mweri mori mwezi mweri umweezi omotunyi mwiri mweri ukwezi omwezi,okwezi umwesi umweri okwesi mori mwei mwei mwezi ibaki, ichwa okwozi mwiri mwiiri/ ukweezi mweri okwesi mweli meri umwetsi mweri mweri mwesi ukwezi umweri umwesi mbalamwezi mwezi umwezi mweri mori mwezi mlenge mweli kumwesi umweezi omwezi mwedi mwiir*i mwiiRi mwedi umwezi mori umwezi mwese umweli mwei mwei mwesi mwiiri mweri mweri mweeri okwesi mwei mwezi mwei u-mwezi omweri mweshi mwesi mweshi mwenyi mweli nyanga umweri mwezi ng'wezi umwesi ng'weezi mweri mweri umwezi mweeli mwechi umweedi lyezi mwei okwezi ukwezi mwezi umweezi omwezi okwezi okwezi okwezi umwezi ng'wezi omwesi umwesi omweri ukweezi mweri mweri mwobi 1 umweri ng'weji kwezi mweri mor*i mwezi mwesi umwezi [omwe*:zi:] mwesi omweri mwezi mwezi okwezi,omwezi 717 mlima mountain n ikidunda mwiima mwima ichitunda kirima mgondi gamba, mulima kIrIma umwaamba ogotunwa mlima lusozi umurambi eibanga ikiduunda ekeghoro echima msari kIIma kIIma mlima, digongo fufu ibanga mlima ifumbu umusozi kIrIma echima ikitunda fupfu ikidugala idong'e ifumbu fumbu; kifumbu [small] kidonda umusozi inguku inguku mlima mulima igamba lwulu fumvu lusozi chidunda shikulu lukiingi, lukongo umwamba olusozzi lisinga kidoroo ifumbu lichinga igamba fumvu umwamba kido_nda kigune kito_mbi kitOmbE kidunda, lidunda uro kilima(sw.kilima) kirima ekima kitombi p_ili shitumbi u-mwamba orukerege chigamba chilima chigamba kitumbi kitombi chidunda orukerege mnima isoso ikyamba lUgUlU kitanto gitanto igamba nkoonko khidunda umwamba lgongu kitombe omusozi umusozi mwamba umwamba ibanga ekibungo,orushozi omusozi orusozi igamba muima olughulu ishidunda ekiguru umusozi nlima, subalo subalo nanjobi inguka lugulu msozi kirimi fumvu mwamba kidunda ichitunda [eceto:nda] litumbi ekiguru ,ekima(ebima) mlima mlima, ligulu ibaanga 718 usiku night n ikilo bhufuku kio kio uusiku utuku kio ichilo UtUkU uusika botuko kio bwire ijora ekilo ikilo ubhutiku ingeta kio UtukU UtukU ichilo iruruma ekilo kyo kio ijoro UtukU ingeta,echilo ukutiku kiyo pakilo kio kio kilu ijolo ubutiko ubhutiko ichilo ichilo uv*usiku uchiko kyio kiro chiro vudukhu musiloo uwusiku obwire silo mkyo nkwo chilo uvusiku kyio usiku kilu vudiku ikilu kilo pakilu jiyo utuku utuku kyo ingeta ikilu usiku shilo u-wusiku obhutiko bushiku pamihi bushiku kilo pakilo, kilo kilu obhutiku kilo bUzikU pakilo BUzikU utiku utiku uv*usiku UtikU khilo ub'usiku pashiru kilo ekiro ijoro usiku uwusiku echiro ekiro ekiro ekiro itumbi pasiku kilo esiro pashilo ubhutiku ijoro kyio kio mwoborya 1 ubhutiko bujiku bwile ? utuku kyio wusiku kilo uusiku [oosiko:] chilo obutiku ikilo chilo ekiro 719 tembo (kwa kunywa) palm-wine n mpombe mpombe indimba munathi chofi tembo njovi ya mUnathi amarwa tembo mUsenze mbwali ya mnazi ibwaa wari amarovu njohi uvulanzi amarwa amaswa ugimbi upele wa mnazi munazi indali ichinti cha nazi waini tembo wor*i tembo marwa dipai tembo [a drink] ncobi wari ukana (general term) i-pala amachicha tembo ugimbi ugema amarwa (= pombe) mpombe ya mnazi ntui inzovu ntUlU similato bamboo wine (vulanji) ugembe ichinti-cha-nazi vino m_p_ombe ya mnazi, mnazi omwenge wari myaga 3 uki(muchencha) war*i indimba [ende:mba] litembo amarwa tembo mpombe pombe(any alc.drink),pombe ya ndizi(banana wine),p 720 kasuku parrot n ikisuku kasuku tukwa? ukasuku gacuku kasuku kasuku gacuku engocho kathuku nkussu kashuuku(adopted) lingari ? kasuku kasUkU kasUkU kasuku indesha, ikamacha kasuku gathuku xasuku ilikasuku mnyololo kasuku infwanke;mutengu iringari gasuku kasuku kasuku ukasuku kasuku enkusu kasuku kasuku ukasuku mukusu shiliku kasuku ukasuku akasuku [< Sw.] kasuku kasuku kasuku kasuku kasuku kasuku (s)kasuku kasuku e-kasuku akonchu kasuku ling'walung'walu (ghasuku) kasuku kasUkU kasuku kasuku silingwa ni igurigitia ukasuku nkelegeni kasuku kasuku gasuku kasuku ukasuku kasuku kasuku kasiku akasuku,etuku kasuku kasuku khasugu agatunguru kasuku na kasuku kasuku chweri kasuku ukasuku [okasu:ku] kasuku kasuku kasuku kasuku kasuku 721 mboo penis n ikibolo ibholo mboo mboo iluwa mUthita mshunga ubolo mUthita iimbeya emboro mchunu ibbolo imboro embolo ikidoondo uruzunga imbolo kIa;mbinU kIa ulume embolo udumbi imboro mUthita imbolo iluga isava mbolo libolo imbolo obosare emboro,embere,obhosacha bolo mboro imbolo mbolo,maka mbolo mbolo shitete indiine ensuti mwege, mbolo libolo ur*umbi chitongo imfino imbeya libolo kedole(uncircumcized), kedeede, lutini lisapu, sambi nkOndO mbolu, libolu, kidodolu urumbi mujiji(sw.kijiji) kiyii mbol*o imboro likondo mbolo libholo, litongo i-mbolo ekechunga mbolo mbolu mbolo kitongo lisafu, libolo ensare mbolo gIsUngU imbolo mbolo mukia ivugha ? ishihala mUdUga khibolo insuti mbolu ndongo emboro cenyi, uonsi, mbolo ensuti embolo emboro emboro emboro ifyubi mboo embolo imbolo oruzunga intini;indiizo;imbumbarugo nkyolo nabodiku emboro;ensare ndusu, bugosha, ibolo mbolo murundu menya, shinu, msongolotio, mkia chifyona, mbewa, kalumbwe, chimbolo kibolo iluwa [ilo:wa] litongo oruzunga mbolo mbolo emboro,empari(without foreskin),entubu(with foresk 722 mahali place n poono hantu hantu pamwi bantu andu handu kUndU apaantu aase handu kifo ahantu ahantu apoono hagoro lubalika andu vandU vandU hanhu handu bantu ? ando andu ahantu handu pantu handu handu handu mahala ahantu ahase abase haali hanhu pav*uyo hantu handu hanu havundu sifwo, luwande apantu, inafasi, apahala ekifo pasinu ando andoo pahali pavuyo handu apantu mahali havundu pahali pandu ando guntu kuntu handu malo pamalo paakuti, pandishi a-masyo ahase chipalu pandu kilambo pahali ahase hantu nanhu palubulibe haleBe ikhondo gintu gaso ? ulutala ntEEndekyo mahali pandu ahantu ikibanza,hantu apantu,inafasi,apahala ahantu omwanya,enteeko omwanya ekiikaro pa tuunga hantu esifo panu ahagiro ahantu anru anru nakesaye ahase ipande hantu guuntu handu pamwi pavulive pamwi [pa:mwi] pachindu ahagiro hanhu hantu ahantu 723 chumvi (=munyu) salt n umunyo mukele munyu munyu umunu cumbi chumbi munyu cumbI(mUnyA) umusilya omonyo munyu chumbi umunyo mwonyu umwino omonyo omunyu mbalaloje mUnyU mUnyU munyu iamba omwonu chumbi chumbi umuunyu mUnyU omwinu mulenge chumbi, monyo umwinyo shumbi mbala mwinyu umunyu omonyo omonyo nyunvi munyu imbeya sangasa chumbi munnyo, munnyu mkere munyu kyumbi, kumunyu ichumvi munyhu munyu shumbi shumbi munyu iveya, umunyu monyo, chumbi umusilya mwinyu ijumbi mwinyu mwinyo munyu shimbi chumbi chumbi,mwonya? shumbi omunyu mwinyu nchele nnjete i-membe omonyo mbeja munyu mbeja mwinyo   mwinyo mwinyu omonyu munyu munu umunyu munu munyu munyu iv*eya muleenge mwinyo umchele muni mwiyo omwonyo umwunyu ? musilya ichumvi omwonyo omwonyo omwonyo ekisura ilambo munyu omunyu umunyu omunyu umunyu shumbi shumfi naluxabieka omonyo munhu mwinu chumbi monyo membe mwinyo umunu [omu:nu:] njete omunyu hyumvi? munyu omwoonyo 724 haya shame, modesty n isoni,inyoni soni soni iyazi nthoni waya kinyala gIconoko iinsoni obosoku irawa nsoni isoni enshoni inyoni jiswalo nthoni nthoni chinyala ensoni sanu insoni thoni chiswalo insoni isoni haya, kimao soni insoni ichinsoni ichinsoni kinyala chinyala isoni soni nsonyi chinyala isoni khu-swaza insoni nsomi dyoni usutu dihoni insoni insonyi soni esoni ihyoni oni soni sonu nthoni nthoni nswaro ihyoni nc_h_oni oni a-kakope chasoni soni soni soni oni honi soni ensoni soni minala isoni nsoni ninyaa ? menyaa insoni nsoni soni iinsoni soni oni enshoni isoni nsonyi insoni ensoni enshoni kuswara ensoni obugulezi insoni shoni esoni insoni zisoni isoni kyaa namajira sensoni soni nsoni nthoni sonu nsoni soni iyazi [ijazi] soni suka,ezisoni kinyala soni ensoni 725 ngao shield n ingwembe ngao ngome ingao ngo ngao ngao ngo enguba ngavo ngabo inkinzo engabo ingwembe ingubha inguba ngao ngao ngao iksuva ngao ngao ngo ingabho ingula ngao ngab*o ngawo ngau inguba ingubha kikopa ngao ingulu ngao ngao ngabo ingavo ingaboo engao ngaso siikidya ngao ng'ao chikopa inkwela ngao, uri ingao [< Sw.] kikopa ikuti, ingavo kikopa kikopa ngao rongo long'o ngao inguba i-ngawo angubha ngao chikopa engubha ngao lUng'Uda igubo lya kusigila lUng'UUda ngua ngura ngula ngao engabo urukinzo ngao, cisyangu engao engabo engabu engabo engabu ingobwo ngao engabo, ehumba igula engubha inkiinga ngao nambayambayo ingubha lumuda ngabo rongo ngao nkwela ngula ingao [en*ga:o] ngao enguba ngalo ngao engabo 726 umbu (his) sister, (her) brother n umuhadza ilumbu (lyaje) umbu ndugu, mwenetu umwanao mwari wa maitu,muru wa maitu mruna lumbu mwari wa ng'ina,mUrU wa ng'ina uunsiche wane mosubati omwabo,momura omwabo mwonyoko mukuruwe munyanya/munyanya omuyala wapo/omundulume waye ? mwIItu-wa-inya lumbu jangu muhata wabo,mutabani wabo mfama umwishiki mwari wa nyine mwala wabo,mtabani wabo mwanamyawe umatsave mshiki akwe [his sister], msasha akwe [her brother ndombo chambu musubati omobo/mura omobo musubhati o mweinyu lumbu rumbu yake umuyemba irumbu mwannyina lumbu (lyake) mbotswa umukokoo, wandaye umzike mwanyhina/mugandaghe nnumbwangu wanawama nnumbwangu , kaka uyilumbu wakwe umuze ndombo, nhaja amwavo, mbotso nndo_mbu mkulu, mfwata, mhaja mfwamaa, mwanamaa muarong'ina,mutanong'ina mutanoina(br.),mwarioina(sis.) mshiki, msasha omusubati(sister) nkoano -vhao; akulu- (brother); alumbu (sister) e-kachi, ekalume mulumbu [his sister], mulumbu [her brother] mulumbu/mulumbu mhachao n'nombo mlumbu / walumbu; mhaja / wahaja monkewabho/murawabho lumbudye ilUmbU ulilumbu undindwana, ulilumbu undumyana ilUmbU muuna muhaja umunine wa shilindu [(his) sister]; umuni [(her) b mUgUle mlumbu/mhachave umzike mhasha munyanya/mwenenyina kaci [his sister], kalume [her brother] umzike munyanya munyaanya munyanyazi/mweneweitu owanyina,munyanya/owanyina,munyanya uyilubu umbu mbochonghene/mbochonghene mushikiwe/musazawe nlifu [his sister], mwanama [her brother] na:na ilumbuye, sisaye ilumbu mwarijia,muruwajia mshikyi, msacha kachi lumbu umwanao [omwanao] alumbuvao musubati mkulu wake lumbu munyaanya 727 mtumwa slave, bondservant n umuvanda mtumwa mtumwa untumwa? nkombo mtumwa mtumwa ngombo uumuzya omosomba,omokori egasi mtumwa mwiddu umuja omwiilu(?!) omuzaana umunyawiingi umiya omugaya ngombo ngombo mtumwa omugaya umuja ngombo omtumwa mwasi boi ntumwa,mpakasi umuja iriteka omogore mtumwa mtumwa umutumwa mrerwa mtumwa murumwa umukula umzya mwiru, mwidu ntumwa ishingaa chipanje umuvomvi umuzya mbanda umutumwa ntumwa mmanda msutu iketi nkombo mutumwa omugaya,mtumwa(s)? nkimwa, ntumwa kapolo u-muzya omutumwa mtumwa mtumwa utumwa mmanda mm'banda mvanda mtumwa nsese untumwa BUsese mutuwa mutughwa umukungwa mUsese mmanda mmanda omuhuku umuja muzya umzya omwiru omuhuuku,omugurwa omuhuku omwiru-rubale untumwa mtung'wa omupakasi mugulano umugya ingabo ibakasi nane ntung'wa, sese mzyana mutumwa kisinga muzya nkami [o:ntu:mwa] kapolo omugya mtumwa mtumwa omuzaana 728 mjakazi female slave n umusutu mtumwa mtumishi untumwa? nkombo ya muntu muka mtumwa wa wake# mtumwa ngombo intuumbwa omosomba,omokori egasi mwiddu inchoreke omuzaana(girl) umuva:nda omugayagasi ngombo ngombo ya mwII kijakazi omuzana(servant) umujakazi ngombo ya mUtumia omutumwa mwasi mndu wa kasi mbanda umujakazi iriteka omogore mjakazi mtumwa umukolo-umutumwa mrerwa muzaana muyinzili mukhala mmzya mwiru-mukazi nchagwa ishingaa chipanje cha chamah- umuvomvi intumbwa mpakasi umutumwa mukari ajakasi msutu isinga mutumwa omutugwa ? nkimwa, ntumwa kapolo umuzya mwanachi omutumwa mtumwa mtumwa utumwa mmanda mm'banda mvanda mdala mtumwa nsese mutuwa mutughwa wa gincha umzya umulindu mUtugwa mmanda sulia omushumbakazi mmzya omwirukazi omuzaana omuzana omuzana mtung'wa omutumwa muhasi mugulano umugya inchoreke ibakasi nanga sese nkima mzyanakazi wa muka kisinga muzya wa mwanachi nkami [o:ntu:mwa] kapoolo omugya mjakazi (mtumwa) chijakazi entolekazi,omuzanakazi 729 mtwana male slave n umuvanda mtumwa mtumishi untumwa? nkombo ya muntu murume mtumwa wa womi# mtwana ngombo uumuzya omosomba,omokori egasi mthoro mwiddu umunyanfezi omugulano (?!) umuva:nda omgaya ngombo ngombo ya mundu-mUUme mtumwa isikasika omuzana(servant) umuja ngombo ya mUndUrume omutumwa mwasi mndu wa kasi mbanda umuja iriteka omogore mtwana mtumwa umwanavuli-umutumwa mrerwa muddu muyinzili musatsa umzya mwiru-musadha nchagwa ishingaa chipanje cha chilu umuvomvi intumbwa mbanda umutumwa we kisasa ajakasi msutu isinga mutumwa omutugwa ? nkimwa, ntumwa kapolo umuzya monsi omutumwa mtumwa mtumwa utumwa mmanda mm'banda mvanda mgosi mtumwa nsese mutuwa mutughwa wa gigosya umzya umlumendo mUtugwa mmanda mmanda omushumba umzya omuzaana omwiru omwiru mtung'wa omutumwa musacha mgulano umugya umuhutu ibakasi nanganini sese ngosha muhalila wa mutumurume kisinga kye weia ko mangi muzya wa monsi nkami [o:ntu:mwa] kapoolo omugya mtwana (mtumwa) mtumwa entole,omuzaana 730 malalo sleeping-place, accommodation n uvwugono ugono hakugonea uwono(pawono) kiraro chumbenyi hakugona kIraro uulo borene handu helaa owokugona ubudyamo ekitabo,eikumbi pawuvaso obumamo Ukomo Ukomo hanhu ha kuwasa iava obunyamo,ekitabo shirini ahukudyama/inshikilo kIraro mubhumamo ugono pavugono ulilii [sleeping place], handu helala [accommodati pakughona tukuhala ? bore obhorari uka(t)zi hanhu wa kugona pav*ugono iyana kisulo hokuwasa havukono ibuukonelo ensalo, enyumba, empango awokusula, awokutenduka malalo mmba, kirya pakulala kuvugono usendamo pakugona kegona ugonu pogonja pa kughonja nsaun' kiraro kiraro handu helaa obumamo puug'ono pog_ona paagono, pashigono apakulambalala oburaro bugono pa kuwonja bugono pahugoloka, kilalu pakugona obhorari hatu ha ku-gona ndalo pabugono BUlaalo urii girao uv*ukato ngono pa-khukona apakulala pandu pakugonja oburaro malalo, pakulala ensalo,enyumba,empango obularo oburaaro omwanya gwokubyamamu oburaro apagone hagona awakonua pakigona obhuraro(for non-domestic animals) indaaro kirawoi nangulubana amararo bulalo, ndalo bulalo kimamo kitar*a, handu hel*aa chilambalalo vughono uwono [owo*:no*:], pawono [pawo*:no*:] pa-gona hokuhindira,esega pa kuasa hagono? obulyaamo,obulaalo 731 usingizi sleep n itulo tulo usisiza gona utulo toro dilo ndongo toro uutulo chitoro ? mario ndolo itiro otulo itulo zendoro jitilo too Ioo nhongo ilasa entilo majio itiro toro chindilo indoolo ? itulu matio ng'hopi itilo ichitero ichitero utolo nhongo utulo ntulo (o)tulo ku-wasa, =lugono tsindolo liloo utulo kutenduka lala lwono r*we lwono utulo utulo lugono tsindoolo lugonu lugono kughonja nruo toro kumaama `to gintiro lug'ono litulo lugono utulo chondoro utulo ng'onju utulo lugono lugono lugono shitoro ntongo tUlo utulo tUlo tuo too utulo ndoolo khukona itulo(kulala usingi) utulo mp(h)ota lugono eitiro amatiro tulo utulo otulo okugwejegyera kubyama gwijagira utulo usisiza endolo (v. kona) itulo zindoro itiro huo nansunieria sentero ? tulo tulo gukoma mar^oe tulo tulu utulo [oto:lo*] lugono ezitiro utulo ntongo itiro 732 wimbo song n ulwimbo,(indzimbo)pl. lwimbo wimbo wimbo inimbo rUImbo lumbo (chumbo) wila rwImbo ulwiimbo ogotera wimbo lwembo ururirimbo ekizina,oluhooya(empooya) ekiyaga ulwiimbo iryembo orwimbo wathi;mwalI wathi(mbathi) wila olwembo wumbo urulilimbo rwImbo okwimbo(chinyimbo) ulwibo ulwimbo wimbo, mafina lwembu ululilimbo iribina amabhina wila rwila ulwimbo lwimbo luyimba lwimbu kumwenya, luyiimba ulwimbo / ingimbo, ulwimbo / inyimbo lwemba lwimu kiimbo luhimu ulwimbo ulwimbo / imimbo lwe_mbu urwimbu luje_mbu / nye_mbu mwambo (nyimbu), msambu ufina rwimbo rwimbo ifina orwimbo lujembo / nyembu nyimbo lwimbo ulwimbo / indwimbo omwino lwimbo msambu lwimbo mwambo n'hwambo lwimbu ribhina, amabhina ? wila lyImbo ulwimbo lyImbo wimbo/nyimbo riimbo inyimbo lyEEmbo ulwiimbo / inyim# lwimbu / nimbu mwambo ekyeshongoro ururirimbo lwimbo / nyimbo ulwimbo oruhoya ekyeshongoro ekizina ekizina ulutelo imbo olwembo ulwimbo(inyimbo) urwembo ururirimbo kyiibo nda 9 omobharo lyimbo lwimbo kwina kyiimbo lwimbo lwimbo inimbo [ene:mbo*] lujimbo orwembo(amembo) wimbo wila olwiimbo 733 mkuki spear n umugoha isumo guha mtaimbo (mkuki) undunda itumo ifumu mkuki ItumU iisumo ritimo ipfumu issimo ichumu (e)ichumu umugoha ritimo lichumu nyipumi Itumo Itumo mukuki mafina [sometimes ifina] ichumu ushu fumu ichumu itimu omukera,lichumu umuxosi ipfumu ingoha ifumu fumu nngoha ichumu iritimo iritimo mgoha mkuki impalala nkongo ipfumu ffumu, kibaaga mgoha lyirimu lifumo isumo ifumo nkuchi ifumu ifumu mkuchi impalala pfumu isumo ng'oha litimu nkoa nkwa mgoha ifumu itumu itumo ifumu ritimu nkoa nt_ungo i-sumo ritimu ngwego mgoha ngwego nkwa n'goha mgoha ritimo guha ichimu ingwego ichim mukoha mukoha impalala ndilima mkoha iisumo mgoha mkua eichumu iterano sumo isumo ichumu eicumu eicumu ? icumu impalala guha efumo mgoha eritimu ichumu ifumu ifumu nda-ne ritimo ichimu isumu itumo pfum sumo malala undunda [o:ndonda] lipanga eritimu mgoha guha ichumu 734 roho soul, spirit n inumbula roho roho umoyo roo roho roho mwoyo umweenzo omoyo ngoo muzimu umushaha omwoyo umuhe;umubepo ekoro omwoyo,omtima veva veva moyo isia sii # ? # omwoyo roo umutima ngoro,roho omwoyo umuyi moo roho impemu enkoro/omoyo obhohora loho moyo umoyo mtima mwoyo roho kumwoyo umwezo, umwego mwoyo ntima nr*ima isungu umpepo umwenzo / imyenzo roho umwoyo mwoju nrima nkoro mwoyo mo omwoyo lihoka mzimu ntima umwezo akhoro mbepo moyu mbepo lilupi mojo eroho/omoyo roho, moyo moyo (ng'holo) mbepo mwikemo moyo moya nkho umwoyo nkolo umodo lvuki roho omwoyo umutima mwenzo, mupasi umwezo,umwego omutima amagara,omwoyo omwoyo omwoyo ipuyila rogo omwoyo umoyo ekoro umutima mumaiyo nda 9 omoyo moyo mwizo moyo ngoo muzimu ng'humbula umoyo [omo*:jo*] ekoro,omwoyo roho omwooyo 735 nyota star n inondwe ntoondo, nyota nyota izota njata nyerinyeri ndonde njata intanda eng'enang'eni nondo infefenyi inyenyeri enyanyinyi ing'eng'esi enzota injota myenyeri ndata ndata nhondo ichaamya enenezi nyota nyinyiri inyoota njata inyota injota nyenyeri* ilutondwe, nyenyeri, haker*a nyenyere nondo inyonyoli inyunyunyi inyinyunyi nyota nhondo izota nyenyeri nyeenyeri mmunyeenye nondo inyininyini inieniesi ulutongwa munyhienyhie dinondo nyinyir*i yinyiRi # nyinyiRi ? # inondwa, inondo ulutondwe nyenyeri ulutanda ndondo eng'ereng'ani lundondu / ndondu lutondwa ndondwa nyinyiri njota njota ng'eng'eri inyota ndondwa nt_ondwa lutondwa ulutanda / intanda anchota lutondwa ndondwa lutondwa ndondwa ndondwa, ndondo lundondo inchota ntondo sonda indondwa nsonda njota njota inzota nsoonda nondwi ulutongwa / intongwa nt(h)ondu ndondo enyonyozi inyenyeri lutanda / ntanda ulutongwa enyanyinyi enyonyoozi enyonyozi enyunyuzi ilutondwe n_t_ondwe enginingini inondwe inzota inyenyeri nyenyeri nyenyeri ndabO 9 inyota sonda nsonda nthata nyenyeri lutanda / ntanda nondwe izota [ezo*:ta] ndondwa enzota hnondo ntondo enyenyezi 736 gongo cudgel n ikisondzo gongo gongo indua(unkongolo),ibongoto kubUUra(kUbinyIrIria) mzata gongo njokoma inoonga ngongo malwa ulubiki rikoromerero kItiing'I lungu ichaamya ekwema ukwi ikibhando likomakilo bunta, uxu- piwa ndonga mbaha ikibhando ikikoni igisimbore igisyambore,igisyagoro lungu, gongo gongo ikunku mpulu chirungu shikong'o ilungu ichipanti, intuwa walagi, enguki, wesedule ing'ong'o ikongo ligogo indugu inonga limbe_ke_te_ mudigivu mpe_u mhimbati [as weapon] kisinde ncuguma achiu khur*i chibonga ndombola e-kamunduku arungu indugu ligongo indugu gongo kimbonga limbikimbiki rite goda ipUla igooho ifiini ifini gyongo lubiki, shpiki ekibando ubuhiri lungu ichipanti,intuwa omuhini izinga gongo esigongo shidulugo oguti ikibando muni ndagira omote igongo mulanga kitsinde, (kachinyi) nzikimba indua [endu:wa]; unkongolo; ibongoto [ibo*:n*go*to chikongo erihinda mhambalashi, gongo gongo omuhini 737 ufito thin pole n uluvalamo ukombati ufito (ifito)imango ruobo lundi mango gItugI ulumboleti, (mboleti) orotanga uthenge, nt*henge, njuthenge mulongoti umwabo omuguma ulugoda ururigi olubasi kItuI Ukonzo mango mbiji ifyito ruoho olusoti ulusito ulusito ndi/ngo\ mbaghala ulubhalilo orote orote lumango rumango imango lusanju; lukombo usogoti musala munyelel..? luliisi, lukulo ipelele, isuumbu akakondo nnandi ur*ungo ufito, lufito uluhonyolelo inkangalo ndonga kekongo lutela lubopo mibiki urungo rubito rwito ndi lutela fito ishi u-luwanzi ahimbo-orusanyi ifito ufitu ifito lutela hito lunjalu, lungoda, lunhyatu otote -ng'ombosha lUgito ulusito lUgito ukito ukito impaliho nkito lusitu ulufito (mphanda) lupagalo omusito lufito, luwanzi ipelele,isuumbu omuleiba akati kake enyomyo ulumango ufito omugulo ulusito orurigi urukuraazo oringo (ringo) ndaxamE 9 orote;orotanka lugito ibazi rubito ndingo luwanzi ulusito ifito; imango [ema:n*go*] luchanamila orurigi lumango nkombosha orubazi 738 kiti seat, stool, chair n ikidego sitebhe kiti kiti ichiti giti kifumbi chigumbi (gItI)gItumbI ichisumbi egetoni,ekerogo kipfumbi ntebbe intebe ekitebe ikigoda ikitumbe echitebe kIvIla kIvIla chigoda ifamira, ifaama ekitebe kitima intebhe gItI gIturUa echitebe ikiti ikitamilo itengu [seat], ilor*ika [stool], kiti [chair] kidegu intebhe igitumbe igitumbe,eranda chigoda, chiti chiti ichitengo ichumbi (e)ntebi chigoda, chiti shirumbi indebee ichisumbi mtese siteng'u kir*i chiti, chiteng'u itengo ichisumbi kiti kituva kite_u kitegO kigoda kifumbi giti iti,luling'a(stool) kdengu ekitebe kiteu mpando shitengu i-chilimba ekitumbi chitengu chiti chitengu kiti chiti eghetombe=stool; eghete=chair kiti isumbI ikikota isumbI itumbe itumbi ishitengo tyeengU khideko ichisuumbi shiti kiti entebe intebe cisumbi, cilimba, cikunku ichisumbi echitebe ekitebe ekitebe ikarra itengo kiti esiteni ishitengo ekitumbi(stool),ekiti(chair) intebe lorika, kihebo nda:xuya 9 ikitumbe jiti itebe gikongoro lor*ika chilimba, mupando kitengo ichiti [ece:te] chiteengu ekitumbi kigoda chiti ekitebe 739 pumbu testicle n amatongo humbu humbu iwolo mbeke ikende humbu ntheke iitulu, (amatulu) embia,engeti mbolo ibbata ivya eigosi,enturugunya ye eigosi ilipumbu rinege linege yee mee mhumbu ibara igosi ivya nyee lifya intulu ilitongo, nder*eke matongo ivya irinege irinege humbu mhumbu itulu (ma)ndulu malonda, manege mumbu lineche lineke, likusii itulu mabbata imumbu, mumbu mboloo inongo ulutulo itulu / amatulu matongo linege ndo_ngama ndongo ndongu; litongu [vulgar]; liduku mbolo nkai mkai ndeker*e rinege ndongami c_h_ende mbumbu i-pumbu rineghe udungu ndongu ndungu mbumbu manyangala litongo rinege; pl=amanege humbu mbolo indungu ndUUsU/idUUsU itumbu itumbu ? intulu tyUUmbU litongo(mutongo)pl. itulu nk(h)ambaku mbumbu eigosi amarya tulu itulu igosi amagosi igosi amatulu humbu eneke ilipumbu erinege ivya bolo nda:xwa 9 rineghe lubolo ivya mboro mbol*o matulu, mamfyanga litongo iwolo [iwo*:lo*] lipumbu erinege mhumbu humbu igosi 740 mwiba thorn n umwifwa(imifwa)pl. mwiwa mwiwa ilivwa muigua munjwa (minjwa) muwa mwIgua imyonga rigwa mfwa iwa ihwa eihwa umwifwa rihwa liwa mwIw'a mwIw'a miwa ihwa musha ihwa muigwa liwa imiya untula, minga (minga) mwifwa ikihwa irihwa irihwa,amahwa mwiba mwiwa ilyimvwa mwiwa liggwa lusonga lyibwa kamawaa ilimvwa / amimvwa eigha mwiva, mwiinga mwiva ilyimvwa imyunga mwifwa liifa mwiha / miha mimwa lisomi mwiinga mwigua(migua) mwibua mhiinga riwa (amawa) mwia minga mivha u-munga riwaa mwifwa lisomi / misom# mwifwa mwiba miiba mwinga rihwa, ama- mwiwa (miwi) liswa umwifwa ling'hwa ighuya/maghuya ighuya ilyimvwa liigya , mwifwa iliimvwa / amiimvwa luti / miti; lsontu / misontu mwiba eihwa ihwa munga / myunga ilimvwa,amimvwa ihwa eihwa eihwa ihwa,ekikangi ulwivw# ng'wiwa ewa ilifa(amifa) erihwa ihwa mwiinga ndakuna rehwa lifa ligwa mwigua msha munga / myunga lifua ilivwa [eli:vwa] miiva erihwa ziba mwiwa iihwa 741 tumbako tobacco n isayo tumbatu gana itumba mbaki kumbaku tumbatu mbakI inzungu, fwaka etumbato mbatu taba itabi etaaba isayo rikumbati likumbati mbakI kumbatU tumbaku ikama [= to milk] ipapo mbata itaabhi mbakI likumbati itumba isajo mbatu lihona itabhe irikumbati irikumbati ugolo tumbatu itumba itumbetu taaba, taba tumbatu itumbako irabaa ensunko tabba olya mbatu tumbaku, olya itumba afwaka lihona indama lihona tumbaku tumbaku, (litumbaku) mbatu mbaki mbaaki mbatu rikumbati lihona fodya lubhonde e-fwaka rikumbate ingambo litumbaku ingambo lukonzi lwa limbaku lihona rikumbati tumbatu itumbatI ingambo itumbatI, itaaBe itumbatu itumbatu itumba tyuumbati sayo insunko ltumbaku tumbaku, litumbaku etabe itabi fwaka ensunko etaabe etaabe,enteburano etaaba etaba izungu gana endaba inimba erikumbati itaabi batu ndame 9 rikumbati itumbati mbaki mbatu, nkor*o nzungu njungu itumba [ito:mba] soona obugoro,erikumbati ugolo tumbatu iitabe 742 kidole (cha mguu) toe n ikikululu ikumo chaa (cha muundi) chaa inayo kiara ino chidole kIara gIa kUgUra ichimwenkumwe ekiara giokogoro ekenene mnyu mrwe lunwe ino ekyaala ichaala(cha mwigulu) ichara echala kyaa kya kUU kyaa kya kUU chidole cha mgulu ikaba na kshu echala ch'okugulu ikumbi nnii wo odende ino kiara echikumu nkuvalia kimiyo mnywe wa kitende mnywe wa kutende kikonji uluno ekera ekera chidole chidole cha mgulu ahamfingwi imamba kyimnyo kya kurende kagele chidole, nyonga (small finger) shitere shi shilenj..? lulwala lukhumu ichinwe cha lyulu, umnwe wa kulyulu kagere likong'o nnii nni wa uRende chala (cha kunjayo) (?) igonyelo kimio kya kur*ende ichikando lukonji (lwa kigolo) keno lukonzi lukonji (lua mwagOlO) kyala / fyala nni wa urende kiara(gia kuguru) kiara kimnyo rikumu lugumba chala lukoi u-lunsalala ekyara ulwobe chala cha liwul# ulwobe igulu lukonje(i) lukonji (lwa magulu) ikyara dole lwala ulobe lwa mmalundi BUnoono mwayaa wa mughuu mwavya wa umughuu ? ahasamba lwaala khikhonji sha makulu ichinwe shdoli sha ligulu lukonji walugulo ekyara ino cikando ichinwe-cha-lyulu,umnwe-wa-kulyulu echala orukumu ekyara ekyara ekyekigere ulwayo chaa cha mundi olwala uludole lwa muligumba ekarara kya kokuguru ino nnii wa ohenre nnii ndaraweti 9 rishashaikomo mnwe kiara kimunyoe kya kur^ende chinsumwi kyove kikululu ? inayo [ena:jo*] chala ekyara chanda kadole olukumulw'okugulu,olukumu 743 kesho tomorrow n kilavwo isoneka kioi kioi iyolo ruyu kesho igolo rUyU mutondo mambia,ankio ngama izo ejo nyenkya milawu tabhori mtondo UnI UnI mayo ngama nencha desi desi ejo vUciU mutondo igolo ngama kilavo ng'ama ng'ama kilabu ejo icho ichonkyo mayo igolo indav*i lamutondo ngama jjo iruvi mukamba kumukamba iyolo idho lunduna ndesii ndesi lundu, nundu indavi ngama amutondo kilawu mugamba kilabu malaO kilau ndesi ruuju ruu ngama katondo,mtondo(s) kilabo mawa malavhi mutondo tabhori ningelo chilau ningelo malubu malabu(o) chilawu icho luvi, momtondo ntondo kilabo igolo padiu fadiu indav*i mUdaU khilavu iyolo shrau malabo nyensa kare ejo mutondo iyolo nyencha nyencakare nyenkya ijo, nyenka shandabo keloi muchuli pamilau izo ejo desi desi ndedekwa 9 isho ntondo igolo ruuju ngama mutondo kilavo iyolo [ijo*:lo*] malaavi tabori(izo) kukacha luvi nyeencha 744 kesho kutwa the day after tomorrow n pavwuke kisindo kisindo isikwinji auke lawuke kisindo aUke uwanda unji mambia ende,ankio ende lavu izuli higyayejo ijo pawucha bhasirya ejorilya aUke aUke chamiage, chigulo? izweli lau ejo bhundi(the other morrow);hidya y'ejo(after tom oke echolilya imajuli kutiau ntondo enamunsi ?;ejobhundi ichurria ichurrya kisindo chisindo uv*washa luvirirya; kukyirye ikacha mukamba kwitsa ilyanda lindi dhuzi ntondo nr*ondo palyamba pashilavo amutondo ulya pamalau lwaza loze pamalabu papaso pamalau, paukya nrondo auke auke kdal*au basirya pamalabo nkucha ntondo u-wacha bhasirya ukulinda ningelo pawucha ukulinda ningelo papasa papacha pamalawu bhasere kisindi ntondUngi palubunju mazUUli hikio hunkwio pawasha mUdaU nzEa mtondo ilyanda lindi paucha papasa bwashesha hirya y'ejo mutondo ulya ilyanda-lindi ijweli nyentsya ekiro ekikukurata nyenkya kwosa nyenkya malabo kishindo chusi pawasha bhasirya hidya yejo nhondro nderege 9 ishorya ntondo bungi izo auke kil*al*au ukulinda mutondo kilavokila isikwinji [esikwe:nj*e] ntondo basirya(basirya kusinya izo) mtondo chisindo izweeli 745 mkojo urine n amatundzi masu makozo makozo amatuzi maumago magocho makojo maumago amatunzi amache,amasinyoro maumagho manye inkari enkali amatu:nzi;ilituunzi masirondo amasilolo maumao maumao mkozho mwiri enkali mawamu mawamo umukoyo;umusobhe(amasobhe) mathuguno amasololo imatundi mahuwamo amatunzi mawamu mawamu matusi amasu isinyoro isinyoro mko(t)zo makozo amantunzi makojo mauwamu mkotso minyali kamenyi amatunzi mainyhe mwedo mamamu mamamu makwedo amantunzi mowamu amantunzi makoso aminyari makosu makoso mitundu mafaamu maumago maumoo mahaamu amasiroro makoso nkoj_o makweo amantunzi amasinoro matushi mitundu matushi makoso makocho makocho amasinyoro makozo mine amatusi maasu manyi manji amantunzi kEniintUUndi matunji amatundi matundu makoso enkari isobwe matunzi amatunzi omukojo enkari enkari enkali amatunzi makozo amanyi amatunji masirondo inkali;amanyaare mafaamu mafaamu ndetele 9 amashinyoro mine mansu maumago mauwamu # manwamu ? # mantunzi matundilo amatuzi [amato:zi] makweeso masirondo mkozo makozo omukoyo,enkali 746 upepo wind n ng'aala mpeho mpeho uheho umweya rukungi mbeo mbeho rUkUngi uumuza embeo mkuta mpewo umuyaga omuyaga ing'aala umukama omuyaga mkuma kIseve;UkUngi kIseve beho ikfura, iserya, ifurusha omuyaga mkuma nkuma umwela huhuho omuyaka injega imepo mkumaa, upepo mkuma [obsolescent], upepo mpongo imboge omokama omokama beho mbeho inkungu ihumbuto mkuma mpewo beho vushindu imbewo umza mpewo mepo ur*ato uRato imepo, upepo impepu mkuma u=muza mpo_ngo_ imbuza unhwahi nsunga liyegha [carrier] mburato ruuo ruo muho omuyaga mpongu mp_epo mbungo u-muza omukama chikungu upepu chikungu upepo mpogo mpungu omokama mpeho lUyaga umbelo myaga nkungu mpefo inkungu nzega mepo umza lyega upepo omuyaga umuyaga muza umza omuyaga omuyaga omuyaga omuyaga ihala m_p_eho embeo ilipepo umukama umuyaga buraato # see note # buraato ndiba 9 omokama nyaga muyaga ruugo mkuma luza imhepo umweya [omwe*:ja] mbungo mukama ubeho mpeho omuyaga 747 tumbo la uzazi womb n ilileme nda ifu ifumila nda mimba Ivu(Ivu rIa gUciara) iinda riramori ndenyi kidda inda enda/olubunda ikipaafi rigobhi inda nda Ivu munda ? mare inda ihu inda ilelelo ilitumbu urito litumbu la kihogosi ichebhe irirara mori riraramori inda inda ulwanda igovi luveleshela luuta, sisomboo ennda nda mmuko wa situmbo ndewu libongo ulwanda i=nda litumbu lya kihogosi emberekero lijoluke libelekyo ndumbu kirembo kiu kiu,nyumba ya mwaa? riburiro ndumbu [of pregnant woman] mimba liveleko i-ching'oma ekiraro lufukwe yinda lufukwe luongo livelekelu enda nda gIsolo ulwanda nda-ndoto, / kIBumb ? nda nkhoma inyambi ya upafi iyiimbi, ndaa mtima linyago ekyanyima ennda enda enda,nyinenda enda yomukazi enda ivyanda ifu endha ilileme enda ingovyi ndikele 9 ekeraro ng'humbi nda rime njoka ya ufee chilili, chikwasi lipapilo ifumilo [ifume*:lo*] litumbo lya uvelesi butundu beleko enda 748 mimba pregnancy n ilileme nda mimba ndaa inda Ibu kifu mimba Ivu iinda oborito(koba inda, enda) ndenyi kidda inda enda enda inda kUitava;nda Ivu inda enda mare inda ihu,nda inda imitungo, inda ulutumbu,uvutsito mimba, urito, hali luleme inda enda iryeme,enda inda chida cha sorwe ulwanda (u) mruto khuhelitsa sisomboo, khuweesa ennda nda, olubuto situmbo ikufinga chitumbo ulwanda i=nda luleme kuvanda kitumbu ndumbo ndumbu uriyo iu iu hali inda chitumbu mimba, ntolo shitumbo u-wula anda lufukwe yinda lufukwe ndumbo ndumbo ndumbu enda nda nda ulwanda (ubutol# nda, BUdito uito, maji a ndaa urito ulwanda iyiimbi mumba iinda yinda ndumbo enda ndilwa, nda ennda enda okugira enda okuba nenda ulwanda nda endha, ali aasito amimba enda inda ikufinga ndoromE 9 enda nda nda irienie? uroo wula vukunue/ululeme inda [e:nda:] chitumbo arinda inda nda enda 749 kiazi (sweet) potato n ilijavwo silumbu nkutu nkutu/ngutu ikafu kinguaci cia murico ikaji chilungu waru ichisela amarabwani ngumba kijjo ikijumbu einumbu/amanumbu (?!) enfuma/ekitakuri ikingaamba enumbu inumbu IkwasI Ilu chibogwa ihaiya enumbu shia ikirumpu ngwaci inyumbu ivilumbi indosa kisoya mbatata ikilumbu omongo omongo kibogwa chibogwa impatata kirasi lumonde hoka mapwoni misukha ? lipwondi ichilumbu mboli nkambe fisoiya fya makinda# mkambe impatata ichisela mbatati libwoni mbapata kindolo lingamba kisoiya gikwacii ikwacii ksovya inumbu mbatata mbatata shombo e-kandolo anumbu mbatata lingamba ubatata kubeleka n'ngamba mbatata inumbu ndolo nUmbU imbatata iziizi, kafua idoo idoro impatata kandoolo mangambi ichilumbu ling'amba kindolo ekiribwa ikijumbu cisela ichilumbu echitakuli ekitakuri ekitakuri ekitakuli idule mandoo, viogwe ebwoni idule enumbu ikijumpu kisovia ndyolo 9 inumbu numbu izizi ikwachi bia murio kisowia, kyia, mr*ungu kandolo lijavo ikafu [ika:fu] mbataata enumbu kibogwa kilungu enumbu,ekizuumba 750 jana yesterday n golo isoneka zana zana iyolo igoro iguo igolo Igoro mutondo igoro ighuo izzo nijoro nyeigolo igolo izo ligoro Iyoo Ioo iluvi iwo negolo okou ukou nijoro;ejo ira likolo igulo ukou igobo hiyo hiyo gholo ejo icho icho igolo mav*wila ijo ukou jjo ligolo, mayo mugolova ingoloobe iyolo lya-idho lido ukowu # ukowa ? # ukou lido shamazuva ukawu amutondo golo mugolova lisu liso lichu kwau igoro iyoro hivo igoro liso, licho j_ulo liyo iyolo icho mmasuba lichu mmasuba ? liso licho goro icho gulo igolo mmajolo igolo ighoo ighoo mawila gyulo i-kolo iyolo lishu diso nyomwebazo ejo mutondo iyolo nyeigoro nyomwa bazyo ijo ijo shanzuba ghulo ekhulo imihe izo nijoro kwau kwau ndugenda 9 isho igolo igolo igoro wukowu iyolo pamihe iyolo [ijo*:lo*] liiso izo igolo gulo nyenkiro 751 juzi the day before yesterday n idzudzi zuzi zuzi isikwinji Ico icho izuzi Ico uwanda unji moisonde icho izuuli ejobundi ? ijo isuusi bhasirya ejorilya Iso Iso zhuzhi iekelya izweli icho hidya y'ejo iyo echolilya majuli itsutsi isho josi wabhulya bhundi ichuria ichurrya ju(t)zi zuzi igolo ira siko jjuuzi mayo mugolova kuvele sifukhusio ilyanda lindi dhuzi- madudi isho madudi igolo amutondo ulya josi yigoro kwisu lisana lichana isho ico ico hisho lyakwiso j_ana lijui izo bhasirya ligolo mwandi ligolo lisana lichana kutangi ichorirya zuzi mazUli pakijolo mazUUli ijuri ijuri igolo jUUli i-chuchi ilyanda lindi lishana disana ijo,ijoeriho ejobundi mutondo ulya ilyanda-lindi ijweli ijo ijweri ijweri igolo zuzi chusi ijuji bhasirya ejobundi isho ndurubu ishorya mazuli mazuli icho icho izo imihe isikwinji [esikwe:nj*e] lijusi basirya mtondogolo zuzi izweli 752 -wili two n vavili ibhili mbii kaidi (zi)wili ciiri iwi mbili (-idi in counting) IgIrI viili ibere mbili, -vi ibiri -bili -bili -vili bhebhere ebili shivi ilI ilI bili iambilya ibili,-bili shiwi -bhili igIrI -bhili jivili sivili ib*ili -bele kabhile ibere bhabhere,ibhere,bhibhere,abhere bili mbili ziv*ili iviri - bili weli vivili tsibiili -wili ibiri mbili fiwii -vili vivili vili -ve_le_ viviri -be_le_ -bElE -ili fivili -iri iyili -vili -bili ibeli -wili ivhili -wili abili -bili mbili -bili ibili ibele -vili ibhere kaidi ibIlI tubili -BIlI -yiu iviri v*av*ili kabElE fivili b'ili mbiri ebele ibiri -biri -ili -wili ibili -biri ibiri ibiri babili mbii chibiri vili ibhiri kabiri -vili ndwerexo -bhele -ibili ibili chiiri shiwi -wili fivili (zi)wili [ziwe:le] ivili -biri wa-bili mbili ibili 753 sita six n fimutanda mukagha sita sita sita ithanthatu irandadu sita ithathatU uuntanda isano nemo mtandatu mukaaga mukaga mukaaga mutaanda bhisasebha etanu na imwi thanthatU thanthatU sita ishawa mugaka sita gatandatu iihathatu mukaka mutanda sita sita katandatu isansaba isansabha sita sita umutanda isasatu mukaaga visasava tsiseesaba sita mukaga mmwanu na imo fir*indar*u nnyano na yimo mutanda mutanda sita sita sita sita sita firindaru ithanthatu ithanthatu -sita (s)sita,sansaba sita sita nng'ano na shimo (five and one, sita) mutanda isasabhi ntandatu sita ntandatu sita sita sita isansabha mtandatu itandatU ntandatu mkaaga, itandaU mutandatu mutandatu sita mUtaandatU sita sita sita sita mukaaga -tandatu mutanda sita mukaga mukaaga mukaaga mukaaga tandaa sita chitanu na ndala, mukaaga mtanda esasabha mukaaga firidahu nEdani 9 -sansabha itandatu mkaga itatantu shir*andar*u mutanda ntanda sita [si:ta] nsano ni chimo isasaba yesita tandatu mukaga 754 saba seven n fimufung'ati saba saba saba muguanja mfungade saba mUgwanja saba isano naibere mfungate masaanvu mushanju mushanju mufuung'ati muhungate etanu-ne-bili kifungade mUonza mUonza saba iksara musanzu saba ndwi mugwanja musanju mupungati saba saba indwi muhungate muhungate saba saba zisano-na-zivili mfungati musanvu saba musafu saba musamvu mmwanu na mbili mfungar*e nnyano na dimbili visanu na vivili saba saba saba saba saba mfungare mugwanja muwanja saba saba(s),mungati saba saba nng'ano na ivhili munenulambali muhungate sebeni saba sebeni saba saba saba muhungate mfungate mpungatI mpungatI mufungati mufunkate saba mUpuungatE saba saba saba saba mushanju -dwi cinimbali saba musanju mushanju musanju musanju saba mfungate chitanu na chibhiri, musanvu muhungati mushaanju nfungahe -nEgEna muhungate mpungati musamvu mugwanja mfungar^e munenula-mblai lekelalubale saba [sa:ba] nsano ni ivili muhungati yesaba fungate musanzu 755 kenda (=tisa) nine n finyigondza kenda tisa kenda tisa kenda ikenda kenda kenda chinwe mbali kianda kenda mwenda mwenda mwenda igonza kenda etanu-ne-nna keenda kenda kenda ikumba [= to sell] mwenda kenda cheenda kenda mwenda kenda tisa tisa chenda kenda kenda tisa kende, tisa zisano-na-zine kenda mwenda tisa sienda chenda mwenda mmwanu na ncheche kyenda nnyano na ncheche visanu na vini tisa tisa tisa tisa, kenda tisa jeenda kenda kenda tisa kenda tisa kenda nng'ano na nsheshe mufundikambali kenda naini tisa naini (tisa) kenda tisa tisa kenda kenda kenda nfundikog# kenda kenda kenda tisa kyeenda tisa kenda tisa kende munaana ikyenda fundimbali chenda mwenda mwenda mwenda mwenda tisa kenda chitanu na chine mfung'ati kenda umweenda kyeeda -nEnE kenda kenda syenda kenda kenda mufundika-mbali budikalubale tisa [ti:sa] nsano ni ncheche kenda kenda chenda mweenda 756 mia hundred n iligana igana mia mia mia igana igana mia imwenga Igana umwanda emia eyemo,rigana erimo ighana kyikuma ijana kikumi,igana igana;nyigana igana kikundeko kemwe egana makumikumi Iana Iana mia ifunga igana kiku ijana igana ekana igana mia makumi kami ijana irigana igana mia mogana kumi, miya amushumi ishumi ikumi rimwi kikumi imia sitondo mya kikumi makumi kumi iyana makumi kumi amashumi ishumi umwanda mako_mi kumi imia ndala mia mya milongu kumi iyana igana igana mia egana makomi komi mia makumi kumi (ten tens) u-mwanda righana mia miya mia mia mia righana mlongo umwe igana imyajimo igana ighana ighana imiya gyana mya igana mia mia igana ijana mwanda mya chikumi igana kikumi kikumi imia imo gana ing'we emia imiya igana ijana iyana -ne ighana igana igana igana ighana mwanda mbilima mia makumi likumi igana mia mia igana 757 -kali fierce, sharp n -vugi nkali -kai mkai (ichi)kali kugiba -bia kali UrUme yasoongola obotindi -vava kyikambwe -kalishe kuboya -kali kyoge elulu mbai;mbUI mbai kali obuzaza(ukali),-zaza wadama -kaze njugI -temele -xaxa ng'ali,inkali m|bab*i -kali kikola ikaze ikioge ekebhe,ikyoge kali khali shihozu ukari kambwe mululu, shilulu sirafu, sisiokii, sibiile -kali (bw)ogi, -kambwe ku-kalipa kyowi ukalipa hali ichikalipe -kali (ki)lulu ngali, jihongulike -ali -kali jivave -ugi imbui -vavi nyugi ngali kut_wa menya -kalipe ndoro ngali, nyubi ngali ngali,nyubi ngali -tema -kali keroro/kyoghe nkali ng'hali ubukali -daki, -songole ? khai ikhari, riighi ishihozi tyaki, kyalE makhali -kalipe -sheya ngale -ogi -kalipe -kali obwogi -obwogi(sharp),enshaarizi(fierce) kutinisa ba nomwaga,ruruma hali kali, (mkali) esitisha, eshokhi -khali -hari,kyogi gukara(to be) shoovi ngai 9 -roro -ayi, -ugi -yogi ugi kyiwohi -kole mlefi (ichi)kali [eceka:le] chisongolo nyoge kali kali, mpula yo obwoogi,ekalize 758 -ema good n -golofu nsoga -tana dedi (ichi)nonu kiega -goka (di)noga wega yaziipa ekiya -cha kyissa chiza -degepafu;-nofu -zomu -arisi kioroki nzeo nzeo noga ihunduka obufula(wema),-fula nicha -cha -iza;-sole wega -akisi -soso kicha mwebele mshaa, mtele ngisha mutwa, nofu ukwitonda ikiya (omonto ohene)ubhuya noga inoga akiza vyabowa kyicha -lungi noga mulahi silayi(-ayi) -soga ungi sambone -sha nkisha mwema hinza necha ichizipe, ichisuma -noho (ki)lahi -niai -kana lusungu kisha -ega njea -sha jomu nnyai [person]; kinyai, inyai [things] -bwino -mbone -wila ichomu ngomu swanu ngomu -bwina -chomu yedi -buzu kanunu -soga njija ifoo uwila ukeende (khi)nofu(s),finofu(pl) -soga -herepa nong;au -rungi -za -fuke -soga -rungi -rungi kirungi kirungi hwipyana utana esilayi -nofu -zomu mwiiza(good person) osha kisha nganga 9 -ahene;-kiya -awiza -soga injega kyicha -zima -nofu (ichi)nonu [eceno*:nu] chambone nzomu mwema yedi -ge,nduungi,nzima 759 -zuri beautiful n -nofu -nsoga -tana tana unonu mwega -goka kunogela, zuli waro yazipa ekieni -cha mussa chiza -lungi,-shemeire -nofu zomu wakisi mbanake mbanake noga imanya; iishwa [with special meaning] obuzima(uzuri),-zima mcha -iza;-sole -thaka -konde -lelema nonu mshaa -nofu kisole ikiya (omonto)egone, eroho, ikuge ? kanoga inoga umwiza wuja -lungi (ku)noga shilahi similiuwu, siayakha -soga bulungi, -ringi sakwalala -sha nsuli, -katapala hinza ihani ichizipe [of thing], umuzipe [of man] -bwina (we)ligondo -niai -golou -a nogha kinuru inthongi nkanya -sha -jomere kunnyamba -k_adwa konja -zima ichomu -isa kuvayila -isa nnzuli -halala -bwina omuya(human), ekiya(object) ntana -buza nunu -soga muja njija ? uwinza UUza nofu -nona -herepa inogite -bonera -za -zipe -soga -rungi -rungi kusemerra kusemera mwinza mtana, (mzuri) esilayi -nofu -zomu mwiiza(person);chiiza(any other) kisha ngE 9 -muya -iza -soga muthongi(nkanya) kyicha -zipe -nofu (u)nonu [o:no*:nu] chakusalala kizomu kanoga ndele, ntana murungi 760 bora fine, excellent n -nofu -tana vitana sasa unonu kubua igokee damara waro mUno yaziipa (eki)ya -cha kyissa chiza kakiza, ekilikushaaga byona(?!)-rungi,-shemeire -nofu -zomu bokhong'u -abwana nzeo nesa -goya iveecha kusemela(kuwabora),-semela? kicha neza;nyiza chane -ega makIria kisi muno nsoga nonu,kinonu undusha ikibheleye ikiya ikiya kinoga inoga khani uvwiza kija vulahi sifura, siminya -soga -rungi-inyho sambone namene -sha safi hinza hashililiye ichisuma [of thing], imusumuma [of man] bora kigasu nywani nyanyi kisha den' njega injea -sha -kisi ja-mboni munimuni -bwino yambone kaje ichizipisye ichomu -isa nofu -isa nantali yabwina muni mbohene yedi -buza kanunu fijo# -soga njija njija ukira ong'e kwaashi kEEza nofu -herepa nongau sana sana -bonera,-shemera ningo -soga -rungi -rungi ekisemeire kusemera muno abanjile ntana sana esilayi shinofu sana nzomu neeza chaane kisha dey ngele 9 -kiya shisoga, cha wiza -soga injega kyicha sana chiyane kiba unonu [o:no*:nu] cha kulumbana hakiriku,bwahene ntana rungi 761 -kubwa large, great n -komi nkulu -kuu mangi ikulu kinene mbaa kulu kInene yaakula (eke)nene -rwe kinene kinini -hango -komi -koro -nene nene -nene kulu iamsa obuhango(ukubwa),-hango ki-ngane -kulu -nene nene -kulu mbaha itue mbaha,ng'holo kinini ekenene -nene kulu -khulu chikulu nkulu -nene, -lene kulu mukali siboofu, sibaalayi -nkulu inene, ibba sikumene -ninii ing'ulungwa hapiti ichikulu [of thing], umukulu [of man] -vaha (ke)nene -ngo_lo_ngu -OlO nini -nene -nene -duve -nene nkolongwa [person], ngolongwa -kulu -ikulungwa -kulu rikoro ngulu ngomi ngulu ngulu ngolo, ngolongwa -vaha nene nkulu nhale -nywamu# -duma, -ham ? nkuu ikuu shipiti kyUlU ngomi -ikulu -nk(h)ulu ngolo -hango -nini -kulu nkulu -hango -hango,-kuru kikoto kugaliha gosi nkuu [e.g. nyumba nkuu] esihongo -khome -kuru -nini;-kuru kyinini ngi 9 -nene;-koro -ale -kulu inene kyinganyi chikulu -aha ikulu [iko:lo] chekulungwa kuru nhulu nkulu muhaango 762 -chache a few, not much n -debe -nse -cheche nkavitosha (u)uche tunini ndini chiswela, kidodo kInini tuche egeke igo,egesinini -du kitontono kike -ke -ke:fu -kisuhu -toto,-tambulya mboleku;nini -nini chidodo iamka obunolo(uchache),-nolo shitu -ke nini bitali -titi kidebe udidi -dusu bhitoli;bhikenyi egeke -ke vidodo ndodo tunandi ihera,kidudi chidogo vidi khakekhe, khatiti -che -tono padiki, padyoko -aangu, -ny# kadika vyinsi, vyatii chinono -dedebe, (-debe) vikuzuzu -nzoku -ene -doku fin'ya kai nkai -nana ntoto asokope [people], isokope -chepa kashoko -tichi nsuu ? nandi dokwa nandi nzini njuku -debedebe chensuhu ngeke ngehu nandi -do/doo nkei ikiewu shinsi, (tenyinji) pikyeei ndebe(kidogo fupi) -che -didi njunu -che -ke -nono -che -ke -kye bitoito kitaito dodo ngeke ebitono, bitono ng'efu -suhu dukeenya faangu ngilili -keke -gehu -do inini shitutu -chepe -debe (u)uche [o:ce*] kanoondi suhu vidodo njeche -nke 763 -gonjwa sick n -tamwa -lwele -tamu mtamu (uu)winu kuruara (m)kongo tamu mUrwaru yalwala oborwaire -aji mulwaire -gwaye -lwaile -tamwa -rweri -lwae ngwau;ndwau mUwau mtamu kusaswa(kuugua),-saswa lo -gwaye rwara -lwae -lwilee namu,intamu alwele -tamu(ki,n,va) uwalwaye ekeroyi -roye mtamu nhamu akuv*ina mlwiri mtamu, gula mulwale silwale -lwile -lwaire nnwele -iloo, ndwa# nnwele havinu lwala -tamu murwaye -ng'onzu -amwe mgonju, mtamwa, kalwala lwee kwajua mbacie? -l*wae murwaye kulwala [vb] -dwala nnwele -lwale ekirwire -bine kutamwa -bine mminya -bina -lwala endoye nyonge -saLi mbine -saatu weire riroe v*inile UlUEle mtamu -lwile -lweri yendobinya -rwaire -rwara -lwale -lwile -rweile -rwaire kurwara kurwara mbinu yehuma, ntamu mulwaye namu nderi,-rweri -gwaaye(kugwaala - to be) lole ngisilika -roye -satu mulwele imbajie l*uo -lwale ntamu (uu)w*inu [oov*e:nu] ku-lwala murweri kolumwa nyinje omulwaire(sick person) 764 mbali far n kutaali kule hae hae ukutani kurasa kula kutali kUraca ukutali aare hacha yala kule hala -taali kore kula kwacha kUasa kUasa kutali ikunda hala kwacha -aacha kulele;kule haraya alela -xutali haleshe kutale kwasha kwasha kutali kulele harai harai kutali ku-lali kuvutali kuli kuleshi wala kutali ihale aaleyi ukutali ghala ku-su asha kwaasha ku-lehu kutali kulehi ukutali kutali ihare kulipiti kunanipa, kutalu kutali kwasha kuraja kuraya kwasha alera kutali kutali kwatalika ukutali kure kutali kutali kutali kutalu lipa, kulipa kutali ahare hale kUle kutali kUle kure kure kutali kUlE khutali ukutali kutali kutalu hare kure kutali ukutali hale hare hara hara hutali hale wale, aale kutali kore kule kwaasha kwasha ngisiroi 9 -hare kule hale kuraaya kulehi kutali kutali ukutani [okota:ni] ku-talika kure kutali hale hare 765 karibu near n pipi hehi hehi hehi papipi bakubi kavui hagubi vakuvI apiipi ange hawihi kumpi hafi ahi/hai (?!) piipi:biihi haguhi yei kufui vakuvI vakuvI habelu kfuhi hehi koleye kufuhi hofi hakuhI ayei pepi kufui pipi hafuhi kufuhi kapipi hofi hang'i hang'i karibu habehi papipi heyi kufui kumpi habehi himbi aambi apimpi kumpi peepi kufii kufii pepi pipi kufui apipi papipi ahimbi pambipi papipi (mahali) kufui akui akui kfuhi ayei pambipi pafupi kwavhandishila papipi haguhe pipi pabehi pipi kalibu papipi papipi ahang'e hagihi, haguhi hihI kifuki biihI ? fife fife papipii piipE pipi,kalibu apimpi pakwegera patalu kwako, pataluki kwako haihi hafi pipi apimpi heihi haihi na haihi haihi hupipi hehi aambi, klambi? bihi hahe,haguhi hafi kufui kufui ngita 9 hang'e Bihi hihi akubi hafui papipi pipi papipi [papi:pi] pakuvandika haguhi habehi haguhi haihi 766 hapa (=huko) here n baha hahe aha aha ipa baba aha hano ava -kuu, -paa igaa iha annu hano aha ipa hano anu nyiha vaa vaa hano isambia hanu(=kuliya) ya yaa aha;hano haha anu ipa, uxo iya apa=ukya iha iha apa(oko) hano;aha hano hano hano hano apa aha iha aha yaha aano alapa ghano apa yaa yaa aapa (=aneko) ipa iha # cha ? # paa^ apa hano pamba (ne) pano apa iya aja aya,ara haadi anu,eyo pamba pano apano paa hano pame apa panu pano pambano apa hano hano aha papapa, apa aha hafai afaa apaa, (ukwoo) Epa apa pano panu, (wgau) pano hanu aha pano, pa alapa aha aha,hanu hanu hanu peipa aha aano, wano baha hano ngaaha iya ia # la ? # kagita 12 hano aha aha aaa... iha paa bahapa epa [e*:pa] papapapepa, apa hano hano hano aha,oku- 767 pale (=kule) there n kula halya hada, kuda hada kula(pala) bau aja hadya varIa -kuuku, -paapa aria haya eyo, eddi hadya hali pala(kula) harya alya kuja vaya;kUya vaya kuja hala haliya(=kuliya) alya alya idya;hadya;iyo haria aliya ipo alya palya=uko hay*a halya pala(kala) halya hara hara pale haja kula hara halya aku yeyo iyoo alapale, paale ghale apala alyaa alya apala, (=akula) kula hala papaa ko_la hara, yaho, yira palapala kOlyo kula ala aria kura hala arya pala yapo apala kokoo hari pala pala pala palyu pala pala haara hadya aho kula, pala aho kukoyo afoo palaa, (kulaa) Epo pala kuule palii, (kuli) kolio hari,hariya harya papo alapale,paale halinya aho,okwo,kuriya hariya kuli,hali hula kuja era pala,kula harya haliiya ala ala ngO 9 hara aho ahalya naaria halya kokoo pala kula [ko:la], pala [pa:la] akula harya kudya hadya aho,okwo 768 (ku)piga beat v (ku)tova kuhula ku-toa toa kulamba kubura kukaba ku-toa gUkUna ukuuma goita,goaka kava ku-kubba kukubita (ku)teela (uku)tova tema (oku)buma kUkUna (kU)kUna ku-toa ishekasheka kutela kaba ikaba ugukubhita -hura okubhuma kuvaa kapa ukutova kaba, hua, manya kaba kutova ukukubhita;ukuresha tema ogotematema,ugutunda -toa ku-towa ukukoma ku-vaa ikapa ku-kuba ku-toa khu-rumula khu-khupa ukuuma ku-kusa ku-koma, ku-kanyola ikapa ikapa ku-panya, ku-kwin- kuhoma kapa ukuma (uma) kutova ku-kukuya (ku)hona, (ku)lapu kOmbwa kutova kaba kuura (ku)ringa (i)kaba kubuma kuyatula (ku)menya, (ku)timba, (ku)bula ku-koma, ku-puta u-kuma kutenda kukoma (ku)tova kukoma (ku)kumbwa ku-puta (ku)tova oghotema -towa (gU)tUla ukukoma -tUla u-kukhua ukhuva kuhoma kwi-kUa tova ukuuma (ku)tuta kukombua okuteera gukubita uma, chapa ukuuma (ku)tela kuteera kutera (ku)tera khoma kutoa huba, huya kitova (oku)tema gukubita (i)kava kava ngOgE 9 -tema kutula -hula kuringa ikapa (uku)ma (ku)tova kulamba [kola:mba] ku-puta tema -toa ku-huta kuteela 769 (ku)penda love, want v (ku)keela kunyomwa ku-kunda ku-nda kutogwa kuenda kukunda ku-penda kwenda ukukuunda gwancha -fura ku-taka kukunda (ku)gonza (love:gonza,want:yenda) (ukw)enda;ukuweenda kosega yenda kwenda (kw)enda ku-londa ika kwenda,obwezi(mapenzi) kunda ugukunda;ugushima;ugushaka kwenda,wendo okwenda togwaa ukunogwa kunda kughana ukukunda okohancha okohancha -nogela ku-londa ukugana kw-enda kw-agala ku-nogera, -bama khu-yanza khu-kana ukunyomwa, ukuvuwa kwenda ku-lota ikunda nnembela kugana ukukunda (kunda) kugana ku-yanza (ku)pala kudayila langa kwenda (kw)enda (i)kunda okwenda kupala (ku)konda ku-pinga u-kukunda kusegha kugana [love], kulonda [want] (ku)dayila kugana(love),kulonda(want) (ku)penda ku-pala (ku)funa, (ku)gana kohancha ku-unga (gU)togwa ngulonda, ukwigan# -togwa u-yanja, u-sigi...? uyanja kugana, kusungwa kwi-loogwa khela,khulonda(can also mean to find-tafuta) ukunyomwa (ku)fira kukounda okukunda gukunda temwa, kunda ukunyomwa,ukuvuwa (ku)gonza kukunda kugonza (ku)gonza agane kukunda daha, yenya kigana (oku)sega,(okw)enda gukuunda;gushaaka (i)kuda ngOngOtV 9 -hansha kutogwa -togwa + kwenda ikunda (uku)kunda (ku)ghana kutogwa [koto*:gwa] ku-saka sega,okusega ku-nogela ku-unga, mahaba kweenda 770 (ku)ona see v (ku)lola kulola ku-ona -kaua kulola kuona kuwona ku-ona kwona ukulola korora vona ku-wona kubona (ku)bona (uku)wona korora (oku)lola nduva kwona (kw)ona ku-lola ibwaa kulola lola ilolya ukubhona ona okulola wona iwona ukulola lolea ilolea kulola,kulanga ukubhona okomaha okomaha ko-lola ku-ona ukwenya kona, ku-langa ? iona ku-laba ku-lola, k-ona khu-lola khu-boona ukulola ku-bona ku-tona lolyia ilonlya ku-mwona kwenya iwina ukulola (lola) kulola ko-rora (ku)lola, (ku)linga lola kulola loliya kwona (ku)ona (i)l*olya okulora kulola (ku)penya ku-lola u-kulola korighi -bona, kutesha (ku)lola -bona,kutesha (ku)bona ku-bona (ku)lola okorora ku-sinya (kU)bona ukuketa -Bona u-ona gona kulola, kweenya kwi-oua khulola ukulola (ku)wona kulola okureeba kubona lola ukulola (ku)leeba kureeba kurora (ku)rora ahwenye kuona oana, lola, bona kilola (oku)rora kubona;kulaaba (i)huya irolia ngOrOngOrO 9 -maha kubona -bona kwoona iambuya (uku)lola (ku)lola kulola [kolo*:la] ku-lola rora -lola ku-ona kuleeba 771 kwapa armpit n uvwapa gwaha chaha, gwaha ingwapa nkooa kwaya ngwapa ngavwa inkwaapa, umunkwaapa entigatigi kidoghotho nkwawa ukwaha enyakwawa ikwaapa;ingwaapa inyakwaha inyakwaya nzakwatha nzakwava gwaha iva ilandari obukwaha uwoko makelakela ukwaaha njegeke munyakwaa inxwapa makahonyi munkyapa mahuni mahuni ng'wapa ukwaha inyankoha inyankoha,chinyankoha waha gwaha kunkwapa kinyeso mahuonyi nkwawa hawa mukwaho mukhawawa ikwapa / amakwapa; mntakwaapa enkwagha ng'wapa ikyekyele ikekele munkwapa, ukwa inkwapa mahuwonyi ikwapa ngwapa mukwaha ingwapa / ngwapa nkwapa ngwapa ikelekele nkuaa nkwaa mahwe inyakwaya ingwapa nk_wapa ngwapa i-nkwapa anyakwaha kwapa, ngwapa ngwapa kwapa,ngwapa ngwapa ngwapa ngwapanilu inyakoha pl. chi gwaha mhangwa mmapa mangwa ukwafa, nkwafa nkwafa inkwaapa kw-aapa (m)khwapa inkwaapa nkwapa / nkwapa ngwapa okwahwa ukwaha nkwapa ikwapa,matakwaapa,amakwapa (omu) nyakwawa okwahwa enkwahwa hwokwapa gwaha ehwaa ikwapa(kwapa) inyakwaha mukwaaha ikelekele ikelekele ngobi 9 inyakoha mangwa kwaha nkooa mafuonyi nkwapa ng'hwapa ingwapa [en*gwa:pa] ngwapa ezinyakwaha gwaha gwaha okwahwa 772 (kw)aka work as a mason n (ku)dzenga kuzyenga mabundi mwagi gwaka kakuula omwagachi ku-zimba kwubaka (uku)seenga kwaka (kw)aka gwaka,mwaki okumbaka uxuwumba nyumba kisengelu ukwabhaka omohagachi okogahacha mtula mabwe umuzenzi mufundi ukutwa obunyhampala ku-siliba ijenga muzenga inyumba ukukula (kula) mwumbaki kusenga gwaka (w)aka omumbaki e-kazenga kusenga kusenga (mohaghachiwa magena) ? -heesa muumbi kwi-tyaana kutelebua kijiko abombeki kubaka kula ukutwa omwombeki kukora muno omwombeki,omubaizi,wamabale uponzi kuzenga (okw)ombaka gusatura amabuye fundi kabogi 12 gwaka kazenga kuzyenga [kozje*:n*ga] ku-vaka omwomboki kw-aaka mzesi 773 (ku)piga miayo yawn v (kwa)hemula ku-toa miayu toa myayo kukwaula kugia miau kuasama ku-gela miyai kwIya mIeU ukwaula kwaora ithama kw-alulya ayula (kw)ehaamula (ukw)ayayula;ukwahamu kwayora (okw)igwaula kUya meU (kU)ya myeU ku-gola miayi ikunda kwihahamula mayayo ukwasamula mIeU okulamata ayulaa ukwajula iy*a mwayu kuyayula ukwayula okohora okohara -...miawa? ku-guma miyao ukwayula kw-asama kw-ayuuya miyayu khu-tsia miayo khu-tsia kamayu ukwaayula kwayuya ku-jaama yeenda mw# ku-yahula kwayula ukwaula (aula) kuyayula ku-tsia miayo (ku)jama myagi yama mwayo wara mwayi kwara miau (ku)ara mieu (i)yala mwaahi okwasama kujama (ku)mwayula jaama ukw-awula kwahura kuajula kuyayula kuajula nnyamu (ku)yahamula okwahora ku-toa mwayo kwayUla ukwajula -ayUla u-lya miahu ula miahu kwayula kwi-aUla ukwayula miyamu okweyayamura aula mwayu ukuwaayula (kwe)yayamura kwemamura kweyamurra kweyamura ahwayulu kuja myayu ohw-ayuya kiyahamula (okw)ayura kwayula ikava mwayu ngogolo 9 ahorya kwayula kwara miao ial*amaai ukwula (ku)kwajula kukwaula [kokwao:la] ku-gomba mwaaju yayura -mayawi ku-jela miyayu kweyasamula 774 (ku)azima lend, borrow v (kwa)dzimya ku-azima doa kukwazimya kuboya kukopesha kw-azima gUkova ukwaazima gokonya athima ku-koppa, kw-ekoppa kutiza kuhola(lend),(ku)tiila(borrow) (?!)kutiiza (ukw)asimya (oku)lisya masili kUkwatya;kUkona (kU)voya kw-azhima kutisya koba ugutiila(lend);ugutiza(borrow) -he,-kombera alumyaa hakuwa kuyasima ukuliza saba egeseri a(t)zima kw-azima ukwazimya kw-azima kw-azika khw-ikoba ? khu-khwiyatsikha, khu-khwikapesa ukulomba, ukwaazima kw-eyazikwa, kw-azika ku-jadika iningya ku-yadika kuhopa ukulenga (lenga) kuyasima kw-egobiza (ku)hasima yaikya, yaika yakuwa kuromba (ku)romba (i)koba (s)okuazima kujaika (ku)bweleka ku-jaima ukwazima kuashima kuyasima kuashima (ku)yaika ku-jaika (ku)yazima okotorerya -yazima (kU)landa ukuasima -landa u-arumwa guaruma kwazimwa kwi-loompa khuyachimya ukwaazima kwazima kayaika okutiiza gutira azima, kopa, kopesha ukulomba,ukwaazima (ku)hora kutiiza kutiza kwohora ahwazime kuazima, kuombeza kintu ndicho mntu auze# ohu-wola, ohwasiha kiyasima (oku)randa,(okw)azima gutiiza(lend);gutiira(borrow) (i)akua ngoko 9 -sabha kwazima, kwazimwa -tizya gukoba iakuo ukwazima (ku)kwasima kukwazimya [kokwa:zi:mja] kwasima sakirya ku-pula ku-azima kusumira 775 pombe beer n uvwugimbi malwa mpombe mpombe indimba ncobi chofi upele UkI isuute amarwa njafi mwenge inzoga amaalwa uwugiimbi amarwa obwalwa UkI;mUsoloi UkI mbwali mmanga obwalwa wari inzoga;amagwa njohi obhwalwa(r) ? intili uvugimbi wari bughembe inzoga amarwa amaswa mbwali upele ipele (uvwalwa) irusu mwenge, mabwa mbwari malwa busela, kamalwa ichinti mwenge, biya gwalwa wor*ii wala ipele uwalwa, uwengwa ge_mbe_ amarwa uweimbi wEmbE uyimbi wari ncoobi ncoobi wari obwarwa uwembi mowa ukana i-pala amarwa bwalwa uyimbi bwalwa ugimbi ujembe uchwala, ugimbi amarwa mpombe walwa ubwalwa waalwa ntui ntui ipelee ntUlU vukimbi ichiinti ujimbi ugembe amarwa inzoga wengwa ichinti amarwa amaarwa,kaabwanjare omwenge amarwa ihombwa m_p_ombe amalwa uwujimbi amarwa inzoga wari ngoli 9 amarwa walwa busele ncobi war*i pala vwalua indimba [ende:mba:] nkologo amarwa ugimbi mpombe amarwa 776 (ku)jigamba boast, brag, praise oneself v (kwi)funa kw-etapa kw-etapa kukwitogola guitia kukukasa ku-igamba, ku-ikimu gwItIa ukukanoka kwerora,kweanya ikufutua, ikughamba kw-ebulira kivuga (kwe)shaija ukwisumya kwihema ikumya kwIyona (kw)IkathIIa ku-igoda kwekubya,kwelahizya? ringa ukwishima;ukwivuna gwItIa kwIgana okwikambasha,okwiyana,okwikusha itogole ukwiginia jufuna, ikuhar*angua kwisifu ukwihaya ukuihema ukwihacha ko-linga kw-igoda ukwivuna kw-inenga -kegatza khw-iyanza khu-khwibwiila, khu-khwiwana ukulidai, ukuligamba kw-epanka, kw-ebisamu ku-va na lituva, ku-lyambila ikushopa ku-jidai kuyibada ukuilola kwikwe_sya kw-ekonya, kw-evora kwikipuna kulifuna ikwishika guciikiira (wi)kumia (i)kbel*a okwirigira kulighamba kuj_idama ku-itapa u-kuyiwanzya kwibhaka kwitufya kwigamba kwitufya (kw)ifuna ku-ligamba (ku)meka kwighamba kw-egamba (gu)dahya ukwifuna -ihaja u-gighonja, u-gidaya gighoghonja kuyilaa kU-kEkumia khivona kwidama ukulitensya (ku)litapa kunosia okwepaka kwihaya itasye, ilole ukulidai,ukuligamba (kwe)vuga kwehimbisa,kwetunguura kwecanga kwenyumiza,kwehahira ihwitutumule kuhikuka ohw-epaha kiyifuma (okw)ihema,(okw)izuma,(okw)igega,(okw)igugumba kwigaamba (i)kusaanya ngolobE 9 -iraha kwivuna, kwibona -ivuga gwiikuniia ikushel*a (uku)yiwanzya (ku)kughinia kukwitogola [kokwi:to*go*:la] ku-ligambo ihema,irora ku-igamba kw-efenya kweeruga 777 (ku)apa swear v (ku)jiiga ku-apa kw-eapiza kulapa kuibita kugema ku-ilaha kaurugo ukulapa okoria eira apa ku-layira kulahira (ku)nahila,(ku)lagaaga(?!),(ku)laapa (ukw)ilapa kwirahera (okw)ifuma kwIvIta kwIava ku-ilaha kulahila akana ukulahila -hita okwikana ilape ukwijyiga ha:ba kurapa ukulahila okolea ikohor...? ukwihimirrya,ugwiturutumba ku-ilaha ku-ilaha ukulapa kw-ilaha ku-rigita khw-isuka khu-khwitsubaa ukulapa ku-laira ku-lumbila ilya mboo kwapila kulapa ukulapa (lapa) kulapa kwi-suha (ku)lapa lapa kulapa ila mma guciitia uchiatia (i)yakana okuraira kulig'ha (ku)lumbila ku-lumbila uku-lapa kuraheri kuchalika, kujiga kulapa kuchalika,kujiga (ku)lapya ku-lapila (ku)lapa kutiana -apa, kw-elise (gu)lahIla ukwilapa lahIla u-giafia gitukaneya kulapa kwi-lyapa khulapa,khuyika ukulapa (ku)lirapa kulapa okurahira kurahira lapa ukulapa kulahira kurahira kurahira (ku)rahira alape kukiisha ohw-elayira kilapa (okw)irahira kurahila (i)kaana ngoru 9 -tyana kwilahila, kwitanga -lahila guchiitia apia, lya nyam kulapa (ku)jigha kulapa [kola:pa] ku-lumbila irahira-(ryemuma) ku-iduila kw-elisa kulahira 778 (ku)amua take in (from rain) v (kwa)nula ku-usa usa kukwamla-kuyangula kuanura kungira kw-amula kUthengutia ukuuwa kwonora ? amua, rumbua ku-nywa=(ku-kusa) kwanura kwaanula(ku),kulamula(to judge) (?!) ukuguunga kotenera kUtw'a;kUtaania kw-amula amuo ukwanula kwanIrIria okwamula anula anua kuyanula ukwanula okohokania okonora ku-lamula ku-lamula injizya ku-lamula kw-anula khu-mila khu-muusa, khu-khwanula ukwamua kw-anukula ku-jamula ir*umbwa ku-yanula kwanula ukuuwa [from rain]; ukutasha [people fighting] kuyanula ku-vitiza kuyanula ikama gukurukia (u)kura okuramura kujanula janula ukutasya kotorani kuanula kuyanula kuanula ukomwa kwanora /kwamora -lamula ukwanula -anula u-kiya u nyumba ukerya unyumba kwi-amUla khuyanula kwanula kukongua okwanura anula, tula, tansya ukwamua kwanula kutaasya kwanura kwamura ahwanule kuusha yanula, ohw-anula kilamula (okw)anura kwaanura yaanua ngumama (ya balomE) -anora kwinja gutumukania (uku)panzya (ku)lamula kukwamla, kuyangula kwanukula yanura-bezya -anula ku-tandula kwaamura 779 (ku)agama hang in mid-air v (ku)tungika ku-hangamia ku-agama kukwelela gucuura kuchingilila -huna mwegamo gUcuria ukuning'anya gwesungia dengesha ku-lereja kwenena kwiiyaenziru (?!) ukwevela (oku)yanika kUlela kw-anika kmoso masa ukuneeneeta okwenena niginaa ukutumbila b*anika kunimila ukuheheza tundya okogachecka ku-sagama kw-angamila embezya lu-chingalala ku-ning'inira masinjila khu-suunga ukuning'ina, ukulembela okw-entegerera ku-ning'imia ku-yama kuhoveha ukusengama (sengama) kusagama kw-erera (ku)je_nse_la inunuka gucuria uchulia (i)neneva okuragana kukob'eka ku-jegamila uku-lelemba kwikola kuyegama kwikola ogwitundya -yangamiza -ineena u-hakhamia utumbika kwi-pantamEla mshanyamshanya (ku)dyeng'ennya okuregama anika, ning'inya ukuning'ina,ukulembela kulelemba kwanika (ku)hanika ahwanishe ohu-waniha kiyegama kwanikira,(oku)sunga kweneena vanika nguia 9 -sunga -enena guchuria (uku)lelemba kukwelela [kokwe*:le*:la] ku-sagama yanikira -egemela -yelea kureleemba 780 (ku)angua drop, throw down v (ku)nokola ku-gwa gwisa kuyawa kuguithia kupotoa ku-lagaza kUgwIthia ukukungulula, ukuponya koiyeria ghutha ku-muma kukorora kuteela (?!) (ukw)angula kusungura yanula kUvalUkya;kUtwa ku-gwa klyo kunogola olota ukumanula;ugukolola -gUithia okulakasha,okufongola tumbula ukugwa tonsa, tonsir*a shii kutongola ukumanula okogwa ugutura ? ichihagwe -tungula ku-tungula gwisya ku-hangamula ku-kenya ku-lagaza, kw-angula khu-siuva khu-kwiisa ukwisha, ukuwisha, ukulukusha ku-gwa, ku-motoka ku-gwia yoolota yaha, yaha pali kutungula ukwisha (isha) kupambula, kutongola ku-tonyia (ku)to_ngo_la tOmbwa kutagha yuuta -- kwarukia kurukiria (i)t`onsa # s.b. (i)`tonsa ? # okunoga ku(h)agua (ku)p_akamula gwia uku-poniya kutwa kugwisha kunokola kugwisha (ku)kasa ku-tongola (ku)tungula oghutuna -angula (gU)Lona ukutumbula -sanza u-khononta jughuta kutonola kwi-gUa khudimya ukuwisya kutulusia kutombua okuragara ponya ukwisha,ukuwisha,ukulukusha kulagaza kunaga,kugusa ? kuragaza-hansi (ku)ragara atungule kutungua lakhasa kihangula (oku)twa,(oku)gwisha hasi,(oku)tasha hasi gukorora (i)tuula ngwaci/ngwasi 9 ukutwa kugwisha,kuguma, + ? -hanula kumonyokia iolotsa (uku)ponia (ku)sangula kuyawa [koja:v*a] ku-kolokola gwisya -igwa -lagaza kukongoora 781 haraka haste n ng'aning'ani haraka kimyamyi kukalakasha karugi shwashwaa halaka mItUkI ukupitisha obwango fia mangu ningoga obwangu luviloluvilo;ulwa:njupo? bhwango bwangu mItUkI mItUkI sagusa obwangu owini umwikungo narua olwiuto or echiuto nyangu ng'aning'ani tumansana, tisha nyata ukwibhinga bongobongo okomamana hima ihalaka changu mbwisa vwangu khangu ukuchambila, ukukalawuka mangu-mangu, mbiro peja uwin upesi, upehi luvilo ukupitisha (pitisha) nyata vwanguvwangu halaka halaka reree mpwi mituki bur*u bwangu nsanga kangamika uku-samazyaniya bwangu halaka halaka halaka lima kalakala nyata bhongo halaka wangu, galakala ? ukwendelela wangU/mangU rue ruvi kuhalambanya Ukau khwangufya khadimya ng'aning'ani ulub'ilo kalakala imaima, yongoya juba (??) ingoga zuwa ukuchambila,ukukalawuka bwangu obwira kwanguha obwangu shalubilo ntutu bwangu, mangu nyangunyangu bhwangu tebuuka ? viaa nxa:ti 9 eheto wangu, bukangilija bwangu mpui r^imar*ima muzuku-zuku ng'haning'hani kukalakasha [kokalaka:s*a] chitema bwangu,yanguhya himahima halaka, chapuchapu obwiila 782 (ku)jibu (maswali) answer v (ku)higa ku-jibu jibu kujibu guciokia kutumbulia -jibu, -tambula maciokio ukuitaila amairanerio kw-iramu kwishura (ku)holoola (uku)pitula;(uku)higa kogarokerya (oku)subya kUsUngIa (kU)sUngIa ku-jibu uku kusubya aluo ialuo, iidikia ukwishula cokia ciuria okusubya tanguula ihaluo jibu ijibu kuhegha ukwishula ukuhunchukia ukuhunchukya -longela kw-itika amula ku-lusika iwaluo kw-idika khu-jiba khu-khwilaamo ukujibu, ukutaka kw-iramu ku-jang'ula irowo irowo ku-nnyang'ula kwamula iwaluo ukulanda (landa) kuhe_ga ku-tivula mateva kujibu kujibu aruwa gucokia uchokia (i)alua okusubya (ku)yank_a ku-jangula uku-tolelela kugarukiri kuamula (ku)jibu kuanula (ku)yangwa ku-janga lijibu kuringya -jibu (gU)shasha ukwamula -shoosha u-sucha usucha kumtamla kwi-shokelya khujibu,khuyidikhila kwankula yangua okugarukamu kwishura ukujibu,ukutaka kuhorora kugarukamu kugarukamu (ku)garukamu ahwamule kuhitula amakhaluso kihiga (oku)kyora,(oku)garura kwishura (i)yarua yaarua nie -honshora kushosha -subya guchokia ghaluo (uku)tolelela (ku)kwamula kujibu [koj*i:bu] kwanga kyora,haya -jibu ku-jibu kuhoroola 783 nge scorpion n ikimununi kisuse nge ingonya kang'aria kishushe suswe kIng'aruI insambanyi riagaga tola inkara ingi eketongoni inge kIng'auwI kIng'auI inge mwoni ekimina nge akaminimini kangaUrU inge imina kipelele akamiina ? egetoromoni egetoromone inge unkonya ngi luvuvi islumambeko akaamina kiri miira-mudindo sing'ila nge chivalavala inkonya kipitigongo likambaya kipe_le_ kipelElE kipinini nanswiswii nguruba nguluba kshusha nge(s) chipilili likalakambwi i-nji eghitomoni ungonya sungusun# ungonya kipilili kipelele chipitigongo eketoromoni nge ng'homi kalisa homi nkumi mkumi inkonya ngEE akamina shpinini kipelele omushundibatwa inge kamina akaamina enkeregeche akagaara orunaku,enge iinge kisuse otwele inje(ngomelewula) ekitunguri inzoka-gwiiba nguluva nini,(ne)nji eketoromoni ng'homi kamina kingaruri ndaul*a inji king'homilevuli ingonya [en*go*:n$a] likoloto ekitoromoni inge nje kamiina 784 (ku)eleza explain v (kwo)lelela ku-eleza ku-eleza kukwelezya kuelesa kueleza ku-simulila kwIguithia ukulandila okwera,okoeresa eletha ku-nyonyola kwiganila (ku)shoboolola (uk)olelela kobhorera yelesya kUelesya (kU)elesya ku-simulila mbuli moni kusombola ayia ukubwila -tarIria okwelesha tentemula ukupanga b*ia, amba kuyelesya ukutondola;ukutondeka tebereria ukweresa,ogotebya -longela ku-longela elezya (linganya) ku-lusika ku-nnyonnyola -languliza khu-loshitsa khu-rwasa ukutontoola, ukweleza kw-inyhonyhola ku-valanga yaamba ku-nnyaulila linganya ukulangasa (langasa) kuyelesa, kukokosa kwi-vala (ku)helesa elesa kulonga yongoya kwathiira (kw)ira (i)yoongolia okweresya kip'eleli (ku)fotokoza ku-vhalanga u-kupempula kobhorera kulingania kuwomba kulingania (ku)yagulia ku-longela (ku)simulila okwelesa ku-gambila (gU)sombola ukulingania -sumUlIla u-khamia useya ? kuyanga, kulingaanya kwi-loondosya khuchova,khuyelesa ukweledya kugambizia kukokeya okushoborora gusigura landila, nena, londolola ukutontoola,ukweleza kusoborora kushoborora kusoborora (ku)soborra,(ku)manyisa abuzye, abule# kughaambiiza njekese, ohu-labula kitavila (oku)bhurira kwiganila ongua ninsha # space ? # njage okoragheerya kutambula, kweleza -hozya kuuga ghamba necha, (wia) (uku)landa, (uku)luwulula (ku)lungika kukwelezya [kokwe*:le*z*a] ku-tanga, ku-sala haya,gamba -peta -gambila, -eleza kusoboroola 785 cheo size, measure n uvwukomi cheo cheo ichipimo mwiganire? kipimo cheo kIthimo uukulu, uweene emeremo em ? kyipimo uwukomi ehibalo ? kIthimo kIthimo chipimo obukulu bima gIthimi indengo ngelo ing'ani ukotongo waha ? ulupimo irinyenge endengo,ekerengo cheo pima kiyeruyeru ubala shichelo sikeloo isima, uwikolo, icheo, uwene kipimo, obwaggo ku-tumbula unini cheo ishipimo ichipelo uvaha kegero kipemu ingangana ung'ana iyai,unene okwing'ana,pima renga kutambu ukulungwa u-wusongo obhokoro cheo cheo kipimu obhokoro hima ukupima ngelo u-kuu ukuu isheo UkUlU uvukomi(ukubwa) utuwa cheo orupimo ukulu isima,uwikolo,icheo,uwene endengo obuhango,enyingana obugazi obuhango,(ku)lenga ishipimo cheo, ukuu obusito isheo obhukuru ingero njagu 9 ekerengo kuganania wung'anyi uwusongo ichipimo [ecepi:mo*] obukuru,renga cheo cheo obwingano,obwiingi 786 tele abundant n -oloofu tele kimema latu nyUgi chiki mema, wingi nyIngI yaavula, invuule obonge fwa mubungi vinshi -ngi,-shagile chakachaka -ezwire nyingI mwita tele bingi,ningi,bengi shifye -inshi nyingI -yafu -ingi nyolosu,syiolosu ? ng'ingi topu vyinshi ekeru obhoru imema, amema nyingi ukutangala kumema mema khu-shila swaa,bibiingi -ingi, nagala, -vula mubungi yoe ifumbu# tele, pukutu vyinji ivivule -mahele inyingi singi ndii -imema pele nyingi bingi makando tere au tabu hingi [things], bingi [people] unyinji gumbala -vule, -vinji yaru -ingi kutangala -ingi kujoloka ndu yamahele chabhi/kemwe binda wingi mbote fingi BUyaga -nyingi ijue tewinji miingE uwolofu nagala mema yanyansima -ingi vula -ingi,nagala,-vula bingi muno bingi kusaga nyinji yeghenea mubungi (kimema)vyolofu nzaru,bhyaru vyinshi nkuka njagu ya baka -ishoyo jinabuyaya bingi inyingi shifoi e chaka mota latu [lato] yejinji maru-gang'anahayo kumema nyingi biingi 786a (ku)jaa tele abound v (ku)mema ku-mema ku-mema kukwizula latu gwIcura kuchua chiki ku-mema tele gUcUra ukuzuula mpaka apiyuulu ogoichora,koigaterania fwa kw-izula mubungi kuzula (uku)mema topu kwizora (okw)ijula jabijabi kusUa (k)usUa ku-mema kwizula shichwe, kichwe ukwuzula kUiyUra okwichula nyamaa ukudiga iishwa pib*i kumema topu ukulonga;ukwuzulachane ? oboru chabhi -imema zimema vitangaye kumema ku-jiba/jeba? ku-mema topu khw-itsula muno tumbetumbe ukuzyula nagala, ukuzyula nazyuu mubungi, kibbo, bufukenyhe ku-umbala ifumbu# kwombala pukutu kumema ichizule kumema topu kwi-zuliza kutwe_le twElya ndii -imema ishuwa bele kwingea (ku)yura (i)ishwa bbasha ejue tere,tabu twe kuj_ala mati gumbalanga ukw-izula kwichura kukelwa kutangala nju kukelwa ? ku-twelela (ku)mema kwichora chabhi -mema wingi masesa ukujela -okala/okalIIla u-kijua ijue gunto kwizura tewinji ku-kejUla pUU khumema ukuzyuula kumema ndu kutwelea okukanya -gwira zula kwijula muno? (kwi)ijura,(ku)kanya ameme kumema mubungi, ohu-jamba, bijambi...? kimema (okw)izura kwuuzura ushua bakya njagu ya balomE -ishoyo kukwila, kokala -okala ruojuru ichuo pacha ukwizula chaka (ku)mota kukwizula latu [kokwizo:la lato] ku-gumbala nnope izura ku-mema hngani ku-vema kwizura 787 mwewe kite n ilingalenge kimpanga mwewe usasi kipanga chimbanga rwIgI saasa ekebaki kihama wungwe ikisiga ekihumi,oruumi ulweeve;ikilutema nyawahongo bulela kIlUI kIlUI chimhanga it isamba igisiga hUngU,rUIgI imungu isansi ikiluvevele ngor*or*i lyeve inalele;akabhagali ? esariro esariro kimanga chamhanga ulyev*e mwevi lumanga likhongotsa kisilili endege nakasenga uwiri ipanga amweye limbanga imbada limbanga kimbanga ngalyenga uviri ndele uviishi limbanga k_ungubwe nyanya i-wimba ahongo lyebe ngalwenga lyebe kimbango kimbowe limbanga esariru mwewe ikoli ilyebe saalya u-senta usenta izwangaa saansE akampalanga lkwiri kimbanga omukya ikibakabaka mweye ukuzyula-nagala,ukuzyula-nazyuu akahume mareere,empungu eriba empungu,malere ipanga mwewe [kozi] enyosya ikhalubwagala ? nyawahungu agacha ngongoru njaxamba 9 esariro limalele mpungu uwishi mweye ngalukombe usasi [osa:si] nyanga erikohe mwewe mwewe empuungu mareele 788 (ku)ridhisha satisfy v (ku)nyaamadza ku-ridhisha -ridhisha kufwaya kwiganua kukatisha ku-lizisha kwIgania goisaekia rithisha kw-ikutta kumala'amazinda,kushimisha (uku)kwiisa kungohya (okw)iya kwIanIIsya (kw)Ianisya ku-tosha moo kuchulezya ikundisa -hunia,-igania okwikusha lumbya, uxu- tohomu, ikangishika kulisika ukushimisha heria/hereka ukuhimya -inogela yonhosha inkusya khw-ikura khu-khwikusa ukutoshelezya kw-igutta, ku-siimira ku-dyaangidya ku-toleja kwitana ukwikusha (ikusha) kupembesa kwi-gutiza kutosa itosha kung'ania (ku)nyiria (i)shihira okwiswa uku-yana kumosambaroki kuhobosha ndosheka kuhobosha (ku)lingana ? (ku)rizisha kuchomeri -lizisha kUgwanya ukufwana -toosheka u-yanjisia janjisya ? kukwilizya kwi-loelya khulosa kuyeketia okuhazya gushimisha ukutoshelezya okutekarisa kumara,kunamura,kusiima kwiguta (ku)nanura,(ku)mara ahoboshe kubesha, kubesheeza ohw-ikuta, ohw-ikusha kitoselesya kuzomerya kumara amaziinda imalia njao -ikereerya kagania imanya kapisa (uku)temwa (ku)kwilana kufwaya [kofwaja] iguta-isa-(hi)-nyisiri ku-nogezwa -lizisha kunanuura 789 shangazi aunt (=father's sister) n uhongi senge mamengazi mame ngazi usenje gata mruna, apa mama sangazi nyanya mUkUrU or mUnini maangusenje makomoke shangathi isenga senge ishenkazi,tate'nkazi mwipwa misenge sengi mwendw'au UkUlU sangazhi sengi senge tata sengi sengi usongi shokuyo songa senge gakai gakai shanga(t)zi mama sangazi(...i) u-senje mudala senje senge useengi, unyinasenge senga, songawo mukwe mfu wa kyeku# mati usenje mangusenje [my], nyokosenje [your] songa senge anihenga nnyenga nahonga mfwamae gaake nkulu senga anihenga anasanga amati mangusenje misengi nasenge nahonga nasenge nyoonga amati hongi ghake mame sangazi msengi unyasenga sengi yiu wo tata yiu muhaja mwata...? usenje maaU sangasi usengi nahonga nyoonga shwenkazi senge mangu sende [my], nyoko senge [your] useengi,unyinasenge swenkazi ishenkazi shwenkazi or isenkati ? iseikanti usinji mnaangazi senge, masenge ushangazi misengi nyokorome nlifu njegani 9 senge sengi sengi tata/mukuru(older than father),mwanake(younger) mshikio papa (awu) mangusenje singi usenje [ose*:n$j*e*] maati misenge shangazi mamesangazi tenkazi 790 ngizi warthog n iligwehe ngii nguuwe injili nkari nguwe ngIrI iinjili embeche ingiri engiri ingubi(ya mwihala) engere ngII ngII ngili engili maru insatura ngIri ingiri ingili inger*e liwolovi insatula embeche engese gili ngiri injili ngiri nguluwe pori, ngiri enjili kise mbango liduluni injili injili lipangu ingiri ingeli mbangu nguve yaasajen' ng'iri ngiri nger*e ingiri(s) mbango lipango, mbango e-munjili angeri ngulube mbangu ngulube ngobo lipango lipangu engere giti ingulube ja ndisu ngIlI ngii ngElE mphangu enjiri impanze mungili enjili engiri engiri engiri nguuwe ya tundui (ngivi) engiri engiri ingiri kirari njOtO 9 ensondo ngili ngiri ngiri nguwe injili [en$j*e:le] mbango embogo ngizi njili engiri 791 (ku)inua lift up, pick up v (kwi)namula kw-enua -enua kuusha gukiriria kuwusira -inula gUkIria ukunyetula koimokia igo vwit*hira ku-ginga kuterula (kw)imukya (uku)ka:ng'ula;(uku)kang'amula;(ukw)inamula nonga (okw)imusya kUkIlya (k)UkIly'a inula kwinamucha iriya ugutalika -oyana igUrU okwinamusha nyenyuxa ukupimba iria, totoa kunyenyemula ukuvyutsa ukuimikiria okonyora,okonyokerrya inula kw-inura ukwinula kw-inula kw-inula khu-jinga ikulu khu-suta, khu-ninisa ukuwuusha ku-situla, ku-londa kw-inula iipo nyanyula kuvusya ukunyatula (nyatula) kunyenyemula dora kuto_ndabea tOndobEya kuyinula iimboo gukiiria (wu)kiria (i)ra imusya ? kujinula kunyakula ku-jinula ukw-inula kogegi iguru kwinula kuyinula kwinula ukakatuja (utundumnya) ku-jinula (ku)tutumula, (ku)kwesa okoghororokya kw-inula (kU)bUcha uwkinula -bUUcha, -dudumu + ? u-humbua uhumbucha (h=k ?) kuv*usya kwi-nansUla khunyenyemula ukub'uusya (ku)tola kujinua okuterura guterura nyenyemula, inula ukuwuusha kusutula kwimutsya,kukiriza kuhimba haiguru kwimukya anyetule kuinua kinga, yinula kiyumula (ukw)imukya,(oku)gega guterula yiibo njoke 9 imokya kubucha hi gulya -busya gukiiria iira ukwinula (ku)kwinula kuusha [koos*a] ku-nyakula gororokya ku-nula -inula kusutura 792 (ku)inika lay over on one side v (ku)heneka kw-enuka -goneza kupeta kumama ha rwaru kulala na luwaru chalubavu kUmamia na rwaru ukulalikizya, ukulambalazya korarera orobega oromo ku-gona (kw)inika (ukw)iimika beja kUkoma na wau ku-hindula kwinika,kukobeka? ilaluo msora kurumania (oku)mama kabhafu niginia upanga ilala na ub*ari, lali# ura umi kughona lukege ukulalila uluhande geke rogengere/kinyarobhara -egemela ku-tumbika lambalala mumbazu kw-iniko ku-kala lubavu khu-kona luvega lulala ? khu-khwikhiikha, khu-khwinama, khu-bwaama ukulaala kw-ewendheka ku-panama ilala na uwar*i ku-hinika kugonela uluvazu ukusenema (senema) kugona lukege kogona vugika (ku)ng'anambula kughonja lubafu ilala na uwari lumwi kwinika (kui)nika okugereka ? kugonale luteta [sleep on side] jimika ukweyamika kuinika kuyinika kuinika ku-goloka lubahu korarya kw-inika gunIka ukugogonjoka -kIndIIka u-tumbika (uning'inia) uraa na uvaru kukatila upande kwi-ina kugoieka upande okukondeka lalila ukulaala (kw)inika kurambira harubaju rumwe (ku)rambika ahwegeme khono gumo kuanikia konera olubafu ukwinika iraa na tari imwa# njoke ya mangau okorara kinyarobharu kwinika -sendeka kumama na rutere lar*a ura lumwi (uku)lalila mu mbazu (ku)sunika kupeta [kope*:ta] ku-gona cha nmbalati bumarira ku-inika -inika kwiinika 793 -ingi many n -oloofu -engi -ingi mangi inji nyingi nyingi vingi, tele nyIngI yaavula obonge -fwa bingi vinshi -ingi -olofu charu -afu shifoji nyingI;mbingI nyingI ingi ngi bingi,kingi,bengi shifye sara -ishi nyingI -yafu -ingi shifoi nyolosu mengi nyingi -ingi bhinshi ekeru ekeru mingi nyingi mingi foo shifoi [of things], wafoi [of people] -ngi topu vinyishi -ngi -ingi nyhingi vyoe nkuka weengi -ohe vyinji shifoi, wafoi ivivule -mahele (vi)nyingi -inge -ansima -itangala -inji -ingi ingi -ngi nyafu hinge unyinji -igwinji -vule vi-nji yaru -ingi -tangala -ingi yanyansima ndu -mahele incharu zimema mingI (-ingI) bwingi -ingI nyingi nyingi nyinji mingE nolofu -vula -vua ianyansima -kanyire -nshi -ingi -ingi bingi -ingi bingi bingi nyinji nyingi bingi fiinga nzaru,nyaru vyinshi fiingi -iingi nka(y)a 9 -aru -ingi -ingi inyingi shifoi -vule -inga inji [i:n$j*i] yejinji nzaru vingi nyingi nyiingi 794 nzige locust n madede sige sige inziye ngige zige nzige ngige makanta chingige nt*highe nzige inzige enzige imaanzi zingige jisige njigha ngie ngiI nzige enzige ngalya iruyige ngigi isike inkumbi imanzi ndie mhalasi ? inzige ichingige ichingige nzige nzige umakanta nkumbi nzige nzige isichi tsisike umakanta nzige lidalombwe nr*e mahiye inzije ayenza, amakanta lipalahi / mapalahi isige mapahi liga njighi nriye ngigi ngiyi sie ginsige lipai maj_ombe maije e-makanta changige pashi vanzige pashi nzige matapa lipalahi, lidede chengige sige nzigI imbamandila nzige nkumbi nkumbi umakanta nkUmbE madede,manji amakanta wanchengi chegi njige enzige inzige makanta umakanta enzige oruzigye ensenene enzige amakompa sighe esikha zingige inzige ndrie nkanO 9 sinshiribhanshe njige nzige ngiigi nziye, itawara, kyikangongo makanta masi inziye [enzi:je*] itete ezingigi nzige sije enzige 795 (ku)zia hate, detest v (ku)viipila ku-zia zia kukuwa kuthura kuzamilwa kw-ihila kUmena ukusoka kogeche daha ku-walana kwanka (uku)sila kwigatama jilila olwango kUmena (kU)mena kw-ihila kuzila suo ukwanka -mena okulema kilwaa + ? sua; ngimr*enyile, ngimsule [I hate him] kudada ukusila okorega ukugira -susa ku-chukia ukuzila ku-sula ku-kyawa, ku-kiiya, ku-kijja kw-ihira khu-leka, khw-anga khu-biyiila ukutuwa, ukugaya ku-kyagha ku-nyatila isuo ku-chima kupata ukusoka (soka) kuchukila ku-sura (ku)suki iibiru kuthuura (ku)thuura (i)sukya biirirwa kuhakalila (ku)ipila ku-nshima ukupata kukarara kubenga kunyeka kubenga nsilo (ku)hakalila okorerera -zila kalala -nuga, -hena u-hura usida kwilwaa kEsikUUla khudadila ukutub'a (ku)lema kuusi okuanga kuzira soka ukutuwa,ukugaya kutamwa kwanga,kutareeba okwanga (ku)noba avitililwe kuihiwa ohu-syula, ohu-syuhira kita kigana (oku)bhirirwa kuzira sua nkOlO 9 -rokera;okoregha -gaya kuthuura isuo (uku)pata (ku)kunkalalila kukuwa [koku:wa] ku-chima kusoka ku-mwihila ku-zila kuzila 796 (ku)konda become lean, grow thin v (ku)gaanda ku-konda ku-sia kutopa kunyiba kutaruma ku-soka kUvInja ukondoloka korea nyonga kw-onda kunamba (ku)teba (uku)gaanda;(uku)nyehepala kwonda yonda kUmosa (kU)mosa ku-soka kwanuka ikonda ukwonda -hinja okwonda ganda, uxu- ukusokoka engea kughanda ukuhomba;ukwonda ? okotoba okonda,ukunyeroka -soka ku-soka ukughanda konda ku-kundugga, ku-gogomba ku-soka khu-ng'aha khu-tenya ukoonda ku-gogomba, kw-esowola ku-janda iniiya nyanda kuhoha ukonda (onda) kuganda ku-ng'aha (ku)kombala kombala kughanda inanaa guceng'a (u)cheng'a (i)yeenga okwonda kukombala (ku)onda ku-ganda u-konda kutobha kuganda kughanda kuganda ukombale ku-kombala (ku)ganda oghotobheera/oghotobha ku-nyala kUkOnda ukuganda -ganda u-khokhoa ukhokhoa ? kuhohaa kwi-nyeeka khukanda ukoonda konda kukombala okukoha kunamba onda ukoonda kuhorota kuhururuka,kuhundama kuba mutoito kwanuka,(ku)keha agande kushokea ohu-nghaa, ohu-niala kiganda (okw)onda kunamba (i)yoda nkOndO 9 okotobha kukonda -onda gucheng'a ipooka ukonda kughanda kutopa [koto*:pa] ku-ganda kwonda ku-soka ku-nyala kwonda 797 kingoe hook (to pull down branches in n ngwago kigwazo kikwasa ngorokoro ngola ngamati gotwa amatunda duka nkodero kuhanyura nkoromboizo (uku)goondama;(uku)goofya gogosha ing'ano kUkavUla chikwangalingo ekokobyo -inamIrIria okutabhula itumbulilo ukupalatsula aha kughova inkondobhuloshwe engogo engogo ng'ola chingofe ukupalula insamba konyola ku-bena shikomu khu-fumba ukukontola empendo, olusolobyo sikonyolela ngorori ku-konyola kugova, kupeta ukukowa (kowa) lighovelu lukuru -ngwandu gukuma ntarike kuhunja uku-peta kihe lusago, isagulilo kudumula lusago,isagulilo kimbasingwa kupanyula oghutwa kingoe ukugonja kIhago u-ning'inia ngwada ? uv*usikulo iipa khudenya ngwandu kingobelea okugondeka kowa ukukontola kwinika endobo atungule ngoa ohu-wakhula ingwalikho guhanyura (i)yuusha nkOndOya mdoka engogho mpogoro ikuluo, ir^umbuo ifowa (uku)kowa ngovelo ngolokombo egogo(gogobya) kingofi gwao oluhabyo(oruhabyo) 798 nguvu strength, power n ludali mpaka nguvu nguvu amaka binya ndigi nguvu vinya (a)amaka chinguru nt*hinya maani amani amaani,obushobota uludali zinguru amanaga amanaga vinya vinya nguvhu amani ngufu inguvu;imidya hinga amanaka ngulu ingusu ngufu, tani nkufu ingovu ichinguru ichinguru nguvu nguvu amaka ngururu maanyi bavu tsingulu kamani, busani amaka amaani dimongo finya ing'alambi amaha amaka makakala zinguru makili ngupu makakala finya inya inya oru amanaga makili mp_avu mashili amaka changuru maka ngufu maka nguvu (likakala) makakala makakara chenguru nguvu ngUzu amaka nguzu nguu nguu amahaa ngulu ngufu amaka makakala ngufu amani imbaraga,intege maka amaka amani amaani amaani amani inguvu, amaha maguvu amani ingufu zinguru amani finya nkOrOrO 9 singuru nguzu nguvu inya pfinya maka nguvu amaka [ama:ka] machili ezinguru(amanaga) nguvu nguvu amaani 799 (ku)gundua catch unawares, startle v (ku)wona ku-gundua ku-manya kukongola,kuonekezya kUmakia kuwada, kukua, kugundua -gundua kUmakia(kUgegia) ukuzanikizya koumera gundua kw-ewukirirya kugwako kushelula (?!) (uku)seela kuruguta takilisya,taka kUtelemya (kU)vithUkIa ku-vumbula kusangilizya manya kyaala ugufata;ugukaanga -gundUra,-korerera okufumbikisha duuxa toloma kukenyemusya ukwubhula takya ukwibhambukya ku-chona ku-manya ukugundula ku-shana kw-idusa khu-nyolishitsa khu-buukha ukuzanikizya, ukugundumla ku-gwinkiriza ku-lanalela iwor*a ku-koja, ku-kodija , ku-komolela kwitushizya ukuzanikizya (zanikizy# kukenyemusa ku-vura, kwi-duyira (ku)kikanua kwipwa ngufu, makakala iirama gutwikiina (ku)tulia,kwona gundwa kukamu, kuhimanaki ku-komolela uku-zanichizya kubhumbura ku-agania kugundula ku-agania (ku)pawa (ku)gundula oghotakya ku-vumbula gUmanija ukulagusya -guBUla u-sama ukufunkia kumanyaa kwi-lisUUla (khu)kangamusa ukuvumvumna kwangamula kugundumua okujumbura zanikizya ukuzanikizya,ukugundumba kushelula kukanga (ku)kanga,kucwa enki... ? ahwaganizye kubabatua kikhagula (oku)ng'amura kunyegurura imatukia nkoba 9 nyora;twoneerya -sangilizya kumakania -imanya (uku)vumbulula (ku)kwovulula kukongola [koko*n*go*:la], kuonekezya [koo*ne*ke*: ku-kuvila ruguta ku-vumbula kw-itukiza kugwamu 800 (ku)ficha hide v (ku)fiha kufisa ku-fisa -fisa, -efise, kw-efisa kupisa kwibitha kuvisa -fisa kUthitha ukufisa kobisa thughana ku-bisa kuhisha kusheleka (uku)fiha kubhisa bisa kUvitha (kU)vitha ku-fisa irika kuseleka suruma nguku ukunyegeza;uguseleka -hitha okubisa swexa iowa ukusiha kwama ikwama kufiha ukuseleka;ukunyegeza (uku)bisa ukubhisa -fisa ku-ifisa fisa ku-visa iowa ku-kisa, ku-kweka ku-fwisa khu-visa khu-biisa ukufisama kw-ekweka ku-pia yowisa, isuruma isuruma kufisa ikurika ukufisa (fisa) kuyo_valela ku-visa (ku)hia yOba kufisa ivisa kwitha (kw)itha (i)r*ika kubira kuhia (ku)bisa ku-ia uku-fisa kobisa kufisa kwifisa kufisa (ku)iya ku-lihiya (ku)fiha okobhisa -fisa (gU)bisa ukufisa -Bisa u-gifiha ufiha kuzyihaa kwi-pisa khufihama ukufisa (ku)fifa kuiya okushereka guhisha fisama ukufisama kusereka kushereka kwesereka (ku)sereka ahwobe kufisha ohu-khisa kifiha (oku)bhisa ku(nyegeza) (i)fisa ifisa nkobia 9 -bhisa kubisa -ibisa kwitha ir*ika (uku)fisa (ku)fisa kupisa [kopi:sa] ku-lisisa bisa ku-fisa ku-fisa kusereka 801 mgunda (=shamba) cultivated ground n mugunda,lilavwa mugunda mnda munda ichala kurima mbuwa mgunda mUgUnda ichaalo omogondo mghunda nimiro isize obulime,endimiro umuguunda omogondo omugunda kUIma mUUnda mgunda omusili,omugunda kyamba kideme owala indimo mUgUnda omukunda mugunda ugunda,ikilimila mteme, mshanda ngonda umulale omogondo omogondo mgunda mgunda mgunda iwunda nnimilo mgunda, kunolo mulimi gwa lyimwa kumuka, bulime ichalo eisamba, enimiro lyala ir*emaa lilanga mugunda, ishizi ichalo ng'onda murimi uvukusi ngounda ng'unda kitava nrema muunda muunda m`teme mgunda ngonda munda ngunda i-chalo omgondu mgunda chitava mgunda nngunda n'ng'onda mgunda omoghondo mgunda ngUnda ungunda, ikyalo mgUnda mughunda muunda umugunda mUgUnda khulima i-lihala ichalo lirambu mng'onda omusiri,entabiro umurima ichalo endimilo ekibanja,omusiri kurima ekibanja ugunda ubua endalo umgunda umugundu isuze;ubulime rema nkundi 9 omoghondo ngunda mgunda kagunda r^ema chalo mughunda ichalo [eca:lo*] nngunda mugundu,ekiraba mgunda mginda, nkonde obuzumike,obulime 802 muwa sugar cane n mundufu mguwa mguwa iguwa kigua iguwa (maguwa) mgua ciIgwa uunsali, (uchi) emesie mghuva byikaka ikikaju kigusha(ziba ekitenge) umuva(imyuva) riguwa liguwa kIwa kIwa mguwa igusa muwa umwubha kIgwa likusa iguva uguva iyob*a (mayob*a) ngova umwagi;umusumpa ? umusi umusi,imisi mgua mguwa umuva mwekenye kikajjo mgugwa, liguwa mukhonye kumwibaa iguwa kikadho sikota, muuwa muwa ilyuva ichisali uchi milo_ngo_lo_ngo_ mukonye ndo_ngalo_ngo nkota likota / mikota miiva kigwa kiwa iyoova (mayoova) omunani nkota njimbwe mugwa u-munsyale / i-minsyale riguwa mwuba liwuva mwuba nkota n'ng'oba mlungulungu omosi mgua ligUwa imyiuba iguBa/iguwa munkenyi mumkenyi ilyuv*a mUUwa mindefu,myuva iigub'a mgua / miguwa mkota ekikoijo ? umusumba,umusigati musali iguwa echigusa ekikoijo ekikoijo ekikaka ilyuba mghuwa omukhachi umuva(amiva) omusi igikaju moova nkuru 9 umusi iguwa iguba, maguba biugwa uwa munsyale lyuva iguwa [igu:wa] muwa omusi,omuguwa muwa mguwa ekigusa 803 mamba (=ngwena) crocodile n maamba ngwena mamba mamba indowolo kinyangi? mamba kIng'ang'i ingweena emamba mamba, (king'ange) ngona ingoona enshambi imaamba ing'wena ing'wena kIng'angi kIng'ang'i mbulu ensambi mamba ingwena kIngangi ing'wena ndowolo ingwina mamba kihwina ingona ing'wena eng'weina ngwena mamba, mbulu ngwina mamba ggoonya, goonya igweno ikweena engwena, endogolo ngoina mamba kinyan ingwena, ngwena (umbulu) indovolo indolo liwina ingwina ling'wina ngwena mamba kinyan' king'ang'i king'ang'i ng'wena ling'wina / mang'wina nng'ona ngwena ing'wina angwina ngwehe mamba ngwehe mamba libamba ling'wina eng'waina mamba nghUna ngwina ng'wiina maamba maamba indov*olo ngwena lin'gwena indogolo mamba mamba gonya ingona ngwena engwena,endogolo ensambi enshambya gonya empyo imamba mamba egwena ing'wenya eng'wena ingoona nkya 9 eng'waina ng'wina kingang'i kinyau ng'wina ngwena indowolo [endo*wo*:lo*] ngwena ng'wena mamba mamba ensaambi 804 (ku)jaza fill v (ku)memya kubhumba ku-memeza memeeza kukwizuzya guicura kuchura -memeza gUcUria ukuzuzya goichoria ichura kw-izulya kuzuza (kw)ijuza (uku)memya kwizurya (okw)ijusya ichurisya kusUsya (k)usUsya -memeza iishura kwizuzya ichura iichura ukwuzuza -iyuria okwichusya ijulya iichur*a ukuditsa ishur*a ishua kumemesya ukwuzuza uguichuria ugwichurya -meme(t)za ku-memeza ukwizuzya ku-memya iichura ku-jjuza ku-memesa khw-itsulitsa khu-khwitsusa ukuzyuzya kwi-dhuza ku-umbadya ishura ishura kwombaja kumemya iichura ukuzuzya (zuzya) kumema kw-izuliza (ku)twelake twElEya kumemesa iishura kujuria (ku)yuria (i)ishur*a ijusya kutwelakea (ku)j_aza ku-gumbaya ukw-izuzya kwichuri -isusha kumemesha -isusha (ku)twiliya ku-twelehya, ku-twelekehya (ku)memesa oghwichori ku-memeza gUmata ukwisusya -okaja u-gijuya gijuya kwizuzya kU-kEjUlya khumemya ukuzyuzya (ku)memizia kutweleya okwijuza kuzuza zuzya ukuzyuzya kwijuza kwijuza kwijuza (kwi)ijuza amemie kumemeza ohw-ichusa, yichusa kimemya (okw)izurya kwuuzuza ishura iushura -nO:la ishorya kokaja -okazya kuujuria ichur*a ukwizuzya (ku)mema kukwizuzya [kokwizo:z*a] ku-gumbasya izurya ku-memeza -memeza kwiizuza 805 umeme lightning n libalamusi umeme umweko akamuli rubeni luhehea Utheri iinkuwa enkoba,okomesa,esitima kimeleko lukuba umuravyo olulabyo ilimuli;ilimulimuli orobharyo olubabyo Utisi Utisi mhuha ivarusa olulabyo waya mbeta umulavyo ruheni olulafi or lilafi ulumito mbawa ulumuli,inzasi mbeb*ia mbevia mhamba umulavyo enkoba ekemenio lumwesa lumwesa akamesya lulavo mbawa baddu ladu luheni lumuli, luweni enkuwa, amalaiti kwasa-mataala simulimuli ukowu kimwii ku-meta intalala mbawa ulukozyo mamba loheni kitobi njai lumuli kyimuli rweri rweni ivar*usa orumesyo kitobi mp_ambe metameta akamesya orunanio akalabi lumuli akalabi lumuli mamba oromesyo lumwemwe ulumuli BUlyeem u-fito uv*umeme (iradi) lUpEto lipamba kupamba inkub'a lumeta sitimu omurabyo umuravyo nkuwa enkuwa,amalaiti amasanyarazi enkuba omurabyo enkuba ululabusi ubambaa ehuba limulimuli orukubha umuravyo kimuli kimuli no oromesyo lukuba mselo rweni mbawa lumuli akamuli [akamu:li] ku-mesya orumesyo umeme lumwemwe omulabyo 806 mwamba rock n litalavwe iwe iwe kuu paupame ibiga igamba mwamba rUciara itandala egetare iwe irwe, mwamba ibbale urutare olwaazi uluta:lawe ritare, riganga litale Ivia Ivia dibwe kulu ibale iwe njiwa ibhuye linini litare ipingili iliganga,ilitalawe iwe liganda ulutale orotare orotare jiwe dibwe kulu iv*we mwalalio,iwiye lwazi bambalawe lichina lulwanda iwe ibale mwamba iwe lijabali, mwamba ilyalawe awala (inkuwa), (iliwe likulu) lutala, (guganga) lwanda mpEmbe kujenga mwaamba iiga iya rigina ilibu liganga i-we ritare ijondo ligonguveli ijondo nng'omba litalabwe liganga ritare mgamba wa iwe kIganga ulwalabwe ishingiwe ng'ongo njongo iyalawe pyampa kukanga umwamba libuhi mwamba orukiri ikinja,urutare mwamba iwe olukiri orukiri,eibaare orukizi omwandara iwe kungu olwanda umukamba eritare urutare baanga nsasi 9 ritare itale lukili iga ir*ar*a mfuzi linalavwe ? paupame [paopame*]; [i:we*:] lwala orutare mwamba mwamba orukiri 807 (ku)jenga build v (ku)dzenga ku-zenga zenga kuzyenga gutuma kuaga zenga gUtuma ukuku_u_la koagacha agha ku-tongola kuubaka (kw)ombeka (uku)seenga kwombaka yumbaka kwaka (kw)aka ku-zhenga iilika kwombeka iwunda itana ukwubhaka -aka okumbaka jenga isungusia ukutsenga itobir*a, idong'o jenga, iyaa numba kujenga ukubhaka okogahacha okogahacha -(t)zenga ku-zenga ukuzenga ku-jenga iwika numba ku-zimba tzenga khu-mbaka khu-khwombekha ukutwa ku-zimba ku-denga itana itana ku-denga kuzenga iwika numba ukukula (kula) kujenga kwu-mbaka ? (ku)senga senga kujenga itobira gwaka (w)aka (i)kaba okumbaka kuchenga (ku)manga shenga u-kuzenga kuobhoka kusenga kukimika kusenga (ku)senga ku-chenga (ku)jenga kuhaghacha ku-zenga kUzenga ukujenga -zenga/zengUla u-jenga ujenga kuzenga kwi-zeenga khuchenga ukutwa (ku)zenga kusenga okwombeka kubaka kula ukutwa (kw)ombeka kwombeka kwombeka kwombeka azenje kuzenga yombaha kisenga (okw)omboka kwuubaka tandrilia itanrilia nsEngi 9 -haghasha kuzenga -zenga, -ombeka gwaka iwika numba (uku)zenga (ku)jenga kuzyenga [kozje*n*ga] ku-tawa yomboka ku-zenga ku-zenga kwombeka 808 kibanda hut n kilindilo kumbi kibanda ichiwindi nyomba kiwanda banda nyomba iintutu, iinsimba egesa ibanda, nyumba ibuye ikigango akaju (?) ekiju ikibaanda rituku echibanda,echiuna ? IkUli kIsUkUU chibanda ibanda tengo indaalo muthonge liuna nyumba ikijumba,ikivaga ibanda kisongi,kivagha ikigaanibiilo inyumba igitume banda chibanda intuma kivanda chibumbulika isimba intsu akanyumba, ensalo kasisila likuta itengo chibanda, chiya ahayumba amwende kandutumba musonge kibande liseke kilEndElo kibudi iranga kiganda nyuumba ir*ar*asha nyumba/ribanda nyumba nzokonzoko chibanda shilindo i-ntuli ekebhuru nyumba chibanda nyumba limanda litupu, kibanda chilindu aghatume kabanda mazi ikitembe msonge kadimu ginkunkure iv*anzaa kEanda khidudu ichisansa lidudu kimanda akatindi inzu mwende akanyumba,ensalo echiju akaju akaju akaju,akasisira ahayumba kumbi ahakhali, esikali, ekali akhabanda ekihuna urusaago ivio msEngi 3 ribhanda numba ya sumbilili numba kanyomba tengo lipembo kyeve ichiwindi [ecev*e:nde] chibanda ihuna kilingo kabanda oruzu,iibanda? 809 (ku)zoea get accustomed v (ku)dzoovela ku-zoea zoga kuchilila kumenyena kuzaia -zoea kUmenyera ukuyelela konara?,koraba ichivia ku-nalirira kumenyera (ku)manyiila (uku)soovela konara (oku)nala kUmanyIa (kU)manyIa ku-zowela kumanyila ichiwya ifoya ukumenyeela -menyera okumanyila manyilila ukutsovela ishib*ia kusovelela ukumenyela okonara okonara -gowela ku-zowela v*elela kw-ijuvira ku-tsowera khu-nala khu-naala ukuwelela ku-wanyhirira, ku-nalirira ku-dyavalela iishiwia ku-jevelela kumanyana, kuluvil# ukwelezya (elezya) kuhyovalela ku-manyana (ku)so_mba yobelya kuhyovelela ishivia kumenyeria (ku)menyeria (i)ishivya okunara kuhyobale (ku)zelwelela ku-yovhelela uku-welela kunara -isubila kushovelela -isubila (ku)yobelia ku-hyobolela (ku)hyovalela okonara ku-zwela kUmanila ukwisibisya -manIIla u-gimanyia gijevia kuluv*ila kU-kEjiEla khwihonga ukub'elela kuzyowerera kunyobelea okumanyira kumenyera elezya ukuwelela kumanyiira kumanyiira,kutegyekwa kwemanyiza amanyane kuzweeya ohu-nalirira, ohu-manyira kimanyana okunara kumenyeera ishivia kasEngi 12 okonara kumanila -manila kumenyeria ichiwia (uku)welela (ku)manyana kuchilila [kocile:la] ku-syovelela nara ku-zoela ku-zwela kumanyiira 810 (ku)ruka jump, leap v (ku)dzumba ku-ruka rukia kutumba kuniga kurama ku-zumba gUtUva ukulunduka gocheroka tola ku-juka kusimba (ku)guruka,kuchooka ukusuumba kubhururuka (okw)ijunga kUtUIla (kU)thanyUka ku-zumba kuchuma rumbuka ugusimba -rIga okuchuma dixa ukutsumba,ukuhunga runduka kuhwina ukuguruka;ukusimba ukuiburuka ugutuma,ukwiburruka -guluka ku-zumha ukunyela ku-firira -dalika khu-ruma khu-khwisutaka ukutuumpuka ku-tuuma, ku-buuka ku-daloka ikilya ku-vuluka, deng'a kutomoha ukulunduka (lunduka) kujuka ku-sira, ku-tuuma kijuni Omba kujumba irumbuka kuthungutha (ku)thungutha (i)tool*a okuburuka kuhomba (ku)lump_a guluka ukutampuka kughuruka kunyela kujumba kunyela (ku)nguluka ku-homba (ku)humba okubhuruka ku-pilika gunanika ukunyela -ilalamka, -idaminka + u-riima uririma, ughima kudomoha kwi-puuta khuwhida ukutumpuka kusumpa kugoluka okuguruka gusimba tumpuka ukutuumpuka kuguruka kuguruka kuguruka (ku)guruka adushe kufena ohu-tuma kigulukha (oku)bhururuka gusiimba rubuka nse 9 -bhuruka kwikindika -guluka kuthungutha irunduka, (itilyia) (uku)lunduka (ku)haduka kutumba [kotu:mba] ku-guluka ibururuka,bururuka ku-guruka ku-puluka kuguruga 811 nyuni (=ndege) bird n kimudzuni kanyonyi,inyonyi mdege ndege inoni gacici nyonyi ndege gIconi ichuuni enyoni ndeghe nyonyi inyoni ekinyonyi,enyonyi ikidege;ikigulusi ikinyunyi inyonyi ndeghe nyUnyi nyUnyi ndege iche ndeye irumbuka inzeebha nyoni inyonyi nnyonyi kilehe ikidege iteye iteye kiyuni(njuni insebha ikinyunyi ikinyunyi,ibinyunyi chidege akayunyi ndee kyileye ennyonyi chidege lyinyoni khanywinywi akamwelwe nyhonyhi suni ndeye chuni inyonyi kilyeye ichunyi / ivyunyi kidege / fidege linyonyi lilobi / malobi kiyuni mbonju, kiyun# ndeye nyoni nyoni i`te (s)imburu kijuni / ijuni mbalami shijuni i-nyunyi kajuni mbongu kajuni kiyuni kijuni chidege ekinyonyi kadege noni injuni noni nyonyi inyonyi noni khideke ichoni enyonyi inyoni cunyi akamwelwe echinyonyi enyonyi endege or enyonyi enyonyi inyonyi deghe eyoni indege ekinyonyi inyoni deye deye nserero 9 ikinyonyi noni noni nyoni kil*eye nyunyi njuni inoni [eno*:ni] chijuni, enyonyi(zi...) nyuni kadege enyonyi 812 neno word n lidzwi igambo neno mbui inongwa kingo ilago (malago) mbuli kiugo iizwi ring'ana kirero (firero) kyigambo ijambo kigambo iliswi eng'ana omusango ndeto ndeto mbuli ekigambo ineno ijambo kiugo echisango(ebisango) ikiwugo ilimenyu iteta (mateta) lilovi ijambo;amagambo eng'ana eng'ana-amang'ana mbuli mbuli izwi masare kigambo mbuli likhuva (ma-) ilomo izwi / amazwi kigambo lilove, ir*er*o lilove izwi izwi / amazwi lilovi ling'ana, likuva kijiku kikowe mlandu kirero riitwa riitwa iteta (mateta) ring'ana lilobi / malobi mau lilovhe izwi / amazwi aghana ishu chilongu / vilong# ishu lijigijo lilobe lilovi ring'ana, ama- mbuli mhayo isyo, isyu m-hayo ihanyo injango lUkani, licho(s) macho impola shsoweru / visoweru liyegeyo, eigambo ijambo zwi izwi,amazwi echigambo ekigambo ekigambo ekigambo inogwa mbuli embosi lijivi ng'ana ijaambo iheho nsero:tV 9 eng'ana igamba, magamba ntheto r^er^o izwi lisio inongwa [eno*:n*gwa] lilove, mang'ana mbuli neno ekigaambo 813 mwiko spoon n lwiko mufugho mwiko mwiko, mwavi untingo giciko kijiko balagwa mwIko umuzwa, uunzwa omogango mriko kyijiko ikijiko ekijiko umuteela;ikijiko omoterebhi(kyiko-ikizuryo) omwiko,echikokotel ? muI kIko,mwiko,kIsiko babate omwiko,enkombyo mweko indosho gIciko omwiko umuntixo untela,ulupavo kiliko [spoon], mtiko [paddle] ntera umuko;indosho omogango egetarabhi,omogango wiko balagwa isupuni mtiko kijiiko mtera mwikho sikiiko umdo kigiko nndala, ku-jeli mwiko luko ishijiko ulupao mpundi, lwiku mbango lupundi lupundi uluko mwiko ichiko kliko omwiko nt_iko lukoi i-chitowa omuterebhi mtingo mwiko mutingo mwiko nhwilo lukezu, mubandilu omoghango mwiko ndIng'ho ilafwani mdIInho u-khani kitenkho umuntinko mUtEnko lefani,supuni ? umdo ltera luiko endosho indosho muzwa umdo orwiko ekigiiko ekigiiko ekigiko uzigo wiko esigiko umutela(de fani) omubhango umwuuko oliko nsingiri 9 omoghango;ekeghango ndinho mwinko muurugo mr^iko muzwa ntela untingo [o:nti:n*go*] chijiko, upawa mubango mwiko chijiko omwiiko 814 mwinyi master n mutambule zumbe unkali mUnene mbaa mwinyi mUnene omonene,omosike onanyere omushonga (?) umutema tatabugya latabugenyi mUnene mwinyi tajiri mUnene,mwathi omukulu ixolo msur*i mbaha,nkolongo umutunzi monene orogaitore,enkahi mwinyi mkulu umwimilizi mukama mbala mwikhalili umwene umnyampala, uyumbe mwenewo, bwanakubwa nang'olo nndumii mwenye umpiti, usongo umwene nkandawa mbaha munyabara bambu bambu nshili munene munene mndu mi a bwana vhakulungwa songo mwene bambu mwene amwenyi bambu omoghaka=oldman (respected) kilongozi imalafyale seeBa gintenko mudagudigha mUkUlU bambu, mtuwa mwinyi omukuru umuhanyi ? mukama umnyampala,uyumbe omukunilwa mukama omwegesa omukama,omukuru mwinyi omuhongo umutambule umuganwa;umutwaale nsiriri 9 engoka munene mndumii unkali [o:nka:li] mweenye omukyero bwana mkuu zumbe kukama wa- 815 (ku)tiririka glide, trickle v (ku)nyilima ku-tiririka etika mpaahoe kumimituka guitika kutonya -yogenda gwItIka uukuzwa ogoiteka ku-seyeya kutemba (uku)hulula;(uku)sululika kogera ulula kUnyUlUlUka (kw)Itika ku-mwaika kuhulula soka -nyUrUrUka (oku)keba sululaa tona tona, sher*eka kupongola ukutemba gera okogera ko-tililika ku-tililika ukutililiha kw-ikirira ku-seeyeeya (float, glide) kw-itika khu-ronyinya ukujela ku-tiirika ku-sulula ir*ika ku-tililika kuzwa ukwitika (itika) kudelemuka kotonyatonya kunyika kusiririka ijololoka kunyiririka utika (i)yeeka okwitika kunyilila ukw-itika kughera kutonya kutililika kutonya (ku)utwa (ku)hurura koghera -doda gUsUlUlUka ukusululuka -sela u-hunukanga usememba kuzwa kwi-shememba ukujela kuserera kutililika okubirigira gutemba ukujela kugela kurira,kutoonya kutonya gererra amemetushe kuhuumuka ohu-tiriha kinyela (oku)gera guteemba ifiringiha nsOni 9 -ghereera kusululuka -temba guutura iletsika ukuzwa (ku)jululika kumimituka [komimito:ka] kwilima gera(gererera) -chilizika ku-chilizika 816 kwetu (nyumbani, mjini) home n kwesu kaya kwetu kaya kumitu mucii mzedu kumwetu mUciI ukumwitu inka kenyi ikka iwachu omuka ukweetu;kwa muyetu eweto(yeka) ika mUsyI mUsyI ukae kaa owetu,enka yetu bo ombe iwachu mucii ika ewasu kwitu kanyi kwawe kwamotu, kaa kaa # haa ? # kwitu iwachu;imuhila ka waito,ka ukae kumwetu, ukae kukaya kwito; mito; kayi kanyi ka (u)kaye ingo iwefwe kunmitu, kukaaya eka ku-kaja, kaja kyen kyen ku-kaya, kwetu kumwitu, kuhaya kanyi ukumwitu kwitu yengo, hango kunyumba kasitu, kaya ukaya jen' gwetu mucii kaa ewasu,ika kunyumba, kwito kwat_u ku-ngwetu kumwitu, kukaya awito kukaja kaya kwetu kukaja ukasihi kumbwani ukaja kwitu ka kaya, kukaya gUkaya kukaja kUtUlI, + u-khaitu gititu kumwitu kUnsEEtU u-khwetu kumiitu, kukada ukaya kwetu kusengowitu owaitu,eka kumwitu [kwetu], kung'anda [nyumbani] kunmitu,kukaaya omuka owaitu? omuka eka,amaka khaya kaya engo kukhaya owetu,yika iwachu kyenia, kwehu kyeny nso:ko 9 weto;yeka kukaya witu gwetu(mujii) kanyi, mr*inyi, koko kumwitu kukeja kumitu [kome:to] ku-musi, ku-maangwetu yika kumwetu kwetu owaitu,omuka 817 (ku)ganda coagulate v (ku)gima ku-ganda ganda kuganda kuganda kuganda ku-ganda kUmata ukuwanda koganda ganda ku-kwata kuvula kwooma (uku)gima kuruta (okw)ibaja kUkama (kU)kwatana ku-ganda kukama wadya ukuvura kUganda (oku)kanda gadaa ukulula kanda kufunda ukuvula (uku)rurwana ? ukurrwana -gandile ku-ganda ukulula ku-kwatana ku-ng'ang'am..? khu-voha khu-liita ukukantana, ukuganda ku-gema, kw-esiba ku-kamulana, ku-kamatana iwira ku-ganda kulula ukuwanda (wanda) kuswina ko-voha kuganda ganda dahili ivira kumata kuanda (i)shimba okwibaja,ganda uku-timba kurura kulula (ku)ganda kulula (ku)ganda okuruta ku-toga kUlala ukukaka kUlaala u-lula gitifa kulula kwi-kamantana khukima (ku)kalagala kuganda okukwata ganda, kamantana ukukantana,ukuganda kwekwata kukwatana kama,kwata akhomape kutogha ohw-edira, ohw-eboya kilula (oku)ruta kuvura nsonjo 9 ukuruta kuganda ishimba (uku)timba kughonda kuganda [koga:nda] ku-kweva okuganda ku-ganda ku-ganda kukwatana 818 kale old times n pakatali kae kae imbele tene kala umwaka tene -kalikali, (mpiti) engaki yakare kala eira kela eila(i) padaaha;pamwaandi ekare kala tene Ivinda ya tene umwaka baliya,munaku ziliya kacha kela tene kala pamyaxa katale kir*a, lia kasha, ilo kir*a rorora kela karai karai,kareyo umwaka umwaka kali kale uhenga, mwande madukhu ka khale khaale akale eira ntimaliki kasha tangu, machedo imandi apampiti, mpiti mwandi kale ja samani samani -a samani, mak# ch# mbenle karaja karaya kasha kara pamwandi, mwandi kale uukala kali kare kale, ijolo pamlima kale,ijolo makasu lolo mwandi kare lwa kale kale ijilo kale khae khae halii EkalE khataali kale makashu samani obwa ntare na nzin ? kera,kare mpiti akale ira ebiro byaira ira,akasumi kaira ulwinji kae hale-hale paulugu kare hambele kyiroku, bele, book# nsoto 9 kale kale kale karaja kacha kali kali imbele [imbe*:le*] chiikala, kalakala ekare umwaka chikale, kale iila 819 kamba lobster n ngavwa gonyoo gomyoo ulukusa kIng'ang'i lugozi rUrimU ichooze riagaga urusiri ikatagata uru ikuru likalakata nzalanzala ukamba ludihi; muresi luzabi ling'ala ulugusa / ingusa muguwa likang'aga ang'amba, ng'amba linje_ye_ (livaha) ngamba ikonomona orugoye nngoji i-nkala rigochori luwoyi kamba lugoji, ngang'anda (unknown in my area) undisi somba ivaghaa ulukusa lUdigi lugoyi ngambamkongo umugara ulugusa kamba omukhoye ulugalawo orusiri umugozi nsuguhu 9 rungangi ngal*a ulukusa lughoji ulukusa [oloko:sa] ngang'anga erugoye,orusiri nhamba nkamba 820 (ku)menya peel, shell v (ku)paata ku-nyoa nyoa kupata kua kuowa ku-yua kUyia ukupala gochecha menya ku-susa kutonola (ku)tondola, (ku)haata (uku)paata;(uku)baandula kohora,kosongora (oku)sosola kUsyUla (kw)asUvya ku-sesa kusosola dumuo ukuyebhula(potatoes,cassava etc.);ugutonola(banana -Ua,UnUra okwibula,okusosola paata ukukeleta,ukutona b*enya kwalula,kupara ukusobhola;ukutonola;ukuhalula ? ukuimuria uguchubhurya,ukwimurya,okoharahara ? -tuwa ku-yuwa ukupata ku-tunyula ku-susa ku-pata khu-khovola khu-wara, khu-khwubula ukupaata, ukufwakulula ku-hata ku-dadeya iwenya ku-dedeha kusesa ukupata (pata), ukufopola (fopola) kuhonda ku-vaaga, ku-kuvula (ku)honda onda kuhonda ivenya gucaura wuchia (i)venya okusosora kuhonda kumenya ku-enda ukusesa kuchenga -uba, kunenya kutondeka -uba,kunenya (ku)lenga ku-hamanga (ku)honda okobhochori -nyoa gUtondola ukuba (kU)tondoola u-badua ubadua kupataa kwi-UlUla (khu)menya,(khu)duva ukufwakulula (ku)dawa kulenga okuhata pala ukupaata,ukufwakulula (ku)hata kuhaata,kunyubura kuhata (ku)hata,(ku)tondora apaate kunyoa ohu-wata, yobula kipata (oku)harura gushishura;gutonora vasha nswa sobhoria kupala -tondola kujia ikunuo (uku)pata (ku)menyula kupata [kopa:ta] ku-menya yomorya,songora ku-menya ku-nyoa kuseena 821 (ku)kana deny v (ku)bihila ku-emea -emea kukana gukana kulega -bela, -tema kUrega ukukana koanga kanana kw-egaana kwihakana (kwa)nga (uku)kaana kwanga,kohakana (okw)igana kUlea;kUkaIIya (kU)kaya,(kU)lea ku-lema kwanga leya ukwanka kara okwikana,okulema siita ukubela kana kubela ukuhakana;ukwanga okokana ogokana -dema ku-lema kukana ku-sita ku-gaana ku-bera khw-ambakana khu-khwikana ukukaana kw-egaana kw-ita ilema ku-kana, ku-tahu kuhana ukukana (kana) kubela kwi-yambakana (ku)kana kana kukana leya gukana (u)kaana (i)lyaa okwigoma kukana kukana ku-kana uku-kana kwanga kukana kukana kukana (ku)kana ku-kana (ku)bela okwanga ku-kana, ku-lemela gutUnila ukukana, ukusit# (kU)kaana, (kU)lema u-hita ukhana kuhana kwi-kaana khubela ukukaana (ku)bera kubisa okwehakana guhakana kana ukukaana (kw)anga kwehakana,kwegurutsya,kutimbira kwehekana (ku)hakana akha'ne kuhuka ohw-ekana, wekane kikhana (okw)anga guhakana liya nta:ra 9 okokana -kema gukaana legha (uku)kana (ku)kana kukana [koka:na] ku-kana yanga ku-lema ku-kana kuhakana 822 kombe (ya pwani) shell n kikonyi nkoa kombe inyonga nkuruma ngola kombe nyonga ulwiili ensembe ngocho kisokompolo ekishorogoto,ekikonko ilika:na rikorokonyo likorongosya enkombyo ikanda ndooshi inono ixonje ngosho makolombi(lukolombi (s)) ikifwelo irisare amakorokonyo,amasare kombe khola ishipapa ssonko ? kova makhongoyoko ku munyanza sikhooro immamba eisonko ng'ombe ngosho ing'umbwa insimbi, ilyamba lukolombi ligongoro lukolombi ikonyo ngosho ngolombe vikolombe nngono u-lwiyi likasha lukorombi esembe simbi (lUdeleka, shimbi) ilyubukisya kiungu nkhokhoje mpaambala inkombelele ngolombe ekishushu ngili immamba echingolongolo ensimbi ekikogoto ekigorogoro n_k_oa ikhambalala(ya kumwani) ikisare,ekizuryo isimbi ngosho ntya:nyi 9 righoshosho nguutu ngocho inyonga [en$o*:n*ga] kombe gobela ensiimbi 823 kande food supply for a journey n ng'ande nkande nkande (ikande)-ungumba rIIgu vindo va safari ngande gItete ivingowe endegera yorogendo ngande mere impamba eibowa,entanda ifuka epamba itanda lIu wa kyalo ng'hande obubangu kichau inzaamuzi rIgu inanda nxande isuka makande, ngar*ar*imo ngata impengele ubusinge amahengere hng'ande khande inkanje masula makukuru msukula, ng'ande shukuulia shu lugendo ? empengele entanda diinga makandee masulufu ihandi impamba mangovi, makandi masulupu makande bumunda mangolo riigu liu kshau amasangu mambulu inkande imbajo, kande [maize and beans] poshu imbajo,kande(maize &beans) makande makande, masulufu makandi chimengere mphamba mhamba ? ingati masangu mahangu mahangu ingati mpeke ng'anda,fukha,poso impamba nk(h)amaliru makande entanda mpao empengele entanda entanda entanda ihandi nkande omutanda, entanda ng'ande,khande amakande impamba kishau -nuxutyeko amakengere mhamba mpamba biakuria bia rugendo ngar*ar*imo nkande ng'hande (ikande); ungumba [o:n*go:mba# chipwenje ebyakurya nhande nkande, mpule entaanda 824 (ku)cha dawn v (ku)vambuka kiokio ku-cha kukucha ruororugitema kuela ku-cha ruora akatondo ogokia ikero makeezi mumutwenzi (ku)kya pe kwicha ritabhori murugulu maIsya-ngya masangya ku-hangalela, imitondo shung'uru bwacha(kumekucha),kucha ekya ngima ugucha gUkIa okucha milawo kilahala # note # ukukya,uwukye kumecha kang'ama kukya ubhukeye obokeye ogokya -ucha ku-cha akavwelelema mpaa utuko, ngamenyi kyilao ku-kya ku-chere, mitondotondo khu-shia khu-sia, khu-sha pamandancha, amandancha mulufu, munghamba ng'uku ntandi, ku-swa ikyaa ngami nRasi ku-chelewa kunzanshe ngamenyi utuko amachelo, akachelo kukya mumavwevwe kusa -saa malavila ija iinda mathuariua (i)`ta kukya,bwakya kusa mmalenga ku-sha i-chisangalala bhokiri kubuche lumihi kubuche yubo ku-chee hambakucha oghokya ku-cha ikIngu amajolo (kw)ela, (kw)angatuka + ucha, uera diu ne nkuu inzashi daU, maniambUa khusha ukucha kushia **-ki/- yobo okushesha guseruka u_kucha pamandancha,amandancha (ku)cha omushekye nyenkyakara emamba hwusha kucha mumawiwi kwiche (oku)kya umutwenzi (i)kya nraasi -nuxutyeka momakera;okokya -sya kairiri utuko, ngamenyi, kil*ao (uku)cha (ku)henga kukucha [koko:ca] ku-cha buriri ku-cha ku-cha kucha 825 (ku)kia step over v (ku)livata ku-ruka kupita,kulamba gUtagarara kuambuka ku-zumba kwagarara ukulyata gotacha ivara ku-tuma kusimba tambuka (uku)sumbing'asa kwitaramboka (ku)karambuka kUkinya ku-tambuka kutalambuka ida ugutambuka kirya (oku)kalambuka sambaa ? ukukada rundukia kukanyatila?,kulevetela ituratura ukwibhuryabhurya ku-zumha ukukila ku-dalukira khu-sena khu khu-sambaakho, khu-khwiimakho ukuchienda, ukutumpuka ku-tuuma ku-sumba ku-luvata kutambuha ukutampuka (tampuka) kule_vate_la ku-sira (ku)so_mba kuvata rumbuka gukinya (u)kinya kutaja kukanyatila livhata uku-chila kukila kujumbila kukila (ku)humbila kwitamboka ku-jaja ukutambuka (kU)kIlany'ha u-kia, u-fwaya fandata kwi-tilata khudadikhila ukuchilanta kusumpa kuyetuka okuribata,okukanda cila ukuchienda,ukutumpuka kulibata kutambuuka kuguruka (ku)rubatira akhanye kutaghaanika yiha, wanuha kikhanya gukaata tania bonuxutyeko okotashara hanse kukila gukinya ambar^a (uku)tampuka (ku)tambuka kupita [kope:ta], kulamba [kola:mba# ku-livata ku-jata 826 (ku)kimbia run v (ku)ng'ila kukilima ku-guuka -guuka kuchimbila kungana kukimbia ku-kimbila kUvinyUra ukwituka kominyoha richa kw-iruka kwiruka (kw)iruka ukukiimbila kuryara bilima kUsemba;kUvUtha (kU)semba ku-kimbila idisha kwiluka dicha mbewa ukwiruka teng'era okubhilima kimbila idicha ukunyila tisha itisha kujumba ukwiluka ogokenya ogokenya -kimbia ku-kimbila ukuchimbila ku-rika; ku-tija iroruo, iricha ku-cenca, ku-dduka ku-tsuma khw-ilukhaka khu-tima ukuchilima ku-lumuka ku-tukuta ir*isha iRisha ku-tukuta kushimbila iricha ukutuka (utuka) kuke_mbe_la ku-nyagura (ku)butuka butuka kutugha risha kugia wuchia rwira? (i)disha kubirima kubutuka (ku)t_amanga ku-bhutuka uku-samala kugyara kukinda kutugha kukinda (ku)butuka ku-butuka (ku)jumba kokenya ku-guluka gUpela ukubopa (kU)peela u-dua umanka kushimbila kwi-manka khunyila ukunyamna, ukuchilima (ku)tuga kubutuka okwiruka kwiruka simula ukuchilima kwiruka kwiruka kwiruka kwiruka anyile kughuuka yiruha kiyimbila (oku)ryara kwiruka risha irisha nungu 9 okokenya kupela kupela, kwituka gukuthuka r^its*a (uku)samala (ku)kimbila kuchimbila [kocembe:la] ku-utuka itambuka ku-kimbila ku-guluka kwiiluka 827 ushanga bead(s) n luselegeti ukoja, ushanga ukoja uusalu mukathi itasibo usalu giUma u_u_kasi chirumba mbitha bizwala ubunyangali enkwanzi ulugasi(ingasi) obhosaro ebisalu syUma Isoa usali enkwanzi mbisa urusaro mUgathi,ciUma echisalu(ebisalu) uwambo uwambo mbisaa, imbor*oso lwambu ubhusabo;ubhunigi;ibhidede omosanga(emesanga) omosanga,emesanga ushanga usalu amambo vichingo mangaja madongolo bibyuma ulukumbi / inkumbi buvuma, bunyhere suma, vyuma sumana usanga, chuma uwambo ukasi nkanda madongoro, ivyuma so_ma / hyo_ma lwambo usanga nna mukathi nkathi imboroso (mamboroso) ebisaru soma nkanda yuma uwukasi obusaru amambo usanga amambo ushanga lwambo ngemayi, usalu, utunda obhosanga, emi- usalu bUsalu inyambo BUsalU giintu giintu uwambo nsaanga nyambo ub'ukasi sanga usanga enkwauzi ukasi ulukumbi echikwanzi orukwanzi,akatiiti,orugasha,akatsindura enkwanzi enkwanzi uwambo kikoja ebyuma, obunyere injambo ubhusaru ubunyangali;ubuyeye nnaa nyama 9 ebhesaro busalu lusalo, busalo mukathi shir*iki, ukisa wukasi lunyambo uusalu [o:sa:lo:] chuuma, obusaru koja usalu enkwanzi 828 ushi eyebrow n ng'umbi nyusi nyushi isiyo mburi ngoe ngoke njuIrIcia metho (inkopyo), iinkopyo ebioge mghoi (mighoi) kisigge ekisige ing'uufi urukiki echisigesige kIngone mghona ekisige riso rUbutu, echisike(ebisike) inkiti isisige meitongo fitiva ikigohe ichingike urugiki,chingiki ngohe isighe maririma kisige mikiti shisichi (vi-) biikhwoo uwukasi mboni mbiro makwikwi ishikumbi inkopyo kiko_pale_le_ kibwoji ikopalela kige ngopi maviiri nciuri(cia metha) kilemba kinkobe,gingoye nkop_e i-chikumbi / ivikumbi ebhitati ishige ishige lusi hige vikupalilu engiri, che- kumbitu sikumbiso isige lUgohe ukumbu ukumbu ishikumbi nkigi n'gope inkumbi usigi / nsigi lukope ebisigyi urugohe lukopyo / nkopyo uwukasi enguhe bahungu ekisige ekisigi insiji ngohe esikiye ing'upi ekikiki urugohe iwiri -nyEnyEla ikighiki bisige nkobe matongo chikumbi ng'humbe isiyo [esi:jo*:] lukwimbi, ebikiki pl.(ekikiki) nyusi nkumbitu ekisige 829 (ku)shindua open (=set ajar) a door v (ku)dindula ku-vugua zindua kusindula kUrugUra kurugua ku-fugula kUvingUra ukuyuula koigora egesuri rughua kw-igulawo kugurula kingulao kake (?!) ekiigira (uku)diindula kwigora (oku)bagajula kUvingUa ku-vuguta kukingula funguo choka ukwugurula -hingUra okwikula igula ukudendula r*ua kudendula ngali ukugalula ukuigora ogosengora robhara -fungula -vugula ukwighula ku-riula ku-ggula -vugula khw-asaminya mulyango khu-nekelesa, khu-tendemesa ukuyuula kw-igulawoko, ku-kinzaw...? ku-simula iruo ku-chimula (ku-ka mwando)(?) kwigula ukuyula (yula) kude_ndula ko-sengeka (ku)hogola ndyana yowa kulimusa ruwa kurugura (ku)ruura kujogola (ku)masula ugula uku-pepeka kwighora -igula, penula kufughula -igula,penula ku-jogola (ku)dindula kweghora -komola ukwigula (kU)lugUla, (kw)igUla u-rughua ukivua kwigula kwi-kUElya khudindula ukuyula (ku)vugula kuumbu, kupawa okurangaaza yula, tupula ikuyuula kulangaza kwigura kwigura kwigura ahwigule kuzughua yanghanghia kidindula (okw)igura gukingurura rua -nyEnyElela honyora;eghora kuleka ng'waje -kingula rugura ir*uo ukwiyila (ku)dindula kusindula [kosindo:la] ku-unukula, ku-ugula igura ku-fungula ku-vugula kweegekaho orwiigi 830 (ku)shtua startle, jerk v (ku)tinusa ku-shetua -shtuka kuchinduzya kUmakia kuturusa kw-ituka kUmakia kuchintukizya kogosa kanga kukanga kwechuza (uku)tinusa kotakya kanganya kUtelemya -sinhusa kuhalamucha tasa ugukanga -makia,thitUra okwalamusya timpukilya ihob*isha, sutua, tumbua# nanimo kukenyemusa ukukangula (ogo)takya okogosa -sinuka ku-sinhusa gandusya vundukirya kw-idusa khu-kosa khu-bunutsa ukutimpukizya, ukusituwa ku-gwikiriza kw-itua imatuo ku-sususa kugandusya ukofya (ofya) kukenyemusa ko-gosa (ku)kikanua ng'ang'amuya temberusa kumakia (kwa)rukia (i)dumbusa mo okumutimusya kukika nua (ku)j_ij_imuc_h_a ku-imuya uku-chuluchizya kutakhi kunyomosha kulilimusha kunyomosha (ku)ng'anamuya ku-hinduhya oghotaki -tisa gUkanga ukunyomosya (kU)satUla u-khanga ukhangharya kugandusya khukhenyamusa ukuchintukidya (ku)sintusia kung'ang'anuya okwekanga guturumbuka cilimula ukutimpukizya,ukusituwa kutinisa kukanga,kucuncumura kwekanga (ku)kanga,(ku)tinisa gundusya kubabatua ohu-sindusa kitinusa (oku)takya gukanga matua nyErEmbE 9 okotakya kumakania iowesha, kangar*ika (uku)chuluchizya (ku)kenyemula kuchinduzya ku-tojima takya ku-sinhusa kw-itusa kumakura 831 (ku)shuta break wind v (ku)fula ku-sua ku-sua kusula kUthiota kuchamba ku-fula kUrigIrIria ngUngi uukunya uunsuzi koinyiamba ichamba kusura kunyampa (uku)fyuukula kuswererya itaama kUsuvya ku-fula kunampa doka choni ugusula girIrIria rUhuho okwitama sulaa ishamba kunya lisuli ukutelekana ukuinyamba ukwinyamba -fula -fula/fura ichikuungu ku-sula ku-fula khw-inyamba ukunia umsozi kamuyaga ku-damba ir*uba kudamba kubyoha ukofya (ofya) kubungula kwi-gola, ku-kinga imbuza pungwa yuni kufula iiriba kuugia maii (ku)riira ruo (i)shamba okwitama (ku)bumula uku-pweka umusuzi kosura kunia kufula kunia ku-pungulo okusura ku-fula (kU)chuucha u-hua uhura kubuda kwi-sula ukunya umsodi kupungua yuni okunyampa nya musuzi ukunia umsozi (ku)uyampa ziga isasa kushula ohw-inyamba (oku)bhundukya gusura yiiriba -nyixa ukwinyamba kunya ihuji -nya mufuzi kuthiota ichamba, ir^asha (uku)futula kusula [kosu:la] ku-samba (ku)suherya ku-shuta ku-sula kunyaampa 832 riahi flatulence n (ku)tupa kUbUUna kusungusa sio mUruke uunsuzi okoresana umwiguto;ukwisulilwa kUvUnIwa oluhalalo kichambo olufya,okusoba mmimbi ukubhutara enda ukuzazabala mukasi mpiiyi chirungurila shilungulila imbiiye mimbi ifumbyo ku-duduma kuduguma mukasi umusuzi mahi kuuna (ku)ringa indi umwuji kilungulila umwuji okobhechegera ifuzi kEsekuseku empihi musuzi omuyaga kutera-empihi empihi,kutera empihi kuteuka embiye amangati -nyiha ukubhuta kwe-enda ibizuki riahi ku-vimbilwa 833 (ku)kokota pull, drag v (ku)kweega ku-buuta -buuta kugulunda gukura kukokota -puluza gUkururia ukukweesa gosukia bulula ku-kuusa kukwega (ku)nyurura (uku)kuluuna;(uku)kweega kuruta,kung'ura (oku)kulula kUkusya (kU)kusya -bulula kukwesa omuo ukubhurula;ugukwega -kururia,gucia ? okukurura gulumulaa ukukwega rutua kukwava ukukwega ukuruta ukungura ???(see #834) kw-esa ku-sung'ha ukukwesa ku-ruta; ku-sukuma ku-kwega khu-nyila khu-khwesa, khu-khurura ukukweesa, ukukwekwesa, ukukulumna (oku)kwekwebya ku-utanga yomwa ku-nmutanga, ku-nkweleleha kukwesa ukukweta, ukukwekweta kuhuta ku-kurura (ku)huta kwakwata kukulughula om'wa gukuria (u)kuchia ikoo`ta [pull], (i)rudwa [drag] okukwura kuhuta kukwekweta kwekwekea, kwekweka uku-kwema kichama kugusa kukwegha kugusa ukwakwata (ku)huta okuruta ku-buluza gUgwesa ukulusa (kU)shindIkIja, (kU)luta ? u-ututa guututa kuvuta hansihansi kwi-luta khukhweka ukukulumna (ku)dandana kuutauta, kubulua okukurura gukwega kweta ukuweesa,ukukwekwesa,ukukulumna (ku)nyurura kukurura kukurura nyurra,(ku)kurra kubuuta hwesa, hwehwesa kikwega (oku)ng'ura,(oku)ruta gukweega omua -nyihia ukung'ura kugwesa -kwesa kwijia ikuruo (uku)kwema (ku)kwesa kugulunda [kogulu:nda] ku-kwekwelemia (ku)ruta ku-bulula -buluza kukweesa,kukurula? 834 (ku)kora please, satisfy v (ku)nyaamadza ku-pendeza muidhishe gukima kupoia kwIgania ukusweefya umweenzo kogokia,goisonekia ifurahisha ku-sanyusa kushimisha (ku)kora (uku)kalipa;(uku)noga kozowerya (okw)iya kwenda;kutanIthya ku-mogela kusemelezya ichiyo ugushimisha;ukubheleza -keria okukondelesya togezya furaisha ukukwiziliza tegenya ogotegerya,okohenyeka, ukungura??? -betatanu ku-kora hovosya ku-humula ku-sanyusa khu-yanzitsa khu-ng'ona ukulendemla oku-sanyhusa, oku-simya ku-pambedya nyimfur*isa ku-pembeja hondezya ukuchinvya (chinvy# [please]; ukwikusha [satisfy] kupendesa ku-yanziza iiseja kugwiria (u)kora okujomesya uku-tima kusekerera kusekesha, kuhobosha kutosheka kusekesha,kuhobosha okochomeri hoboka (kU)lumba, (kU)kola u-yanjisya uyasya kukwila kwi-kolya okushemeza gushimisha zanzya ukulendemla kushanduka kushemeza,kumaru,kunanura kusemeza (ku)semeza,(ku)nanura akhole kutamiza sangasa (oku)zomerya guhimbaaza nyonyi 9 ukushomya ngwiritue muno (uku)sechelesya, (uku)timia sakirya ku-kolela -lizisha kukora 835 chaza oyster n ilikola magegeeka ufuko ichaanvu wada inzugusi chaza mpari,nkalava kirema ling'ala ulukombe ekigongola nondo chasa ikonyo i-nkozo (uncommon in my place) nchaza kyogya ngili ulukombe nkoa -nyoka makonyo lwiyi chaza chaza 836 (ku)komba hollow out v (ku)doja ku-komba koha kukomba kwInja kukota ku-komba gUtUrIkia ukukombesya gokomba koroghomba ku-wundulya kwimburura (ku)lokola (uku)yava kutuka (oku)komba kwInza (k)ungula ku-komba kuhalula suma kifi ugukoomba;ugufyeta(only with the tongue) okubhaicha kunaa basha kuniava ukusokola okokomba ogokomba ko-mbeleza ku-tobola fukula ku-bontola ku-woola, ku-sokoola ku-ng'wesa, -lambita khu-hutula khu-khootsa ukufunka oku-sokomala ku-komba, ku-veda ikomba ku-hokwa kumyanta ukufokonta (fakonta) kunava ku-fudura (ku)kombalakye kukumba songola ikomba kwinja (u)kombola kukomba kukomba (ku)komba ku-ola uku-waza gukhomba kufukula, kukumba kukumba kufukwa,kukumba ku-komba (ku)kwamba oghokomba ku-kombeleza gUkomba ukufukula (kU)BagUla u-tamua ubuliya kuhomba kwi-shEmbula wava kukomba okubaija ukufunka (ku)komba kusondokora (ku)baijamu,(ku)fumura ahwobe kukomba homba, lyeba, lyeberera kinava (oku)bhaza gukomba;gukokora -nyokela -tuka kukomba -komba kuthungira isuma (uku)fonkola kukomba [koko*:mba] ku-kwamba, ku-kwambilisya okukomba ku-kombeleza kw-angula kukoomba 837 konokono snail n ilikonyi kozwe konokono inyonga irumbo kitambala (vitambala) kovya Irumbwa inyoonga rikorominyo,risondokera mioro iramba kikovu ikifyela ekinyila ilikola korwe nyabutelele nyUnga Iusya kovha watelela ikoru ikongo igifyela ndinoho ? amakurukusu,linyasha nxoku ikoru (makoru) likono ikifwelo irikorokonyo rikorokonyo(amakorokonyo) kova kola inkozo matambala kova lyikhomonio ikhumuniu enkolofu / inkolofu eikovu nyedi, ikor*u inyedi, unyedi ihozu namunyonga likono kono ling'oni likonakonu ngono ngongu ikoru gikonyo ikonyo ikoru (makoru) nyabuterere likonokono nk_ononk_ono nngono, ngonokono inkozo rikoru ukofu ngongu ukofu likono (makono) likala, (makala) likonokono nyamonterere kove ngokU itone mfeelo, goofi nkuku, nkoku nkhoku inkozu nkoku likhonyi,kukhonyi inkolofu shkolukolu likono, pl. makono ekinyangondokyera igifwera nyonga enkolofu echinyira ekinyangondokyera ekitindinda ekitindinda ikonokono kozwe eheniemu ikhosi(amakhoshi) igifyeera ikoru nyomba 9 rikonokono ngoku lifwelo ikonyo(in nyonga) ikorwi nkozo linkonye inyonga [en$o*:n*ga] likonokono erikoru kola nkola, kove ekinyila 838 ukope eyelash n ulukopa(ing'ope)pl. ugohe nkope isiyo mburi kikunya ngohe gikona iinkopyo ebioge ingohe engohe ulukiti orogohe echinokonoko ngove Ukove ukumbitu kyadri chimbilili [= earthworm] urugohe rUkobe,ngobe olukoe lwe liso inkumbi isige lukupi ulugohe ichingike urugike(chingike)komaiso ukope ngohe ulukope vipama,maririma migohe shisichi bisiike ulukope kigowe ngwikwi fidongoo lukope inkopyo lukopi vigohe ingopi kikope ngopi iviiri nciuri(cia metho) ncibua gingoye ingopi nk_ope nngope u-lunsye / insye changohe ulukope ngopi ulukope ukope lungope, ng'opi orughoha ngohe igohe isige lUgohe ukhofyo nkhofyo insiji lUkUUmbU n'gope ulukumbi nkhopi luige engohe urugohe lukopyo ulukope engue orugohe enkohe orukohi ikope ngohe obwoya bwohumoni ulukumbi orukiki urugohe yeera iriso nyongo 9 oroghohe lugohe nkohe nkobe itongo insye ng'humbe isiyo ngwimbi orugohe hombe nkumbitu olugohe 839 (ku)guta shout v (ku)koola ku-guta kema ichongo gukaa kukema ku-gula kUnegena ukwangula gotwora,goaka eriogi kw-asyanika kuturagara (uku)yova koregesa yomba kwalIlIka ku-guta kusekana,kutela endulu wanga ukuyogola -anirIra okukingila,okutekana vilikila ukupwata ishir*a kukuta ukuvuza akalulu (okobelekela) chera ugucherra,ogokonga -guta ku-guta koola ku-tula isoso kw-irangira khu-lanjilitsa khu-yokesa ukwaangula okw-asikama, oku-wowoigana kw-amualedya(?) unyanga unii# gumila kuholela ukwangula (angula) kuywanga hanzuka (ku)jamali kemelya kughuta roronja kuringa gituma ukura kujamalila gumila u-kupunda kukura kujwega kuwuta kujwega (ku)guta ku-kema (ku)buta oghokonga -guta kwanilija ukulata (kU)bUUda u-raghiya kuria mukindo kupunda, kuv*ilishila kwi-kUUta khuyoova ukwangula (ku)guta kukuta okutera oruyombo guhogora angula, kavya ukwaangula (ku)tela enduru kuyomba,kwamuza kuyomba kwamuza,(ku)toka azingule kuguta ohu-yokera kihova (oku)kura,(okw)rigisa kuyomba adua -nyuka ukusheera -bologa kutheta kalaghatsana, iir*uka (uku)punda (ku)jeghela ichongo [eco*:n*go*] ku-gumila (ku)zirira ku-guta ku-guta kubolooga 840 (ku)kumbuka remember v (kwi)vuka kumbuka kumbuka kukwizuka kuririkana kukumbuka -kumbuka kUririkana ukwelengula koinyora kumbuka kw-ewukirya kwibuka (kwi)juka (ukw)iwuka kuhita (okw)ichuka kUlilikana (kU)lilikana ku-kumbuka kwizuka ikumbuo ukwibhuka ririkana okwichuka ijukila ukukumbuka kumbuka kukomboka ukwibhuka ukuhita ukuhita,okohetoka nhsemwa? ku-kumbuka kumbuka ku-kumbuka ku-jjukila ku-tonga, kw-alangula khw-itsushitsa khu-khebulila ukwizukila okwi-dhukira ku-kumbukila kumbwa ku-kumbukila kukumbuha ukwiusha (iusha) kuko_mbo_ka kwi-zuliza (ku)kombukye kembOkya kukumbuka ikumbuwa kurikana (ku)rikana (i)kumbwa okwita kukombukela (ku)kumbukila ku-kumbushila u-kwizuka kohita kumbuka (ku)kumbuka kumbuka ukumbukia ku-kombokela (ku)holalela okihita -kumbukila guzUka ukukumbuk# (kw)izUkIla u-kumbukwa rememba kukumbuha kU-kEjUka khukhumbukha ukwidukila kukombokia okwijuka kwibuka iusya ukwizukila (kwi)juka kwijuka okwijuka kwijuka ahwizushe kukumbuka ohw-ichulisa kikumbukha (oku)hita kwiibuka (i)kubua -nywa ukihita kwizuka -ibukila kuririkana ikumbuo ukwizuka (ku)kwivuka kukwizuka [kokwi:zo:ka] ku-kumbuchila (ku)hita ku-mbuka ku-kumbuka kwizuka 841 (ku)kwea climb, ascend v (kwi)nuka ku-kwea kw-ea kuzuwa gutwa kujoka ku-kwela gUtwa ukukwela korina kwea ku-niina kulira (ku)kuba (uku)gang'amuka;uk(u)ilila kutira (oku)linya kUvala;kUlIsa (kw)ambata ku-kwela kuhanama shama ewe ukwulila -haita,-ambata okulinya tanta ukutoga twaa kukwela ukwilila;ukugegela ukurina ukurina,utira ku-kwela ku-kwela kwela kw-ambuka ku-temba ku-dina khu-nina khu-niina ukwinila, ukutanyiila oku-nina ku-kwela isamaa, isera ku-kwela kuzuva ukukwela [climb tree], ukutumbela [climb hill] kukwela yanigira, nina (ku)kwela ObOka kukwela yaarujia gwitia (w)itia(tree,mountain) (i)dwa okurinya kukwela kukwela ku-kwela uku-kwela kotira kukwela kukwela kukwela ukwela ku-hobokela (ku)kwela korina kw-ela gUlinha ukukwe# (kU)fyetela, (kU)liina u-natia ? uuatifa ? kuzuv*aa kwi-nankEla khwinukha ukwinila (ku)kwena kukwela okutemba kurira kwela ukwinila,ukutanyiila kuhanama kutemba kutemba (ku)temba azube kukwea ohu-nina kitana (oku)tira kwuurila (i)saama ngaku ya mote 9 ukurina kulinha -gegela gutua ir^o (uku)kwela (ku)togha kuzuw*a [kozu:v*a] ku-kwela (oku)tira ku-kwela ku-kwela kusega 842 (ku)kumbatia embrace v (ku)pagalila ku-kumbatia kumkubatia kukumbatila gukumbatana kuwadiana ku-kumbatila gUkumbatIria ukuchindila konyunyunta,kogokia jumba ku-gwa mukijuba kupfumbatila (ku)fumbata (uku)ku:mbatila kuikumbata (oku)fumbatila (kU)kumbatIlya ku-kumbatila kufumbela chiya enyi ukuyambila -kumbatIrIa okufumbata kukuula ukukumbatila,ukukumbata irana kukumbatila ukufumbalila ukuibohia ukwibhara ku-mbatila ku-kumbatila kukumbatila ku-kwatirira ku-hagata khu-khumbara khu-kwaa musifuba ukuguguntila okw-evumba ku-kumbatila ikulumbaa kupakatila ukukulana (kukulana) kukumbatila ku-vusa, ku-mbera (ku)jobatela kumbatya kukumbatila ikwilingilia gucunca (ku)yumbata okufumbata kuhumbatana (ku)k_umbatila pelana uku-kukula kokunderiri -ofwa, kumbatila kwikumbatila -ofwa,kumbatila ukumbatia ku-humbatila (ku)kumbatila okoghoteera -kumbatila gUkUmbata ukukumbat# la (kU)kUmbatIla u-kumbatila ? ukumbatia kukumbatila kwi-kuumbatEla khukhumbatila ukulikukutila (ku)kisikira kukumbatia okunywegera,okubumbatira gupfumbatira zengela, kukula ukuguguntila kuhobelana? kurenganisa kubumbatira (ku)bumbatira ayayilane kumbatia, kukusika ohu-mweboyamu, ohu-nywegera, ohu-mububulira kihumbatila (oku)kumbasa gupfumbatira ngalala 9 -ibhara kukumbatila -fumbata gwatana chunguria (uku)kukula (ku)ghumbatila kukumbatila [kokumbate:la] ku-kumbatila ku-mbatila -kumbatila kufumbatila,kufumbata 843 haja need, request n ulunogeto haja haja ihaja anja kulomba haja vata ukulomba kogania kulu, lomba ku-saba ichipfuzo ekyetaago/ametaage ukwenda,obosabi obukene vata vata -londa? obukene kidye we insabho bata isita ukunogwa haja, masha ukugomba ukwigomba obhotali,ugutuna mbuli ku-londa londa ku-saka ku-nogela khw-enya, khu-reva khu-lomba, khu-sabaa ihaaja, itamaa obwetavu ku-lota isangaa nnembela vyinkwanza ukulenga [v.] sida kwenya likani kudayila uroo bata itumi obukene soloni chifuno ingupiinga rihago butolwe haja butolwe ku-jopa haja oghutuna niya, haja ukufumb# hUmbU, kIkoowa isinge ifenji kwanza lUkaani khunyilikha khusukha(ombe) (ku)fira kilebe (!) okwetenga lenga, uzya, londa ihaaja,itamaa orwoyo okwitenga okwenda kwenda,(ku)saba alambe kukunda kin_t_u ohu-daha, yenya,saba kilenda ukwenda gushaaka kimahuma ngambu 9 -ikitunwa bata terewo ukulonda vufumbue ihaja [eha:j*a] okwanda nolonda ku-unga obwetaage,echen...? 844 ukunde (runner) bean n ululandala ukunde nkunde ilanda mirico soko lukunde mboco iinkowe engende mwere kijanjalo inkole uluta:ndala orohende lisorogo malakwe ng'hunde enkole soko urukunde soloko nkunde pinsi nandala ulukole ichinkundi/amakobe urukunyinyi,orohende kunde ng'hunde impange nkusa ng'unde tsimbindi akapala ekidhandhalo ng'unde maaraki lukunde inzugu ilanda nandala likuvi, imbindi lungo_nde lukOnde ngundi yaaraji mung'au mboma ngondi nyemb ngundu, ndambai i-landa chahende ngundi lulandala ngonde ngundi ehende nkunde inandala lUshiili ukusa mkusa insoholoo lUkUnde lusavachi nandala ngonde ebihimbo bya misingiri akapala olukore orukoore ekihimba ekihimba,ekikaiga ukunda nkunde inandala zihindi urukuunde nge:ng 9 orohende lushili lufweli soko, mbonu munkamba ilanda [ilanda] ngunde ehindi nhunde nkunde enkoole 845 mkunga midwife n umunyakulova mgundu msuzamizi (undezi)unsimbya mvarishi mngunga mUciarithania iloombwe omoreri mubyalisya umuvyazi omuzaaza omotabharokya omwibusya mwIthikya mwIsIkya mlala omuzazya mkanga umuvyazi mUciarithania omwandi munsimbia mwakib*ae nnyaghu umugabhizi umuiburi umwibhurya mkunga mulala umukunga mwirimu mulerwa, muzaalisa mhunga mwivulitsi umusawu ilombwe omuzilisa nkunga yaambya wa# mkuveleha umupapizyi anakambuza mwivulizi mbelekesaji mfwarisa mwijukia muchiarithia omwibusya ? azamba e-nachimbuza omtuti munyago mnyawu munyago mmelei mwe ibabisa vana omwibhori mlala myaja ? unganga muitunguya ? muntu ni ugilungua naantu ? unahambuzy# mUlelishi umalombwe munyagu omuzarisa nkambuza ilombwe omuzazi omuzaarisa omuzarisa omuzalisa umpafi mhokezi owibusa yaya umuvyaazi ngiti 9 umwibhoria ninabuhemba aka ba mucii nachimbuza (undezi) [o:nde*:zi], unsimbya [o:nsi:mbja] omwiburya mkunga 846 kunguru crow n ilihove kunguu nkunguu nthungururu ngorusa howe ngUngUrU kuungwa ekegonkoru ikoho nankololo ikikona ekikoona ilinyakilumbi nyamoko nyamkoro ngUngUU bondwa mukwali ikibhombo igogo nyabhuoko,ingolima ? nkungulu ilihove ikurukuru likongolo ikibhombo irigogoni irigogoni(amagogoni) kungulu howe uchigov*e makungulu nnamung'ng'oona bondwa likhokho kholoo ukuungwa / wakuungwa sikove ikukur*uu nankonda inkungulu akungwa liko_ngo_lo_ lijikoro liko_ngo, mako_ngo_la kungulu ngungulu ikurukuru nkunguru king'oru ikshingo (makshingo) nyamunkoro/ganyamunkoro likongolo k_ungubwe likungulu e-chingowe ahongo ikungulu ngungwu ikungulu ngungulu likongolo likunguru rikorukoru kungulu ng'hungUlu ingungulu hUngUUlU nkunguu nkunguu ikunguru nkUUngUlU kuhove(s)mahove(pl) ukungwa mhowi / wamhowi ngungulu ekikoona inkona mwankole, kungwa ukuungwa echikona ekikoona ekikoona ekingora inkunguru kunguu ehofa ihove(amahove) nyamoko igisiiga(ibisiiga) mannaa ngOmbE 9 nyamoko ng'hungulu libaga nkunguru ikuru kungwa hove likungulu nyamko,ganyamuko kungulu kungulu (makungulu) ekikorokozi 847 ukuta wall n ulukandzi,ng'andzi kiambaza ukanto uluumba ruthingo ukuta lwambaza rUthingo ulung'umba enyasi kibambatha kitempe urukuta orukuta ulukanzi inyiki indugu Uvai;UkUta UkUta nhumba olukuta ukuta urukuta;ikibhambaza rUthingo induku ulugelele ilimato ukuta luwomba ikibhambazi indigi indigi(ichindigi) kiwambaza ukuta uluv*umba ukuta kisenge mbanda lisisi litikiyii ulujelele ekisenge, ekimante likumba isimambaa ukuta, utope uluvumba ulung'umba luwo_mba lidiji ukuta kingOmbE kibali ukuta ruthingo rwito orusayenge ukuta p_up_a likumba uluwumba / imbumba ribhendu imato ukuta imato kikumbi lipamanda luwumba, lumatu endigi, chi- ukuta ndugu ? imato hande nkandanyuma ? nkhando a nyumba uluv*umba gyelele lukhanji ulujelele ligoyolu / migoyolu kikombe ekisiika urusika lung'umba ulujelele orusika orusiika ekisika ekisika ulukuta ukando esida ulukanji inyiki urukuta ukuta ngOmbE ya baka indighi ndugu nkande rugito luwumba luvumba uluumba [olo:mba] likumba enyiki kibambaza ukuta olusika 848 ua fence, enclosure n lusilo,luhegele buha, ua gwegwe, uani uluwaya rwirigo isanju (masanju) uwa rUgiri uluwani kogita utharigho lukomera ikigo orugo uluuva orobhago olugo wiiyo wiio ua olugo? wuo ugwuubha rUgiri olubhubha uluva uluvigo uwata lihegele ulugo;ingombe orobago orobhago,irigosi luwa lua ulupaso wama,boma lukomela, lugo (corral) uluwa lukaga lumako ulukutu sengenge lingongo kar*ii luwani uluvaga ulusasa, ulua lihegele lugaga, lugara ube_gu luwa ua wooro rwego rweo oruba seli luwa lugwani u-musakasa / imisakasa ribhania ulupaso uwa maluba luwa lihezele, luwa orobhago chi luwa ulupaso lUUBa, lUhelengo ikita ikita ulusyav*iha lUa luva ulukutu likomeru luwa orugo uruhome luwa ulukutu orugo orugo orugo orugo ulubaga ua oluhomera, esikho uluwigo urubhago urugo dala ngOmbE ya balomE orobha;orobhagho igobe luba kwiriga ur*iwo chiwakala / viwakal# luvika uluwaya [olowaja] lwani orubaso nzingo uwa orugo 849 (ku)chuchumaa squat (on the haunches) v (ku)nyotala ku-tumbaa -tumbaa kususuwala kuumbara kutugusa -tumbala gUcUnjUmara ukusundumala goikaransara ebisonsogor...? duduma ku-sundala kusutama (ku)shungamiliza (uku)suunzumala kusundara (okw)itukama kUsUnzUmala ku-sunyala kwisuna shuka isanga ugusutama gwIthUthUma okwisuna sunjuvala ukuhonyama ndotolia ukusutama (oko)onyoma okonyoma -sunyala ku-sunyara ukunyonyotala ku-chungumala ku-kondoola, ku-sutama ku-sunyala khu-sokonyola khu-khwikhala ukusunsumala ku-sutumala ku-nyanyamwala kir*ongor*ongo# ku-tumaa kudunzama ukusunsumala kutama yoya kwetega tama manyonywa kunyunyumala ikwinika gukuama (ku)una maru itaamia ndool*o okwisuna kujojobala (ku)k_ala nsusa ku-nyanyomwala uku-sunsumala kusongonga kunyonyotela kunyunyumala kunyonyotela manyonywa ku-jonjomala, ku-kilakita kutama yuya okwonyoma ku-tumbala gutUnda ukujusumala (kw)itUnda ? u-susama ususama kunyonyomana kwi-shUUnsama ukusunsumala kujonjomala kuelekia okurotama sunsumala ukusunsumala kusungamiliza kurotama (ku)sitama abundame kutumbaa ohu-sochomala kihonyamala (oku)sundara gusutama (i)tengeria njao ya ngOmbE okonyoma kwitunda -sukumala gukumora ndotolyi (uku)sunsumala (ku)tonomela kususuwala [kososowala] ku-tama nsuusa (oku)ringarara ku-susumala ku-tumbala kusukumala 850 (ku)koroga stir v (ku)tiniga ku-kooga kooga kuvuluwa kuruga kukoroga -hanganya kUruga ukukomya koburuga,koburukania korosha ku-tabula kukoroga (ku)juruga (uku)kologa kosegesa (oku)sagasya kulua (kU)koloka ku-pigita kuzuruga sarya kiluli ugukoroga;ukuvuruga uruga okusakanya kulugania ukukiviga fur*afur*a kutimbula ukuvuluga (oko)hetya okohetya -tibwili(t)za ku-koroga ukuvuluga ku-sangya ku-kologa ku-tiga khu-vushitsa khu-kulula ukuselenga, ukugulunga, ukukologa oku-kologa ku-kalogwa isar*ia ku-kolowa, ku-tingilinya kuhoroga ukukomya (komya) kukonjugana ku-vuruganyia (ku)kolagana kologa kukorogha isaria kuuruga (u)koroa (i)fur*usha okukoroga? kukolog'ana (ku)vundula kologanya uku-kulunga kubhuruga kukologa kutimbula kukologa (ku)koroga ku-timbugana (ku)konjugana, (ku)korogana okohetya ku-kologa gUbugusa ukusambula (kU)sagaja u-khughania ? ukugha kuhoroganya kwi-kuluga kukhilika ukukomya (ku)timbulira kukonjogana, ukologa okuvuruga selenga ukuselenga,ukugulunga,ukukologa kukoroga kushigisha,kuvuruga kukoroga (ku)koroga adimbuzanye kuvusugha horoga, fulukudia kikhologa (oku)segesa kuvuruguta alu-alua karigisasi ka ngOmbE -hetya -saganya kuuruga righa (uku)kulunga (ku)fuvugha kuvuluwa [kuvulu:wa] ku-kologania (oku)segesa ku-tindiga ku-kologa kukabura 851 (ku)fumba (macho, kinywa) close (eyes, mouth) v (ku)dinda(amino,umulomo...etc) ku-finya meso fumba meso kutindila-kusinzila,kukupika kubinga kufunga ku-fugula kUvinga ukuziyata komiamia pfwendera ku-buna kuhumiriza (ku)nagiza (uku)sisinisa(eyes);ukudiinda;(uku)buunga kuhindirirya,koba umunywa (oku)ongelela kUlalya;kUtumya (kU)lalya metho ku-funghiliza, ku-funga mto ,,,? kunagilizya,kubumba-tanya(funga mdomo) ruma teri [shumbai = down] uguhumiliza(eyes) kUhinga maitho,gUtumia kanua okuongelesha,okufunya tindilaa + ukudinda,ukusinyinza shikia, finika kugubika ukuhunikila ukugundiria,ukukumantia uhundrrya(amaiso),komontania,mumuntania(umunywa) -fumba meso ku-finya, ku-nu..? ukwigalila ku-chinchirya; kw-itunikirira ku-finyiriza (macho), ku-diwa khw-ikala tsimo munua ? khu-funyikhilila, khu-kumba ukuminya oku-zibirira ku-gulugwala isandyia kwonija (macho) kunumunaja (kinywa) kudinda ukuzyata (zyata) [close eyes], ukununumpala (nunum kugubika ko-moriza (ku)hia miho, (ku)punga ndomo wiliwitya (eyes) iba (masikio) kugubika mesu isindira gukunika(metho,kanya) (ku)inga(metho,etc..) (i)sisir*a okuongeresya ameso kuhihila kut_inila ku-ugala uku-ziwata [macho], uku-fumpa [mdomo] kohinderiri kushishila [eyes], kufumba [mouth] kugubika (mesu, mlomu) kushishila(eyes),kufumba(mouth) minyo, nkanwa ku-tyata (ku)sisila [eyes], (ku)humba mlomo kuhindeeri(eyes); ghukomani(mouth) ku-fumba kUlilima ukusisila (kU)liliima(eyes),-mumya u-tutya (eyes) ututia, umumunkaa kuvumbatizya kwi-tutya khudinda a-miho ukuminya [eyes], ukumuma [mouth] kung'onyia [macho] kuigia minyo, kuumbata mkanwa okuhungiza(amaisho) yala ukuminya kuhumya kuhumagiza kuhungiza (ku)zibiriza,(ku)bumba omunwa galila amaso kusisiza ohu-limbya kisisila (oku)hindirirya(eyes)(oku)gubha/kuribha(mouth) guhumiriza(eyes);kuzibira(mouth) raa meso ngOmbE ele makOrV -hindirya kulilima -humulizya gutumia itsingir*a (uku)ziwata, ((uku)fumpa) kusisila kutindila [kotindi:la], kusinzila [kosinzi:la], ku ku-kupila (eyes), ku-unika (mouth) (oku)hindirirya, (oku)bunda ku-fimiliza -finya ngohe kuhumiliza(close eyes),kubumba eminwa(close mouth) 852 (ku)funika cover (up) v (ku)funikila ku-gubika -gubika kukupikila(kukupika) gukunika kufinikira -gubiha gUkunIkira ukukupika gotuba pfwinika ku-sanika kupfundikira (ku)shweka (uku)funika kukundikirya (oku)tundikila kUkunIka (kU)kunIka ku-gubika kufundikila,kusweka shinga ugufuka humbIra okufundikira kundikilya ukugubikila finika, shikia kugubikila ukupfundikila ukukundikiria kundikirya,bhumbikirya -gubika -gubika ukukupikila ku-kunikirira ku-bikka -gubika khu-khunika khu-funiikha, khu-saniikha ukukupikila oku-fundika kw-nikila isikya ku-hinika kugubiha ukukupika (kupika) kugubakila ku-funika (ku)hyekalela wEkElya kugubika ifunika gukunika (u)kunikira (i)funyika kufundikira kuhyekalela kuvinikila ku-unishila uku-kupika kokunderiri kufunika, kukupikila kugubika kufunika,kukupikila ugubika ku-hekeleta (ku)gubakila oghukundekeri ku-gubika gukundIkIja ukukupikil# (kU)kUmbIIla u-kunikia ukunikia, ukumbe kugwinshila kwi-kunEkEla khudinda ukukub'a (ku)gubikira kugubika okushweka gupfuka yala ukukupikila kusangila kushweka kusweka (ku)fundikira kwinshila kughubika ohu-funiha kigumbikha (oku)kundikirya gupfuka (i)finika ngOndi 9 -kundikirya kukundigija -fundikila kunikira ishikyia (uku)kupika kukupika kukupikila [kokupeke:la], kukupika ku-unichila (oku)kundikirya -gubika ku-gubika kufundikira 853 taya jaw (bone) n ulusaja ulaka ulaka isayi ruthia muzu (mizu) saya rUthIa iicheko enyenya lubba ekigino uluseese orosa Ukambuu UkambuU saya ekisaya mayo imusumusu umusaya ngambucu echisaa ikupa ulutsetse usaya njeje umusaya orose orosa,chinsa saya saya ifupa lya kumulomu saye,lusaye shisakha likhoole izagula / amazagula olubba lujeje, yuundu iyego inzaka / ivizaka njeje munwa lung'omu mlomu yuundu rukambati rukambati mmuundu ginsaya lugomo c_h_akaya lijego i-yeo / amayeo orusa lugomu lijegu njeje orusa, chinsa lujeje masaya ikikeno iBangayU uhaya ihaya imbuguzyo bEdelu izagula lisaya / masaya ugau omushaya nzaza uzagula oruba oruba,orushaya engino orusaya ishitaya ulaka olusaya isuya(amasuya) orusa umusaya odu -ngOnOka orosa isaya mhimba ruthea ngundu macheko, mbuli vulegha isayi [isa:ji] lijeje orusaya saya lusaya oruba 854 kichaka thicket n ikitundu kisaka kisaka isaka kithaka kisachi kisaka gItitU ichitutu egetutu thaka kisaka ikigunda ekikamba ikisaka ekesaka lisaka Ikuthu;kIkuthu kIkuthu kihulo akasaka usaka mawia {iwia}, mafuo {ifuo} igisanze gIthaka echisaka isaxa ikisutu itondo kitengevele ikibhila egesake egesarra senge (milani) tuwa pantundu kasaka kisaka chihulo shisakha sitsakha ituutu, itengele ekisiko lyundu ngorosho luhole, chihole isyeta ichipump# / ivipumpa matutu kisaka kitutu pa minyasi, padasi kisiji kigundu,kithaka kithaka risaka kitutu / itutu fukutu shitekete vupa agisaka chichaka kitogolo litutu eghisaka kabago isaka ikisyanje kIsaka itunku itunku shipindi kEsaka kwitundu ichitutu sisaku kitekete ekishaka cipupa ituutu,itengele echisaka ekishaka ekisaka ekisaka idudi shafi esichaha, olukhakha isita ekisaka igisaka maareyi -ngola ngola ekesaka isaga isala kithaka (ki)ngur^u chitesi kihanji isaka [isa:ka] chisukuti ekisaka kihulo saka ekisaka 855 (ku)paruza scrape, graze v (ku)kinda ku-haahaa ku-zubua kung'wala kurithia kukwaruza ku-susunula kUthigithia ukukolola ogochecha kwara ku-kalamatta kuharatura (uku)palula koharahara (oku)yara kUtendesya ku-zhega kukwatula isa ugukwarura -huura,-kUrUta okwarura xwangulaa ukugweda hala kukwenda ukusekela (oko)herahera okogerra,okoharahara kw-angula ku-kwangula ukusesa ku-risha ku-kalakata, ku-konyobola ku-kwangula khw-aye khu-pupuna ukugwaala olwayiiro ku-kwanga ir*ashuo ku-pala kupala ukupala (pala) kuhwaya haragata kukwanda kupala yaaruwa (ku)rithia (i)shumwa # pencil only # okurebera (ku)pala tona makamba uku-kwala kukamarura kupalula kwitwalusa kupalula (ku)kwenda (ku)kwenda okohara gUpala ukung'wala (kU)hulutUla, halatUla u-kwara ufaara kwesa kwi-kwaala ukukwavula kwaga okuharagata guharura pala ukugwaala kuharula kuhara,kuseetuka kuhara (ku)hara,(ku)nyubura apala kukwacha pangusa kipalula (oku)hora,(oku)songora guharura ngoroji 9 okoharahara kupala -kwarura gukanga iragha (uku)fwala kugweba kung'wala [kon*wala] ku-kwanga (oku)harura kw-alaza ku-kwangula kuharagata,kuharula 856 (ku)kuna scratch, grate v (ku)kapa kuna kusuwa kuthua kusuwa ku-yega kUthUa ukufunya gochanua ithupa ku-sima kwaga (ku)anura (uku)huva kwaga (okw)iyaga kUthUa;kUviva (kU)thUa ku-kwangula kwikwatula kura mare ukwaga -kUrUta okuyatula kunaa ukugweda sub*a kuhova ukwagaza ukuiyaga ugukurruta,ukwiyaga -zega ku-iyega ukusuv*a ku-kwala ku-kolobola, ku-takula kw-izaga khu-khwara khu-khwibutaka, khu-khwikhwaruraka ? ukufunya okw-eyaga ku-vava suwa ku-vava, ku-kuna kuhasa ukufunya (funya) kuho_va kwi-yaga (ku)nyaga kuna, kwenda kukwasinga isuva gukurakura(sw.kuchakura) (ku)thwa (i)suva # pencil only # okuyaga kunyaga (ku)kwanda ku-ngwanya uku-funya kwagha kwisuba kwikwasinga kwisuba (ku)nyanga (ku)ng'waya kwiyagha ku-yaga gUsina ukutuna (kU)shinagUla + ? u-kwara uhuva kusuv*a kwi-shUa khuhava ukufunya kwaga kunyaga okwagura kwaga ? funya ukufunya (kwe)yagula kuhara kweyagura (ku)hara,(ku)hyora akwede kuzagha ehweyaka kihuva (okw)ihaga kwaaga (i)kwarua -ngungura ukwiyagia kushina -yagula kwithua isuwa (uku)funya kugweba kusuw*a [koso:v*a] ku-ng'wanya (o)kwiyaka ku-zega ku-yaga kwagura 857 shavu la mguu calf of the leg n ilitekelo safu vindi imonde saku safu gIkere ekenama ntumbu intumbwe,inyama yabagabo enfundo umuluundi esorote ngele safu enfundo kidafuo shubai imfundo ifundo itango ndi fumbalu ijisho lyu kugulu iritonge isutwa(ko monto),isita ko ng'ombe akasogholo iyanja ntumbwe dana indumbu inumbu ensafu / insafu; ulusafu entumbu lidingi shoro mmoko ifugamo akankulungo safi indanguru lwayu sendu ncang'uuru ikele mbung'a lub'engeb'enge chikato nng'olo akasanganya akasanganya lwayu nyumbulu saluta amakundo itimba uhuva usaku insanko pyambatElyo ikokola ngaduba lulanga entumbwe ensafu enfundo enfundo shafu etumbu ikhato intuumbwe ovao -ngusangusa imbughusi saluta mfundo gikere kisoo imonde [emo*:nde*] nandwilyi esaruta ganza da mgulu safi enfuundo 858 (ku)chacha ferment, turn sour v (ku)haata ku-sasa -sasa kusasa kurura kubia ku-gwaduka kUthethUka ukusasa kororania beka, karaghata ku-vundikirya kugasha kuhyooma (?!) (uku)haha kotondora (oku)sang'arara kUaata (kU)kaata ku-gwada kutila(hem pombe?),kutundula(milk) sakya ugukaha;ukurura kUganda,-gagata okuya sasaa ukulula tarang'a kulola ukugaha (oko)bose okorra -sasa ku-gwada ukusapa ku-sasa -vunika, ku-sasa khu-baka khu-paakha ukwaasa, ukuvunda, ukusasa ku-bobeza kw-ama ido# ku-haha kulula ukusasa (sasa) kuvava ku-gunama kubaba lOla kusasa idooka kurura (ku)rura (i)busa okutundwa kulola kulula ku-lula uku-sasa kughasa kulula kusasa kubula (ku)lula ku-chechema kulula oghotondora ku-sasa gUgasa ukugaga (kU)gaasa, (kU)loota ? u-lula usasa kusaapa kwi-gaasa khuvava ukusasa chechema kulola okuhuguta,okugaga sasa ukwaasa,ukuvunda,ukusasa kugaga kugaga ? kujunda (oku)bimbisa alule kushasha ohu-baha kilula (oku)gasa,kutundura kugaaha ivira ngwandi 9 okotondora kugunda, kulula,kusalala -gasa kurura iwir*a, iwa matur*i (uku)sasa (ku)sasa kusasa [kosa:sa] ku-chesuka okutundura ku-sasa ku-chacha kugaga 859 (ku)hama move away, migrate v (ku)haama kusama ku-sama -sama kusama kuthema kuhama ku-hama kUthama ukusaama koriganya thama ku-bulika kusuhuka (ku)furuka (uku)haama kosama (oku)uma kUthama (kU)thama ku-halama kufuluka sama uguhama;ukwimuka -thama okufuluka samaa ukuhama sama kuhama ukwimuka okong'anya okong'anya ku-hama ku-hama sama ku-sama ku-jjulukuka ku-segera khu-hama khu-wuya ukusama, ukusaama ku-senguka ku-ama isama ku-hama kusama ukusama (sam#) kuhama kwadika kubo_ka ama kuhama isama kuthaama (ku)thama (i)sama okung'anya kuhama kusamuka, kubamuka ku-ama uku-chinta, kusama# kusama kusama kuhama kusama (ku)hama ku-hama kuhama oghosama ku-sama gUtIgUla ukusama (kU)saama u-hama urughua kusaama kwi-shaama khuhama ukusama (ku)hama kaya kuama okufuruka sama ukusama,ukusaama (ku)furuka kwehiga kufuruka (ku)furuka asame kushama ohu-wuya kihama (oku)sama gusuhuuka isama -O ng'anya kusama -fuluka, -sama kuthaama isama (uku)sama kuseghuka kusama [kosa:ma] ku-sama (oku)sama ku-hamha ku-sama kusuhuuka 860 (ku)chamba wash oneself (after evacuating v (ku)polosa ku-chamba ku-chamba kukwipyela kwithamba kukuogosha mavi ku-sota kwIthambia njara gwesaba,gwesibia ku-naaba (ku)naba (?!) (ukw)ifyaangula kwishenerua (okw)isinesya kUvyata(kUthambya)-mUthiti ku-nawa kwensunensya isela ire [of grass], iduu ukwikukula gwIthamba okwisunela uxwipyagula ukupuguha ihangua mbuti kunyuka ukwiyoga ukugindaba ukugindabha na manche -caamba (kokona..?) ku-sota kwiyelusya kw-itokola -bagusa, -sota khw-ilomba ukufulala, ukusyela okw-elongosa ku-lipukuta yangata kis# ku-pukuta kuyozya kwi-sava kupyela, kuhungula kusamba ikwangata kwegera (kw)ithambia okwisaba ku-iunguta mai kutawasa -isuka (kwi)chuka -isuka (ku)tawasa ku-kuhya kubipa oghwisangori enkundo ? kw-ehangusa ukwipyasila (kw)ihihya,(kU)shenenha u-giughwiya gighinda kepyaagUla kwigira kuuwa mase okweheha pyela [with things like toilet paper] ukufulala,ukusyala kukwatilira kunaba kusota ohw-ebiya kiyiyosa (okw)isirendya kwikukura gokyO 17 ukwisinerya kwipyagula, kwiyoja kuthamba isanja (uku)pwizya pa musana (ku)syemba kukwipyela [kokwi:pje*:la] ku-litawasya kwiyogya ku-chamba ku-tawaza 861 (ku)yeyuka melt v (ku)jenga,(ku)jengedeka ku-yeyuka -yeyuka kuyengetuka gucungururuka kuyayuka ku-yeyuha kUrarUka ukweenguka gotora enjeka ku-salamukuka kuyaza kwagilira (uku)yeenga kwoyaya okunywelela kUtweka (kU)yeyUka ku-lumbuka yeyuka ukuyaga gUtwekia okukela keng'entuxa tashale kuyenguka ukuyaga (oko)gera okoyaya -yeyuka ku-rumbuka ukusunguluka ku-chakaluka ku-kenema (of butter), ku-kereketa (ice), ku-saanu ku-lubuka khu-yekukha khu-bulungukha, khu-yengukha ukutenguluka, ukuyeyuka oku-sanuka ku-nyang'anyuka yeeka ku-yeyuka kuyenguha ukusunguluka (sunguluka) kuyengatuka kuming'anyuka kuhutusa iyeyuka gukeruka (ku)reruka (i)sangal*al*aa kuyeyuka(s) kunyimanyika kusungunuka nyelenduka ukwenguka kuyarya enguka (ku)yeyuka enguka (ku)lumbuka ku-lembuka kunyung'unyuka okunyaraghana ku-yayuka gUselema ukwenguk# (kw)aBa u-nyimyuka uhatya kuyeyuha kwi-nekentUkya khuyeyukha hemuka kuyayuka okuyaga kuyaga sunguluka ukutenguluka,ukuyeyuka kwaga kuyaga kwaga kwaga ayeyushe kuegheeka ohu-sanguha kiyaukha (oku)yeyuka kuyaza ileleka hayO 16 ukuyaya kwaba guchachuka(kuraruka) isal*aa (uku)sunguluka (ku)kwenguka kuyengetuka [koje*n*ge*to:k# ku-nyelenyenduka yayuka,yaya ku-lumbuka ku-yeyuka kuyaga 862 chatu python n ilihato satu satu isato ntarara are satu mbuva iinsato, msato ebasweti itara miryamirye isato orushato inyato esawati isatu Itaa Itaa mgoe ensato sadu insato itarara isatu nsato inyato imbolea lisatu insato ebasoti ebhasoti mgoi satu isato satu mgoye ivakaa mukoyobaka (mukoyubaka ?) ensato ziryamirye mbidi sar*o uhatu, ihatu insato amsato lisatu igava lihatu ato satu saru ndatu ndatu insatu lihatu / mahatu nc_h_ato ato i-nsato abhosoti isato satu isato ato lihatu lisatu ebhasoti satu sato isota nsato sato sato insantu nsato lihatu insatu satu ato oruziramire isato musato ensato oruzilamilili oruziramire encwera enziramira shatu ebakha inyato esawatu isato sahu oho 16 ebhasoti sado nsato ndetu(ntarara) sar^wi nsato isato [esa:to*:] sato esawati mgoi satu ensato 863 kwikwi hiccup n ikimuhodofu nkwikwi nkwikwi akankuwi gwenketha ngengefu ngwikiwi gIeketha iinsikwa ogokorora kitheghepfu isevu akasikini ikihikwi kwegesa(v)ekyegeso(n) lisikina kyeketha kyeketho sindili isikina insevu kiengetha lisikina kisupii ikitopotsi kihedu king'hwilu insefu ikiegeso ikyegeso ng'wikwi ng'hwikwi ichifwiku nkwinkwi kabakiro, kasikonda ng'wikwi shilichisa silikisoo ensakwi oku-ligisa sikwidukwidu ngyengyefu inyekunyeku ishimfwiku insikwa kingweku ku-rigisa kikwe_ku likobekobe kidokola siko gienketha wenketha khedu ekisikina kingweku nc_h_ilinc_h_ili njikwishikwi i-nsikwa kwegesa chifwiku kugugumila chifwiku kikubikubi kingweke chingwiku okwegesa nkwikwi gIsakamule ikimbehu nsekuseke, nsekumbi ? ihekumwa gehekuheku ishintefuu kwi-shekula khimhofu insakwi kadokola kikobekobe ensikyina munsikwi ensakwi kasekemba kusikina akaisikino akaisikina ilungulila n_k_wikwi ahaligisa ? ekyegesu isevu siko -ObOlwa ikyegheso nsikini gwitwa isomboghor^a nkwitwa king'hofula akankuw*i [aka:nko:v*e] ngwikwi kyegeso ngwiki nkwikwi ensikini 864 (ku)chemua (=kupiga chafya) sneeze v (ku)tyasamula ku-toa misha -chavya kutyeshemla(kutyeshemula) gutiba kutinya ku-chemula kwathimUra u_kutisya kwemiria ichamua # iichamua ? # kw-asyamulya kwasamula (kw)esaimula (uku)tyasamula kutyoroka (okw)itemusya kwathimUa (kw)athimUa kwetamusya atamuo ukwasamula gwathimUra okwitamsha tyamulaa ukutyesamula isamwa kutesemula ukwasamula ogosamora ogosamora -vyasi ku-guma miesa tyesemula ku-vaa myasha nesa, miyesa, -serura khw-asamula khu-khwasimula ukutisila oku-nyhiza, kwa-samula ku-lya misa iwor*a mbo ku-tamisa kutyemula ukutisya (tisya) kutyesamula kwi-tiamura (ku)simuka tyamwa kutyesemula iwara mbuwa kwathimura (kw)athimura (i)isamwa okwitemusya simuka [chafya] kut_yemula ku-taga micha uku-chesyemula kwasimora kutyemula kuchefula kutyemula (ku)bila ku-tyemula (ku)tyesemula oghwasamora nchafya gUtyamula ukutyemula (kw)ityamula u-gityamua gitiamua kutyamla kwi-tyaamUla khutyasamula ukutisila (ku)tyasamula mtiamu okufuniza tisya ukutisila (kwe)seimula kwetsyamura kufuniza kwesemura atwamule kutoa misa ohw-emisa kitisamula (oku)tyoroka kwimyiira yiitamua -ObOka ukwitimunsya kwityamula -isyemula kwathimuna iitsamo (uku)chisyemula (ku)tyasamula kutyeshemla [kotje*s*e*mu:la] mwisyamulo (okw)tyoroka miasi ku-jela mitisha kwechamula 865 (ku)chongea slander v (ku)longelela ku-fitini -songa kusongelezya-kuumbula kugora ku-chongea kUmenereria ukutaka ogosaria erieta riomonto, ogotarataria ghambia (ku)toijela (?!) (uku)longela kugwatama,kotemerenia (oku)beyelesya kUsuka -sisili kubelelezya chongya ukwanguhila;ukubhehela -cambia okusokanya songelela msise kuwolela ukusongola (ugu)chongera uguchongera,okobhora -chongea ku-chongela ukulonjelela konderera ku-konjera, ku-geya ung'enye khu-nyekana khu-songola ukusongelela oku-geja, oku-kotogera ku-veda iringa ku-vedela kuseha ukwifikizya (ifikizya) kusongalela ku-ginyia songya kudeta ivasha kuguta (ku)thukangia(name of ) okubura uku-longola kosegiriri kubulila kuchongela kubulila soongia (ku)jovalela okorongohera -songeleza gUsonela ukubuli# (kU)tanya u-norea uhongerya kulonjelela kwi-shemela, kwi-soongela (ku)njongera kusongia okubeherera songelela ukusongelela kubeilela kunyaanyaata kusiga-ibara (ku)hangirra anenelezye kuchongea ahalebule kihongelela (oku)zongera,kusayira kudodobeleza (i)lusa -ObOkia okoghamba;ukushongera kusebela, kuchongela -behela ir*iinga (uku)wazulula (ku)vulila kusongelezya [koso*nge*le*:z*a], kuumbula [koumbo: (oku)zongera ku-songolela ku-songoka kubihirila 866 (ku)peleleza spy out v (ku)pelelesa kuondeza? kupelelezya kupeleleza ku-pepeleza kUthigana ukunengula okorota dadithi ku-keeta kubalilikiza kuhigiriza,kuchuukuula (ukw)olela kozamerera (oku)yenjelesya kUthiana (kU)mantha ku-legelesha mbuli..? kubulilizya isuma ukubhiila thigara okusungulila sembya imalem ? shungua kupelelesya beresa okohenyahenya,ugutukatuka -pelele(t)za ku-pelelesa ukupelelezya ku-rikirirya ku-luma, ku-ketta ku-tumigwa khu-henzeshitsa khu-keta ukuwulikisha, ukupelelezya oku-keeta kw-igwilidya isuma ku-pelelesa, ku-kombelela kupelelezya ukunengula (nengula) kupelelesa, kulanda ku-tunyiriza (ku)pelalesa peleleza itaavare kuthua (kw)ileela omubusiriysa;omurondegesya uku-pelelezya kokereriri kupelelesha kupelelesa kupelelesha upekepeke (ku)peleleza okobhereresa -peleleza gUgisIlIja ukupelelesy# (kU)giisIlIja ? u-fenenkeya ula nyonyi kupelelezya kwi-kolekeelya khuvuchilihicha ukub'ulikisya (ku)lolalola kusungua, kupelelesa okucondoza pelelezya ukuwulikisha,ukupelelezya kuhigiliza kucondoza (ku)tata apelelezye ohu-heta, ohw-ehenenya kipelelesa (oku)bhuririrya,(oku)peleleza kugendeleza -ObOkela -bhoreerya kugisilija kwereka itoor*i (uku)pelelezya (ku)poselesia kupelelezya [kope*le*le*:z*a] ku-uchilichisya kumuhya bugunyi ku-pekecheni? -peleleza kupeleleza 867 aibu shame, disgrace n isoni,inyoni soni soni iyezi nthoni waya kinyala gIconoko iinsoni obosohu irawa ku-swala isono enshoni inyoni zesoni jiswalo nthoni aivU,nthoni chinyala ensoni sonu intera nsoni;insoni thoni swalo insoni, ipundo isoni haibu, haya soni insoni ichinsoni ichinsoni kinyala chinyala isoni soni nsonyi chinyala isoni tsisooni insoni buswavu dyoni usutu mumbusi, ayibu insoni insonyi soni esoni, kehenyehenye ihyoni oni soni suka nthoni nthoni ginswero,swasya ihyoni nc_h_oni yaoni insoni chasoni isoni soni isoni oni honi soni ensoni soni soni, minalu isoni nsoni minyaa minyaa insooni nsoni soni insoni soni oni enshoni nsonyi insoni ensoni enshoni kuswara ensoni insoni shoni ohu-swala insoni zisoni isoni kyaa -OgOsa sensoni iponda soni nsoni nthoni sonu nsoni lukoto iyazi [ija:zi] nchesela soni kinyala soni ensoni 868 (ku)chwa set (of the sun) v (ku)sota ku-swa ku-swa kuwila kuthua kuswa -diswa kUthua ukwiila, ukusyutukila korimera ikya ku-gwa kumugoroba lyagwa(?!) kugwa,kutobera (uku)sota kushara okugwa lisuba kUthUa diswa, dihonga izoba kulagala kya ukwila kUratha okubila,okutubhila ? misee itonea lihwele ukuloka ukogwa(irioba) okogwa,ogosekera -swa diswa ukwinjila izuva ku-swa (kwa rwasu) mihe khu-yela khu-khwilabula umgolo endhuba-kugwa ku-swa iila ku-swa kuswa ukuwa (wa) kubilala koyera kusa pilya lijua lohonga idokoria kuthaa (ku)thwa (i)ila kupilila j_ua kubila ku-pilila ukuwila kurasa kukila pamilavila kukila (ku)sile kimunhyo kupilala eryobha koghwa -diswa bwilile (kU)loka u-haria uharia kuswaa kwi-iila sota ukwila winala lisoba liwile okurenga uwo ndaka umgolo kutobela kurenga okurenga kweizoba okutaruka kwaizoba ashe kushwa eryuba likwa kitinala (oku)shara guhingama okwawii -OjOka okotora kwi-iryobha malibila limi -loka kuthwaa ikya (uku)nila kuvenga kuwila [kowe:la] ku-swa okukangara(kugwa) -diswa -diswa kutobela 869 mchana kutwa all day n imunyi jonda musi mgima musi mgima uunsanakulu(wosi) muthenya uunthe? dii imisi yose, kutwaa, msanya kose mUthenya mUgima uunsanya woonsi rituko rigima mfirimthima, mthaghari pwiti lunaku lwonalwona umusi wose omushana gwona(i) ikimuunyi(mbe:kili);umunyi mbeguli umwise urugina lusuku lwone mUthenya w'oonthe mUthenya mUima(w'onthe) imusi yose izona lyona,lunaku lwona? osanini umunsi woose mUthenya wothe lunaku lwone lyunsi jelelo ? msanya usima mwisi pi,mwisi gwoha umutaga wose omobaso kurusiko,omobhaso umugima imise siku yose isiku lyosi musi wosi,chobu toka mitondo mbaka mihe mmbasu gwosi sifukhuu, lunakhuu umsenya omusana-gwonagwona muhi nkonu piti liduva pii, lisiku lisi umusanya wonti umusanya wonsi, ukulinda wila pipipipi lidiku lioso pi_pi_pi_pi_ pii puta fuma malavila mpaka lumihi nsanyin' woose muthenya junthe ntuku yonthe mwisi gwone pipipipi usana wa mp_ump_u muigoe umusanya wonsi mwisi mgima mwusi gwoshi, lisuba lyoshi siku lwond# mwusi gwoshi, lisuba lyoshi muntwekati wote muhi johwa muhi woha omwise gwonsi msi wose lImi bu umusi gosa lImi tole/ dwi,(kU)locha? mumwi wong'e mumwi wong'e umusanya mUnsE pii munya mufilima umsenya b'onse pamusi paseri muntwekati eizoba ryoona musanya onsi umsenya omusana gwona eizooba ryona ekiro kyona usiku na pansanya zua gima oludalo lwosi pamusi rusiku rugima,eryubha kugwa umutaaga wose(i) biti, nsanyii woose -Okya (okohoyera);omobhaso ghonswe limi pu izyoba dwi imunthi rionthe puti, kingoto kyose musanya wonsi pamuisi joni unsanakulu [onsanako:lo wo*si:] muusi woose mumwisi kumisi kutwa msi mjima iihaangwe lyoona,omusana gwoona 870 (ku)chunga sift v (ku)sekeena ku-sunga -chekecha kusunga kwera kuunga ku-sunga gUcunga ukuchema okwera,gosonga,gochunchuga kuyungurura kwengula (uku)sekesa khoyonga (oku)yungya kUsunga;kUkela (kU)sunga ku-higa? kuyunga isa ukwelula gucunga (oku)unga yunga, uxu- shekashe/ka\ kusefa ukuyunga (ugu)chonga ugochochoga,ogosonga ku-sugula -sunga ukusekesa ku-suka ku-chekecha khu-chunga khu-kyukyunga ukuyuunga, ukuchekecha ku-sensa ku-chakachea, kw-eeva ififina, ishesheka ku-chunga kupementa ukuyunga (yunga), ukwela (ela) kusefa ku-chunga eba kusesenda nla gucunka (u)chunga okurinda uku-nyunga kuryunga kusegesa kusegesa (ku)sekesa (ku)yangalila okorenda ku-sunga ukuketelela (kU)yUnga u-yunga, u-sekrsia ufunga kusunjilila kwi-dEma ukuyunga kushenkhenta kusekesa, kusunga bwembe okuchenchura ukuyuunga,ukuchekecha kuchenchula kwera,kushungura kuchekeesha ohu-chunga kiyunga (oku)yunga kuyungurura -Onka ukuyonga -swiza, -yunga gukemba chekacheka, iongaonga (uku)sunga kudima kusunga [koso:n*ga] ku-chekecha risya ku-chunga, -chekecha ku-sunga kwerura 871 (ku)chunga look after grazing cattle, v (ku)diima ku-isa ku-isa kudima-kusunga gucuthiriria kulisha ku-chunga kUrithia ukuchema korisia embea ku-lisya kulagira (ku)liisa,kushenjuza omulwaire;kushumba (?!) (uku)kwaamila;(uku)koogoosa kurisha zeng'ombe,kurisha, kutuga,kutumbagirya (oku)leba kUIthya;kUsUvIa (kU)Ithya ku-chunga kulisya isa chia ukulagila/ukulabha -kuruthia (oku)leba diima, sunga ukudima lisa [look after grazing cattle]; kudima ukulegila ukwirania ukurisya -lola ku-chunga eg. ku-chunga ng'ombe ukudima ku-risha ku-dima khw-aya tsing'ombe, khu-khonyanila khu-khwayiisa ukuchema kw-aya, ku-labirira ku-sunga ir*inga, iisa ku-chunga kudima ukuchema (chema) kudima kwayiza (ku)lima kulolela iisa kuriithia (ku)rithia (i)lisa okureba kulima [goat, cattle] kuwesa uku-chema korisi kulisha [cattle], kubinia, kusunga, kutula kudima vasenga kubisha(cattle),kubinia,kusunga,kutula (ku)sunga (ku)dima, (ku)lwasa okoresya (to look after cattle) ku-sima kUdIma ukutima ing'ombe (kU)dIIma u-dima, u-ariya udima kudima kwi-peeta khudima(cattle),khulolela(sick man) ukuchema [look after grazing cattle] kulolera kusunga okuriisa,okuyamba cema, lolelela ukuchema kulisa kuriisa kurisa kulisa,kuhabura adime kuisha ohw-aya, Yaya kidima (oku)risya kuragila (i)lisa -OnsE okoresya kudima mitugo -diima kurithia ilyisa (uku)chema kudima kudima [kode:ma], kusunga [koso:n*ga] ku-chuunga kurisya ku-susila ku-dima kuliisa 872 chupa bottle n isupa nchupa nchupa isupa mucuba chupa chupa mUcUba iinchupa echuba chupa chupa ichupa echupa isupa ichupa ichupa kItUva sUva chupa enchupa chuba ichupa cuba injupa insupa ichupa shuba chopa inchupa inchuba inchibha chupa nhyupa insupa chupa ecupa (i)supa ichupa ichupa ensupa chupa, ethupa galapa, supa shupa galahu insupa inchupa [< Sw.] chupa ijuba lisupa supa supa shuba cuba muchuba shuba chupa botolo, nc_h_upa shupa i-nsupa achuba supa supa supa suba chupa chupa enchubha shupa jUba isupa nsUpa, chUpa ? nchufa chufa insupa nsUpa supa insupa supa supaa ekyupa icupa ncupa ensupa echupa ecupa ecupa ecupa isupa n_c_h_upa echupa isupa echupa ichupa shuba -OrOrO inshubha chupa nsupa chuba chupa nsupa supa isupa [eso:pa] chupa enzura hnyupa supa echupa 873 buyu calabash n iliheela(maheela)pl. uyu boma iwuyu kauga kishere buyu kauga iinkolo ekerandi mbinga kideku, msanda, mwendo ikikunga ekishusi ikihela ekeko(ebeko pl) echibuyu kIkuu kIkuu buyu ekisusi obata igisabho kinya ibuyu,echisusi ikisenke ikidili itub*i (matub*i) lidenge ikisabo ekerandi buyu, chibuyu chibuyu ishaji (i)riwi,miwi kita (for beer), kigangali (wide-mouth), kireere chibuyu shiuhu ibakuli empela / impela, empeela / impeela ekibya, emugga likungwa ndiwii, mbata chitumba ulwindi inkolo lidenge kimuga kikoi, ikohi litumba (matumba) libweta lihela kideli kajuga ikiri shor*i ekiranda kikoi njembo ntumba i-chilanga ekiko ngumbe chihela / vihela ngumbe lilonzi lipoto, ntumba lidenge ekerandi buyu gIsabo imbendi, ulu# pale nsuha ng'ufa ngufa ulupindi lyaandU, khibanga impela shibuyu mkoya ekisisi urubakuzo,urubaya nkolo / nkolo empela,empeela,impela,impeela echisisi ekisisi,orutuuha enkaya ekisisi ulwindi nange esikwada, ekwada kihela(vihela) ekiko igikuunga;ikinimbo obata -Ota ekerandi jisabo sisabo kuthuge kisagha, kishorore, kipata chilanga / vilanga kidele iwuyu [iwo:jo] ntumba buyu buyu ekisaabo,ekisisi,ekilele,embwata 874 (ku)chubua take the skin off, bruise v (ku)kubuka ku-zubua, ku-goboa ku-zua kufyundula kuthinja kushuvuka -subula gUtivia ukukwavuluka kwarwa kukobora (ku)soonoka (uku)kubula;(uku)sobola ng'urura (oku)susubula kUsyUla kw-akwatula kwekolobola sicha uguharura;uguharatura kuhoruhia okususubhula fyumpula ukulinza kurumua kuyoboka,kupulusu ? ukutamula ukumiora ukumyara -subula ku-isuna ukugusuha ku-kovola kw-angula khu-khwarula khu-khwong'ulukha ukufwakulula, ukuwaga ku-baaga ku-gwaula ir*ashika # irasluka ? # ku-chobola kukwanyula ukukompola (kompola) (kusobola), kuko_po_la isugu (ku)ho_jo_ kOnjObOka kulalatula yovuka gucaura (ku)tulangia (i)shumwa okukandwa kuhopo, kukojo kusawatula ku-pomola, gwagula u-kufwalambula kosobhori kujula kuchubuka kujula (ku)kupwa ku-chima (ku)subula oghokamara ku-chubula gUchUbUla ukwijubula (kU)kuBUla,-tyUbUla, + u-sifua, u-tinua usifua kusinza kwi-tyUUnUla khuchubukha ukukwavula (ku)shobola kuikosoa okusonora fuwa, kwavulula ukufwakulula,ukuwaga (ku)sonoka kwihaho oruhu (ku)hutaza asinze kuzubua ohu-baka kimbasuya (oku)kamara gukobora (i)shubua -oba -myora kuchubula -kwalula guuchia pirichuo (uku)kuwula kujubula kufyundula [kofjondo:la] ku-kowola ing'urura -zuhula ku-gobola kunobooka 875 (ku)aga take leave of v (kwi)laga ku-aga -aga kulaya gUtiga kuagana, kurogoana na ku-laga gUtigIra waro ukulambalika goaka ekwaheri, eira yogotigana laghanya kusezera kulaazage (ukw)ilaga koraga (oku)laga ku-lega kulaga nyenda baari ugusezela kugIra Uhoro okulaka dahya, uxu- amba nakwafoo kwilagha ukusezela ukuimoka okogosorrya ku-lagha ku-laga ukulaga ku-sukya ku-siibuka khw-avukhana khu-fukilisana, khu-lakana ukulaga oku-sibula ku-laila isamana ku-layila kulaga ukulambalika (lambalika) kulaga ku-hana kwaheri (ku)litabuka laga kulitaula yaaga (u)tia okwaga kulagi kulaila ku-lajila uku-laya koraga kulaga kwitaghula kulaga (ku)langa ku-tabuka (ku)laga okoragha ku-laga kUlaga ukulaga (kU)daahya ? u-hegha unyaghwa kulaga kwi-laga kwilaka ukulaga (ku)hala kulaga okuraga guheba kasya ukulaga (ku)sibula kuraga alaje kuaga ohu-sebula, ohw-erabya kihwesa (oku)raga gusezera -oge okoragha -tahya tigwa bawega? (uku)laya kuhwesia kulaya [kola:ja] ku-langa kuraga -laga ku-laga kulaga 876 (ku)agiza order, direct v (ku)lagidza ku-agiza, ku-onyekeza -agiza kulagizya kwatha kuagiza ku-tagiliza gwItia ukutumilizya ogochuka ruma ku-lagira kutumako kutuma (uku)lagisa koragerera,kwerekererya (oku)lagilila kwItya (kw)Itya ku-longela kulagilila iduma ugutuma gwItIa okulakilila lagililya ukulagitsa akisa kuraghisya ukutuma okoragina okoragirrya ku-mlongela ku-lagiliza ukulagizya ku-tumrirya ku-lagiza khw-imilila khu-lakila, khu-rumana ukulagizya, ukutumikizya ku-lagira, ku-dumira ku-laidya iwawasia ku-layija kulanganizya ukutuma (tuma) kulagisa ku-ragira kulagalakila lagya kulaisila vavasiya kwatha (kw)atha okuagija,okwagirisya kulagalakia (ku)gwiliza ku-lajia, ku-lajishia uku-layilizya kotomani kulagisha [order], kulongosha kulaghisila kulagisha(order),kulongosha (ku)lagia ku-lagalikia (ku)lagisa oghotomani ku-sigila kUlagIja ukulagisy# (kU)lagIja u-raghiya uraghiya kulajizya kwi-lagEElya khulakicha ukulagikidya (ku)lagira kunagia okuha amateka gutegeka tuma, tumilizya ukulagizya,ukutumikizya kutuma kuragiira kuragiira (ku)ragira alajizye kutuma, aghiiza ohu-lakinsa kilajisa (oku)ragirira gutumako (i)vavasa -ogeha -toma kulagija -lagila gwitia iwia, iwawasa (uku)layizya kulaghisia kulagizya [kolage:z*a] ku-lajisya ku-lagiza ku-lagiza kulagiira 877 ndama calf n ingwaada ndama ndama ingwada gacau ngache ndama gacaU umwanang'ombe erori,emori ngache nyanna inyana enyana ikigwada ekemori echinyara kasaU kasaU ndama, ng'ombe ..? enana ngache inyana njau echinyala nsogoma ingwada ingashe ngwata inyana ekemori ekemori,ekeng'are,ekebhatare,rikohohe ndama ndama ungwada ndama nnyana shimoli imoosi akafwele, akana ka nfwele, umwana wa nfwele enyhana litumbwa ngashe yataa ung'ombe wa mwana ingwata indama litoli kemori litoli jaashe kajau kayau ngashe ekimori litoli mwana wa ng'ombe mwana jwa ng'ombe i-ndama ekimori ndama, ngwata ndama ndama,ngwata ndama litoli ekemori ndama ndama ingwata ndama mudama ndama ingwada ndama likinda omutavu,enyana inyana ndama akafwele,akana-ka-nfwele,umwana-wa-nfwele enyana enyana akana kente enyana ingwata ndama ahamosi indama,ingwanda ekimori inyana kyashe -ojia ekemori ndama kadilano kajau ighache mwana wa ng'ombe kigwada ingwada [en*gwa:da] mwanache jwa ng'ombe ekimori ndama ndama enyana 878 (ku)lamba lick v (ku)nava ku-sona, ku-lambita -lambita kumyanda gucuna kukomba -lambita gUcUna ukumyanta gokomba,gochokona komba ku-komba kuligata (ku)lamba (uku)naava komesa (oku)lamba kUnyenya (kU)nyenya ku-lambita kulamba takura masaao [= hailstones] ugufyeta gucuna (oku)lamba myanta ukumyanga komba kumyanga ukuligata;ukufyeta okomena okomena -lambita ku-lambita ukumyanta ku-nampa ku-komba -lambita khu-mela khu-khoomba ukumyanta ku-komberara ku-lamba ikombaa ku-lamba kumyanta ukumyanta (myanta) (kumyanga), kumianga ko-mena, ko-komba (ku)lamba lambatya kumyanga ikomba gucuna (u)chuna (i)komba kulamba kulamba lamba uku-myanta komesa kumyanda kumyang# kunyanda (ku)lokota ku-lamba (ku)myanga okomensa ku-lambita kUlamba ikumyanda (kU)lamba u-ramba uramba kumwanta kwi-laampa khumyanga ukumyanta (ku)lambita kulokota okurigasa zwa ukumyanta kulamba kurigatsa kukomba (ku)komba amwante kusona ohu-homba, ohw-ehomba kinava (oku)mesa gufyeeta (i)koba -ojola okomena -lamba guchuna komba (uku)myanta kumianga kumyanda [komja:nda] ku-lapita mesa -ambita ku-lambita kulaamba 879 (ku)landa resemble (very closely) v (kwi)hwana ku-fanana ku-fanana kufwana kubuanana kufwanana ku-landa gUtutia ukukolenkana kogwekana fwanana ku-jwanana kusa (ku)shanangana (uku)hwaana kutubhana (oku)susana kUvw'anana (kU)tutany'a ku-igala kususana ifanana ugusa;ugususa hanana okususana ipyani ukuwanana usana, fanana kuhwana ugusa ugutuba ugutubhana -(wa)ifanana ku-igala kukolana kw-ifyana ku-gala, ku-fana khu-sesana khu-fwanana ukukolana, ukukola ku-funana-inyho ku-landa iwakaa ku-landa, ku-twaa kuholana ukukolana (kolana) kuhwaningana ku-fanana kupanana (na) landa kulifana ivaka kung'uarara (ku)kuanana? (i)usana kususana kulengana (ku)lingana landana uku-kolana kutansya kolobhana kugelela kwifana kugelela (ku)tianga (ku)hwanangana okuthubhana ku-fanana gukola ukufwana (kw)ikola u-gikhwa gikhwa kuholana kU-kEmpyana khuwanana ukukolana (ku)lifana kutanda okushushana (ku)kolana ukukolana,ukukola (kw)isana kushushana na kwisisana (ku)sisana alingane kufanana ohu-fanana kifanana(kiyanana) (oku)tubha gususa ivakana -ojorya -tubhana kwiyikola -londa kugwanana ihiana (uku)kolana kuhwanana kufwana [kofwa:na] ku-landana tubana ku-tamba ku-fanana kususana 880 chemchem spring (of water) n ikidwivuli chemchemi chemchemi ichemchem kithima ndoria chemchem mbumbutI kafukoka ensoko nsulo imbizi enchuro ikitulika ekeseze mumilo gwa manji kItho kIthima ichemchem mbora ubhugera -gutUma? lichiba,omusima insimbo shemshemu chemi chemi inshoko;indulu ikisima egeseroka chemchem nzasa umbwibwi chemchem mbwibwi shirula shia madzi ichemchem ensulo mmwilili usokaa mnimbwi, chemichemi ahaduvuha akafukoka chem chemu kisinuku semusemu chemchemu shemshem kathima kithima shoko ekitaro imbwiwi ekitabhache chisoko chemuchemu chisoko (ku)bila chipera eghesakani soko ya mazi luzwIlo ikibuko kasela kinyee ginyere ichemuchemu mUsemembo, nziEly ? mbwiru sem-sem eshuro isoko,iriba kafukoka ichemchem enchuro enshuro omugera gwamaizi iziba,ensoro ishitapo shoko esulo isasa ekiseze umugezi osookwa -oma ekesekani/ekesokoni ? chemu nsoko kathima shoka ndwindwi kisasa ichemchem [ece*mce*:m] chiliva ekisekeni,esirimita hemhemu chemchem ensuro 881 (ku)likiza give leave, send away v (ku)tavwula kw-enkia livu ku-humuiza kusufya kwinga kuneka rusa ku-muhumuza kUvinyUria ukupuuzisya korwa ribaga livu ku-binga kulungika kujubula,kuha ejubulo (uku)su:fya kohebha,koyerya kUnenga lUUsa (kU)nenga lUUsa ku-segesa kubumuzya -heana rutha? okuumusha supya enehuma kuvenga,kupomosya ukuluhutsa okohatera ukuya kumunya ku-muza muleke avuke ku-muhera; ku-twala ? ku-bwihira khu-leshitsa khu-siibula ukutwaala, ukutuma ku-wumuza ku-pumulidya yaantaa ku-nnyeweleja lagana ukupuzisha (puzisha) kuve_nga ku-kunga kumpe_ke lipo kuleka iimurusa kwaa ruutha (kw)a ruutha okusira kwapeleka ku-pumulila uku-zinga kuwera kunyatusha, kufumya kutawula kunyatusha,kufunya (ku)mpelekesa okurichoki -gulusa ukumpa ukutusya (kU)lekUlIla u-rekea utuma kutuzyaa kwi-lekela kuleka akoyeri kupayia luusa okuhumuza puza ukutwaala,ukutuma (ku)humula kubinga,kuragiira okuhereza orusa kuha orusa,(ku)binga atuzye kushungua musebule, mulehe kipela luhusa lwa kisupa (okw)oyera/rivu(workers),(oku)kara/obhuturu(peasan guhumuza yiibuta -omo -risya komeremo kwifuja -tangula ? inga enenga moomu (uku)pulizya kusufya ku-pumusya munya ku-likiza 882 (ku)lea bring up (a child) v (ku)lela ku-ea ku-ea? kusunga,kulela kurera kulela ku-lela kUrera ukulela gokinia omwana,korera lesha ku-upita kulela (ku)lela (uku)lela korera,kukurya (oku)lela kUea (kU)ea ku-lela goya kulela wada iforo ukulela;ugutunga -gukuria (oku)lela sunga ukubela tunsa kulela ukulela ukukima okorera,ugukinia -lela ku-lela ukulela ku-repa kw-ola -lera khu-lela, khu-dushitsa khu-khuusa, khu-tsowesa ukulela ku-leera ku-lela ilela mona ku-lela kulela, kukuzya ukulea (lela) kulela ko-rera (ku)le_a lela kukala na inla mwana kurera(mwana) (ku)rera okulela kulela (ku)lela ku-lela uku-lela korera kusunga, kukusha, kulela kulela kusunga,kukusha,kulela (ku)kuya ku-lela (ku)lela okulera ku-lela kUlela ukuswila umwana (kU)lela u-rea urea kusungaa kwi-lela khulela ukulela (ku)lera kunela okworora kurera lela, kuzya ukulela (ku)lela kukuza,kurera,kunyeetsa obunyesa omwana (ku)lera alele kushugha ohu-husa kisuga(kilela) (oku)rera kulela ng'enesa -onola -kinia kulabila, kukuja -lela kureru itor*isha mana (uku)lela kusunga kusunga [koso:n*ga], kulela [kole*:la] ku-lela rera ku-lela ku-lala kulera 883 wembe razor n ulukeeto kagembe wembe wembe ulwembe kawembe wembe lumo wembe(wembe) uweembe obombe uwembe kamweso iwembe(igirita) orumoiso,akajirita uwembe;iliwembe orogembe(zengembe pl) orugembe kawembe kawembe lumo olugembe wembe urukaliha;inkaliha kanyui olukembe uluvego uluketo, uwembe luketu ulugembe ewembe ekerugingira,ekewembe lwembe rumo ulezala kiheto kamwano, kamweso lumo lujembe khabeeko akawego kereta, girita, akamweso sijembe, wembe chijembe ulusyengulo insandilo, ulwembe, nezala lwembe logembe lwembi / nwembi lwembe lutemelu nndunya, wembe rwembe rwembe(ndwembe) ekigembe leza shimogo e-nezala orwembe lwembe wembi lwembe lwembe lwembe ewembe lumo, kawembe lUgembe ulwembe lUgembe u-mweo, wembe ughembe unezara, (ishivego) lUembe wembe, lukheto uwembe luwendeku luembe akagyirita urumosho lwembe akawego ejirita orumweiso akagirita ewembe ulusheto wembe ahamwesa, kamweso, ahawemba ulusheto rugembe akagirita(i) wembe ororya ikiwembe;oroghembe lugembe wembe rwembe uyembe # nyembe ? # wembe, kaweko luketo ulwembe [olwe*:mbe*] lwembe orugembe lwembe kawembe orugeembe 884 kijembe penknife n ikigimilo tuni kabiu ndaga ya makikuch# mbiza, kihuju kaviU(tUviU) iichisyu omoyio kyandwi beneti akabugita akayo k'emenywa ikigimilo nyamotangara imbajo kavyU lumo omuhyo gwo'kukuba kyandu inkotama kahiu ka muhuko imalo xasime ikigunzano mlemio lusinji indiga ekekebi ekebhayi kigembe mwele ichipeeni misuka mwere ilitwa ikhonola akayembe kigera nchenye kyaandu kinyo chipula cha ku-goyovola umfyu inkumba kapamba mbano muringa kihon'gole kihuka usu gaciu kachiu kshu cha mmenya shimogo ekibhaye chimagi kijembe chimagi kigembe lwembe akagheso lumo gasuka ikisuka lUshU muuyi mwankuju nsiimE lihuka kigembe omusyo mupeni akayembe omusyo akahyo omuhyo ahajembe kaghembe ahahande kimage,iteso rigeso umusho ikubi raberia ekegheso mwambi gachiu kishu kya mlemia kapata kimaghe kapuula ekigeso kilwembe kagola 885 (ku)leta bring, fetch v (ku)leta kuleta ku-eta -ete kuleta kureta kureda -lete, -gala kUreta ukutoola koreta ende ku-letta, ku-syoma kuzana (ku)leta (uku)leeta okoreta (oku)jila;(oku)leta kUete ku-gala kuleta,kuluba ende ukuzana rehe okuleta,okuluba letaa, tenyaa ukuleta n|de kuleta ukuzana okoleta okorenta -galakuno ku-gala kuleta ku-reta ku-leeta, ku-kima (fetch) -bwereza khu-lera khu-leera ukuleeta, ukuvuwa ku-leta, echima kw-ida nao yeende kwindanacho leta ukuleta (leta) [bring]; ukulonda (londa) [fetch] kuleta kwenya, yenya (ku)leta leta kuyegha nnde kureta (ku)rai,(ku)reta (i)hende (s)okulela kuleta kuj_a nacho ku-ikana- (jo, cho, yo) uku-leta koreta -ega, kuleta kuyegha -ega,kuleta (ku)leta ku-leta (ku)nega okuleta ku-leta gwenha twala (kU)leeta, (kw)eha u-reta gweta kuleta kwi-leeta khuleta ukuleta (ku)jega leta okureeta kuzana leta ukuleeta,ukuvuwa (ku)leta,kuhiiga kureeta kureeta,kuserura (ku)leta aleta kueta leeta kileta (oku)reta kuuzana n'drie ragi/rangi -reta kwenha -leta kureta iende (uku)leta kumele ? kuleta [kole*:ta] kwikanao, kwigala reta,mohya ku-gala ku-leta kuleeta 886 kidevu chin n ikilefu kalesu kievu kievu ichilevu nkobu chevu kidevu kIreru(Ireru) ichilezu ekenyonyobu keru mellevu? akasakusaku ekireju ikilefulefu ekeresa echiletu ngolu ngolu chidevu ekilezu kidefu ikururuma urusakusaku kireru chilefu kipupi ikilesu kileri kidefu akasakusaku ekeresa ekeresa chidevwu chidevu ichilevu kidedu kalevu chidevu shiteru silefu ichilezu kiruvu sileu kyeer*i chiyewe ishilevu chilezu kinjwemba kinanwa kileu kilebe kilefu kileri kireru kireru kleri ekiresa kileu / ileu chibwanyo shileu i-chilezu ekiresa chilefu chidefu chilefu kideu kilehu chinjwemba ekiresa kilevu kIlezu ikilefu kIlezu kideu gideu ishilevu kEdelu ichiledu shdevu kileu akareju agasagusagu,agasakanwa cilezu ichilezu echileju ekireju ekireju akaleju ishilevu kidezu esirefu ishilefu kiresa akasakusaku kileri rangi ya xararV ekeresa jilezu sinwanwa kireru kieri chitezu kilefu ichilevu [ecele*:vu] chimbuundi ekiresa kidevu chilevu ekilezu 887 (ku)linga put together for comparison v (ku)hwananidza ku-linganisha ku-fananisha kufwananisha kubuanania kufwanamsha ku-lingamisha, ku-pambanisha kwiganania ukuyaanya kogwekonia,egwekano ananitha kw-agagania kugera (ku)leebeshanyia (uku)ling'anisa koreng'ania (okw)inganya kUvw'anania ku-linganisha lola -mwi ugususanya kugerekania okuinganyisya gelanilya ukuwananitsa helansana kulenganisya ukwinganya tubania okoreng'ania -ge(t)za -linga ukulinganya kw-ifyaniririrya ku-geraageranya khu-sesanyinya khu-fwananisa ukweelenganya, ukupiima, ukuliinganisha ku-gerageranyha ku-linganidya yananisia ku-landanya kulinganya ukulinganya (linganya) kule_ngane_sa ko-reng'anyia kupananisa kufuna eleliya kung'uanithania (kw)anania okulinganyisha kulenganisa (ku)lingic_h_ana ku-vhea uku-linganizya korengani kugelesha, kubambika kulinganisha kugelesha,kubambika kunosia ku-lengama (ku)hwanakisa okoreng'ania ku-liganya kUlenganIja ukufanikisya (kU)hela u-gikhoya gikhwaniya kulinganya kwi-lEganEElya khuwanamicha (ku)linganira kulenganiya okugyeragyeraniisa kugereranya ukweelenganya,ukupiima,ukuliinganisha kwinganisa kurenganisa,kugyeranisa kurundana hamwe (ku)lengasaniza alinje kuighanyanya [kulinganisha] ohu-fanania kilinganisha(kihwanisa) (oku)tu bhania kugerelanya vakanisa -raryoka -reng'ania kulenganija ithirania l*ingatsana ukwelelezya kuling'hania kufwananisha [kofwananis*a] ku-lingania ku-kigaza -duganya kuliingaamisa,kuleenga,kuliingaamiza 888 (ku)lingana match, harmonise v (ku)hwanana ku-igama -fanana kufwanana kuringana kufwanana ku-lingana kwiganana ukulinganya kobwekana anana kw-abirana kunganisha (kw)igana (uku)ling'aana koreng'ana (okw)ingana kwIanana (kw)osanIthya kw-igala kwingana,kwinganizya lola -wi ukwingana gutwarana? okwingana lingani ukuwanana heleni kutenganela ukwingana okoreng'ana ugutubhania -wailingana ku-igala ukukoolana kw-ifyana -fana khu-hulishitsana khu-lekhaana, khu-kwalaasa ukwelengana, ukuliiya, ukulifwaya ku-landanidya yanana ku-landana kuholana ukukolanya (kolanya) kule_ngane_la ko-rohiza kupanana kulinganila ing'ang'ana kubujanira (ku)ringana okususana kulengana ku-lingananga uku-lingana korengana kugelesha kulinganila kugelesha ku-lingana (ku)hwanangana okoreng'ana ku-ligana kUlenganIla ukufwananil# (kU)gelanIla, + u-gikhwa gining'ana kulingana kU-kEmpyaana ukwelengana (ku)linginira kwingana (ku)lingana, patanisya ukwelengana,ukuliiya,ukulifwaya kwisama kusisana (kwi)inganaingana alingane kuighanana ohu-leeta-alala, ohu-tabahania kilingana(kihwanana) (oku)tubhana,(oku)ring'ana kulinganila iyana keraryoko okorengana;okong'arana kulenganila -inganila bwanania ilyinganana (uku)lingana kuling'hania kufwanana [kufwana:na] ku-lingaana ringana -fanana -ivanya kwiigana 889 (ku)sahau forget v (ku)seemwa kulabhilila ku-jaa ku-jaa kukwiwa kuriganirwa kuliwa ku-zimiza kUriganIrwa ukulatila kweba ivaa kw-erabira kwibagira (kw)ebwa (uku)semwa kwebha (oku)labilwa kUlwa (k)Ulwa kw-isemwa ? kwebwa dekyo -dadu ukwibhagila riganIvwo? okulabilwa iwa ukusamwa tekwa kuyewa ukwibhagila ukueba ukwebha ku-isemwa zimiza ukuluvya ku-rimirya kw-isemwa khw-ivilila khu-khwiibilila ukwiwila kw-erabira ? ku-valiva ir*ekyo ku-luvalila kwiwa ukwilila (ilila) kuye_wule_la yovila (ku)je_wa libalya kuliwasua irejua kurirua (k)ulwa (i)tumle okurabirwa kulib'alila (ku)iwala ku-livhalila ukw-iwilila; yiwilila [sahau] kwebhu -ibwa kwivasua -ibwa (ku)libala ku-libilila (ku)samwa, (ku)kosewa okwebha ku-jala kwIba ukwibwa (kw)IBIla u-iwa giwa kuluvwa kwi-yEEwa khusemwa ukwib'ila (ku)lwaluwa kulibala okwebwa kwibagira ilila ukwiwila kwebwa kwebwa kwebwa kwebwa ahwibwe kujaa ohw-ibirira kisamwa (okw)ebha kwibagigwa (i)hekwa -rasera ukwebha kwiba -labila kiriganirua iwar^ima ukwiwilila kusyemua kukwiwa [kokwe:wa:] ku-livalila okweba ku-isemwa ku-jala kweebwa 890 mzigo burden, load n umudzigo muligo mzigo mzigo unziyo mungo mzigo mzigo mUrigo(mIrigo) ichisendo, umuzigo omosigo mjigho mugugu uruboho omugugu,ebaasha umutegulo;umusigo umurigo omugugu mUio;mUkuo mUio mzhigo omuzigo shifye -na umuzigo murigo ifunda umuligo unzigo msiko, mondo nsighu umutwalo;umuligo umurigo umurigo,omosaire mz(t)igo mzigo umuzigo mrio mugugu mtsigho musigo sisutwa, kumukuku umligo, umnigo buzibu sikalelo iryo nsigo izigo ukutwika (twika) nsigu uvulitu, umusigo nsigu kigombo msighu nsiko murigo murio omjigo nsigu katundu nnyigo, lituvhi i-chisendo omurigho mshigo, chitwalo msiwu mshigo,chitwalo nsigo nhwigo mzigu omozigo mzigo nnigo ikitwalo mligo mwiigho mrigho umzigo mUligo mchiko umnigo shsanga msigo omugugu cisendo umligo,umnigo omugugu omutwaro omutwaro ibenga izigo mzigho omukhukhu umusigo,umujigo omurigo umutwaalo nrio -ratEria umushigho nigo mligo murigo r*io chisendo nsigho unziyo [o:nzijo*:] nsigo murigo mzigo mzigo omuzigo 891 (ku)zimia faint, lose consciousness v (ku)dzilika ku-zimia zimia kuzimila kugirika kuzimia ku-zimia kUgirIka ukukalila kogireka thokea ku-balikaku kulaba kukaba enshazi (uku)silika kusezeka (oku)yutuka kUlita ku-zilika kukaba ezimya -danu ukulabha -kUringIka okukaba gilixa ukutsilika iuma kusilika ukulabha (oko)gereka okogereka -(t)zimula ku-sinduka ukuziliha ku-yirika khu-shinda khu-baalikha, khu-numbala ukuzimia ku-zirikafu ku-dilika yuuma ku-dilika kuziliha ukuzilika (zilika) kuzimila ku-kinda (ku)hinduka induka kusimia yumaama kugirika kuwa (i)yuuma kuhinguka (ku)komoka ku-ilika uku-nyuluka kotani kushilika kusimila kushilika (ku)induka ku-hinduka (ku)zimila oghuchecheka -zimiya kUzima ukusilika (kU)fa-kaBimba kado u-gwa ikuo gwa ikuwo kuziliha kwi-kia mpaanga khuchilikha ukuzimila kuzima kuinduka okugwa kihumura kuraba ukuzimia ekihumula kuraba,kugwa enshazi ? kukaba (ku)huga azilishe kukina uzinga, kuzimia ohu-faho kiselekha (oku)sezeka kulaba (i)yomeswa -rEhia -syooroka;-ghereka;-hita kujima -laba kugirika iuma (uku)nyuluka kusilika kuzimila [kozime:la] ku-komoka, ku-silika kusezeka ku-zimila -zimia kulaba 892 kuzimu place of the dead n kuvwulungu ku-zimu ku-zimu kuwazimu kwa wafu ku-zumu irI ukwishimo embera kwa ngoma ammagombe imva omwimara kuwufwe nyari nyombe UimUnI UimUnI ku-zimu kwanza kowarumu -karandadu mukuzimu handU ha akuU mulwile xuwulungu, xuwiluu kuwuswe kwa rub*a mukuzimu kobakoro bhwi ku(t)zimu kwi imizimu kuvuzyuka mbirira kwawawasire wahenga shilindwa imakombe kuwafu mubafu kumaoka ko warumu kwa nnungu kuvuzimu ukuzimu kuzimu mu vakuzu kuhobe kumambi, kusembi, kumahoka varumun' gikuune iberi kwa var*imu kujimu? mainja ku-maoka uku-zimu nyari kubafwe kusembi kubafwa kwimiya kwa mahoka kumahoka chimbehera ku-zimu mahUngUlila ? kubusyuka kUzim(u) gwarungu urungu amakhaa kwilongo kUUlUngU (ku)ldewa kumakabuli okuzimu kuzimu kuzimu kuwafu entana,omukuzimu okuzimu okituru okuzimu hwazimu kuzimu emakombe nyari ichoobo kwa -varumu -regia mobhaku kaburi(irinya) ko wapfu, mbuonyi kuzimu kuvulungu kuwazimu [kov*azi:mu:] ku-masoka nyombe kuzimu kuzimu okuziimu 893 -zito heavy, serious, dull n -dzito nywamu zito sito (i)kopavu kirito ilemere nzito kIrito inwaame ekerito lemea kizito ikigumye (ku)sikila -sito -rito -sito mbito;ngito kIlItu -hohulika zitoba imiya -fungade -lemeye nditU,-ritU sito -timbu inzilo itumenyi, itondo nsito ikilemeye ikirito -rito,-ritatu,- nare tzito ku-zama ching'wamu rutaha -zito shilitoho sisiiro, sisiitowu -nwam -zito kw-idopa -r*o kwidopa, ukamajanga ulovela umwamu inyome [of thing], umnyome [of man] -topa kiritu -topa -opau litopehu jeemeri ndito ndito -lemeri nsito kutopa -lemala topa -mwama erito shito nsitu shito utopa topa -topa obhorito[=heavy] zama ndito (-ito) kisito -timbu, -dito -ndito ririto kumwama lynyo inwamu -topa itopite okuremeera -remera -nwame, -fine -nwam obusikizi -rikuremeera ekikuremera doma mwamu -ezwama ohu-wutala, ohu-fulera, ohu-malirira sito -rito kulemeera -shemeri -rehendeheria -rito;-reru -ito -timbe urito shawawa, shakaria, shal*ema, shal*emia -ng'wama -sito -kopavu [iko*pa:vu] ku-topa irito dibanza zama (kuzama) 894 kizibo cork, stopper n kifundikilo kigubiko kizibo ichilimbo gikuniki kifindiko kizibo ngunIko uumfuniko ekebuneko kipfwiniko mupira ikipfundikizo ekifundikizo ikifuniko ikihungo,ekeremo echitundikilo ngunIko ngunIko kisito ekifundikizyo kifunuko -nyaanya igifundikizo gIkunIko,ngunIko echifundikililo ikilimbo unfuniko,ikidindo kifiniko kitibu,lidendelu ikifundikizo ikihunyo ikihunyo,rihunyo,ekehonyeko chizibo, kisito ngubiko, chisito? ichifundiko ituniko chitzibo shikhunikhu sifuniikhoo, lifundo ichechiwi kizibiza sidiu kisore chidiwu ahagubiho intupiko kizibu linyinyu kihibu kibo kidivilu kifuniko nkuniki ikuniki ekifundikiro,ekyokusibira kihibho mviniko shiivhilo i-chifundiko ekihunyo chifuniko kizibu chifuniko kigumbiko kihibo chizibu eghikundikeri sito gichibIgIjo ikifundikilo ichiBIjo, ikundIkIjo mukuniko mkunikio ishifundishilo kyunEkElo khifundikhilo ichichib'o shizibu kiibo ekifundikizo musazi ichechiwi ekifundikizo ekifundikizo ekifundikizo ekifundikizo ikwishilo shito esifuniho ishindindilo ekihunyo igipfundikizo kifiniko -rera ikihunyo ikundigijo izibilo gikuniko kipfinyiko chifundiko kidindilo ichilimbo [ecele:mbo*] chisivilo ekihunyo kizibo chizibo ekifundikizo,ekiziimbo,omufundikizo 895 (ku)oa marry (of man) v (ku)tola kutola ku-tegua -tegua kulowola kugurana kulowoa ku-wowa, ku-sola kUgUrana ukupindula konywoma ondoa ku-kwa kulongora kushwela (uku)toola;(uku)tegula kukwera (oku)twala kUtwaana (kU)twaana ku-sola kuswela alika -enda ugukwa hikania okuswela,okutwala sengaa ukugula,ukutola ialika kugega ukwimula;ukushitsa teta ogoteta ku-sola ku-sola ukusenda umukolo ku-lola ku-kwera khu-hila mukhali khu-khwa ukusaka ku-fumbirwa, ku-ghasa ku-lomba yalyika # yalyitea ? # ku-lomba kwega ukutwala (twala), ukusaka (saka) kugega ko-reta mukali kuhonga tola kutola (mdala) yoora kugurana (k)urana (i)yalika okutwara kutogola (ku)kwata ku-tola vhakongwe uku-twala kukwira -ega kutola mdala -ega (ku)tola ku-tola (ku)gega oghoteta lomba gUtola ukwega (kU)toola u-roghoa uroghoa kwimala kwi-toola khukeka ukusaka kutola mdala kutola okutaasya kurongora,kwabirana ku_saka ukusaka (ku)swela kushwera okuteranizibwa,okusweranga (Ku)swera ahweje kughua mvyee ohu-keka, ohu-hwa kitola,kinyaga muda (oku)kwera kwimura oha re:ri, -teta kutola -swela kugura ialyika fwala, saka kutola kulowola [kolo*wo*:la] ku-lombela kwera ku-sola mwehe ku-sola iimura 896 (ku)oza give in marriage (of parents, v (ku)toledza ku-oza ku-oza kulowozya kwendia kufu nya ku-wowesha kUvecana ukupindusha, ukusakisha konywomeria boa ku-gaita kushigira kushweza(?!) kussiga (uku)gomya kukwerya (oku)twalisya kUtwaIthya;kUnengana? kw-oza kuswelezya(kuona muulana),kugabula(kuoza msichana) ida -kumi ugukosha -heana mUhiki,endia mUhiki okutwalisha,okuswelesha tolia ukwegania alikia kugegesya ukushingiza hana ogotetya,okohana -soleza ku-soleza ukuv*wezezya ku-lorya khu-senula khu-khwela ukusakiisha ku-fumbiza ku-tama sitamu isanda wolyi ku-wowesa kweganya ukusakisha (sakisha) kugegakesa ko-serera kuholesa kOndEya kupokela mahet# yooriywa kunenkanira (kw)ora inyingya mwana okugabura kutog'oa (ku)kwatic_h_a kwatolela vhakongwe uku-twazya kukwiri -egesania kuheta -egesania (ku)bola ku-lohya (ku)gegesa oghoteti ku-loza gUtoja ukwegesania (kU)Bola u-roghoya uroghoya kwimazya kwi-toolisha khukecha ukusakisya kuosesa kugaba omuhara gushingira sakisya ukusakiisha kusiga kuswera (ku)gaba ahwegane kushungua ng'wana ohu-gahbwa kitwasa (oku)kwerya gushiingira ohesa -resela -tetya kutoja -hingila kunenkera ialyikyia (uku)twazya kutolania kulowozya [kolo*wo*:z*a] ku-lombesya obukwe ku-mgwelela mbigalo/mkasano ku-sola iimuza,kaita(of parents)hingira 897 ndoa marriage n inavwula nteguzi nteguzi unyumba ubiki kulowoa ndoa Uthoni (iindoa), iinsaka enywomo ndoa bujumbo kulongora obushwele uluwungo ubwikeri obutwasi,obutwalani mUtwaano mUtwaano sola obuswezi arusi ikumi na -mwi uhiki obutwasi,obuswesi itole uwegania ndoa, arusi ndowo ukufuhulilwa oboteti eteto halusi sola uv*wegi ngovi ng'wera khu-hilana bukhwaale enyuumba, uwusake, ensakwa, endowa obufumbo, erya ? sitamu wolyii ulombi uweji insaka ndowa keserero ndoha kitole kutola mdala yaalikwa ugurani urani obugabusi,obutwasi ukwati ukwati tolana i-ntwala riruga bwegi, ndoba ndoo bwegi,ndoba lisengele ndowa endoa [that which takes place in church] ndoa nhola ubwegi BUkweele ughuu ? maroghoe uwinga wEEnga khuveka insakwa kulitola kutolana obushweere ubugeni nsaka enyuumba,uwusake,ensakwa,endowa obuswele okushwerana kuswera obuswere ulwegano n_t_eghuzi erya nolani bhukweri impeta wali -resia obhoteti witoji muurano (gwikia) wolyi itwala vutolani unyumba [o:n$umba:] alusi obukwe ndoa nyinka obwiimuzi 898 (ku)onja taste v (ku)gedza ku-geeza, ku-onja ku-onja kuyozya mucamo kutoa ku-langa gUcama ukweezya, ukuonja gooncha,koigwa thagha ko-kombaku kuhonja (ku)loza (uku)wonza kosagasera (oku)laba kUsama (kU)sama ku-lauza kulozya ocha ikumi na -wi uguhonja mUcamo,-gUcama okulabha gelya, tomola lola kulabura ukutegeza;ukulabhuza igwa uguchamachama,ukwigwa ku-lanza lanza kuv*onja ku-saira ku-lanza khu-gonyela khu-khombakho, khu-khakakhoo, khu-muusakho ukwezya, ukuwonja ku-legaku ku-linga ilola ku-yeja kutomola, kuling# ukusasula (sasula) kuwonja ko-honja (ku)honza paya kughesa nla, riya gucema (u)chema okuraba kuonza kulawa ku-paya uku-sasula kusama kugonja kuwonja kugonja (ku)paya ku-pahya (ku)wonja okosama -geza, -luma kUloja ukulungusya (kU)lujA, (kU)bonja u-toniya, u-soya utomia kuv*onga kwi-lula khuvonja ukub'onja (ku)lawlira kupaya okuroza kumviriza ? onja, (kw)ezya ukwezya,ukuwonja (ku)loza kuhurira;kurozaho kunywaho (ku)roza abonje kugheza ohu-onja, ohu-hombaho kiyonja (oku)sagasira kubonza (i)sengeha -ribya -igwa kuloja -labuzya guchema isaia, (iambuya) (uku)sasula kuvonja kuyozya [kojo*:z*a] ku-pasya igwa,rota,mesa -lanza ku-luma kuloza 899 (ku)pima examine, measure, test v (ku)gemya ku-hima -hima kuyezya kuthima kupima -hima kUthima ukupima gobima,gotema pima ku-pima ukupima (uku)gela korenga,kokengera (oku)legeja kUthima (kU)thima,kUtata ku-pima kupima,kulenga bima ikumi na -dadu ukugeza thima okulolelela ? gemaa ukugela bima kupema ukumugelageza bima okorenga,ugutima -pima mhima ukupima ku-pima ku-lenga, ku-kima, ku-gera ku-linga khu-pima khu-kheebela, khu-pima, khu-keleesa ukupiima, ukwezya ku-pima ku-linga yeesa ku-linga, ku-pima, ku-jalibu kupima, kwenya ukwezya (ezya) kupe_ma ko-geriza, ku-bima (ku)pe_ma kulola nla kisha kuthima (ku)thima okupima (ku)pima pimilia uku-pima korenga kupima, kugela kupima kupima,kugela (ku)pima ku-pema (ku)linga okobhima ku-hima ukugela (kU)gema, -geleka, + u-fiima ughemwa kupima kwi-lulEnkEElya khuvakanicha (ku)jera kulenga okukyebera kugera,gupima ezya, pima, linganya ukupiima,ukwezya (ku)pima kushwijuma,kurenga okurora (ku)pima ahwenyelezye kuhima ohu-hebera, ohu-kera, ohw-ekesamo kipima,kikej ? (oku)gema gusuzuma (i)pima -riga -rengya;renga kupima -pima kuthima iesha, iambuya ukwelezy# kuvonja kuyezya [koje*z*a] ku-pima renga -geza ku-kima kupima 900 jitihadi effort, exertion n kugimba jitahidi inguvu,amaka bidii kugeza, juhudi kIIo aamaka ogotema kathana maani umwete ekiika uwupifu umucha obutulo kIthito;kIthing'IIsyo kIthito kw-ikamula obwegumisilizya ngufu makumi awi kIo amanaka manyuxo, ngulu b*ika ngufu, nia kukangamala omokia omokya gangamala ku-kazana amaka bidii kw-iyuha khu-khola tsingulu khu-khakakho umkomo kawefube, kafabitano dimongo ikwidimisa ditihadi kuyula amaka kuve_ka bidii ko-kora/ku-ta zinguru kukasana makakala ikazana guciumia inya ku-lajilila uku-lemasya maka kwitahidi maka (ku)kangamala oghwikong'eeri nguzu ukwijula (kU)lwaala nguu ujindama umute kwi-gema okwekamba mute umkomo echihika okwizirika,okuteeraho kuteramu kimwe amaani obwekambi ubonvi uhimba, kukihima amani kikasana ukwikong'ererya ubwiira (i)waana -riha okokara;singuru gudi wiru ukar*amtsu, tambaghana mute kughela inguvu; amaka [ama:ka] makangala omukya gendelela goya juhudi engezo,ku-geza,kulwaanisa? 901 (ku)ugua be ill, groan v (ku)vavwa ku-hima ku-huma kuwina kurwara kuwuya mkong# ku-lumwa kUrwara ukulwa_a_la korwara lwaa ku-lwala kugwara (ku)lwala (uku)tamwa kurwara (oku)lwala kUwaa (kw)Iw'a naI ku-lumwa kulwala,kusasura? ilo makumi awi na =mwi ukugwala -rUara okulwala lwalaa ukutamwa luala kulwala ukulwala rora okorora mtamu ku-lumwa ukuv*ina ku-lwala ku-bwala (be ill), ku-simba (groan) mtamu, ku-deketsa, ku-gula khw-iyanila khu-lwaala ukulwaala, ukutoonga ku-lwala ku-ula iloo ku-vuvula kuvina ukulwala (lwala) kulwala ko-hegenya, kwi-yanira (ku)lwala minya kulwala ilwaa kwajua (kw)achua (i)l*waa okurwara kulwala kudwala ku-lwala uku-lweta kubhabhara kubina kulwala kubina (ku)bubwa ku-bina, ku-binya (ku)lwala okobhabhara ku-huma, ku-lumwa gUsata ukubina u-waa uroa kuv*ina kwi-waala ukulwala (ku)lwala kubobua okurwaara kurwara lwala ukulwaala,ukutoonga kulwala kutsinda(groan),okurwara(be ill) okurwara (ku)rwara abine kuhuma mulwaye kitamwa (oku)rwara kugwaara (i)lwaa mrihwa okorora kusata -lwala kwajua iwawiyo (uku)lwala, (uku)toweleka lughimbo kuw*ina [kov*e:na] ku-lwala rwara ku-lumwa ku-lumwa kulwaara 902 uele (crippling) illness n ilitela kiwete ku-hooa ulema urwaru wukongo mUrimU ukutaawa oborwaire,(endema) bulwaire uruhere obusheege obobonzu obulema mUimU Uwau wa kwonzya? uhele obusasi,obulwele lo makumi adadu ingwaara wonje obusisa wulwile uhele butamu ubhumuga ukoboncha amaikaye uele uhele ichiwaya mulwiri hola, umbele vulwale vukhwira iyatso uwulwile bulwayire ulwele iitaambo # itaambo ? # ulwele impungo yikulemaz# achisela tamu ovorema ndengula saka mbajua (u)kua(verb) oburwaye upele BUlwiiye, BulwIIye urue uroe impungo iya uv*ugozi ulema ub'ulwile ulweri oruzingo ulwale uwulwile obuele oburwaire endwara kuhooza ohu-kokomba utamwa,namu murema ubumuga dwari -rijwa bulandi bulwele ndwari ndor*e wulwale kutamua ulema [o:le*:ma] busisa uele unyonje obulema 903 mwele bullrush millet n umupemba uhemba uhemba umwelele mwere mwemba wele mwere iinkona amaemba vughimbi bubo urubere omugusha uwupe:mba obobhere mwee mwee wele obubele umbi makumi aana urubhele mwere obhubhele uwuvele buvele inkoonge uburi obhobhese mwele mawele amapemba ivere bulo mavele uwulezi bulo, mughemba nsuvele uwele mnyuvele uvuvele inkona muhevele mavere ? mapemba uheveli umbi mwere mwere obubere mapemba mchewele uanje i-nkumba obhubhere ichipila uwele ichipila muhevele obhobhere uhemba wa mawele bUbele imbila BUBele uvee uvee uv*upemba uwele vulechi uhweweri oburo uwulezi omugusa irungu oburo omugusu umwele uhemba amaberelye uwuvele obhubhere urubere ri:kO/ri:kO-ne umwele bubele bubele mwele mbekye malezi vupemba ? umwelele [omwe*le*:le*] mahele obure,obubere migota uhemba orubeli 904 mvuke vapour, gas n uluja muye muye umputo muruke mruke mvuke mUruke(mIruke) ichisu_u_ka embeo mruke mpewo umuhisha orwoya umwika olwika mIthUmU mIuke mvuke olwika musu makumi adanu umwuke mIrukI omwika umututu umwuja,ulwuja mrike lwoya umwuya;umuhisha oroki oroki mvuke nvuke ilyosi muve muhe muya kumuya iwuse omuuka litukuta mumuyo liwuche umwuyi ichipu mfuki, lwoya umwika lwoji mfuki sina miruki ntoogo orwika,omwika nhuki mpuyo luushe i-chitukumila eghitu ilyugi mfuki ilyugi liunguzi lihuki orowa mvuke ng'UyUyU umuji m'yUUye muuke muruke ilyosi mUluke umzuke lvuki muuke ekyoya umuka iwuse orwoya orwoya omwika orwoya ijabusi moshi omuya ufushifu omuhuhira umuhiisha -rilela omoki myuyi mubuju mr*ufui chipumpu lufuke umputo [oomputo*] lipuyuungu omwoki mvuke mpungile orwooya,oruho 905 jasho sweat n ilifuke jasho suguti ijasho ithi thina marugudia vuke IrugutIra iminosi okogiramora ndughuri lwotta intuguta empiita ilifuke eketogota amailo yuutIa yuutIa fuguli ivia amohilo ndikye makumi nyaanya ichuya thigino amoilo ? ishoki iwir*uka inugutila msino iduka irike lifuku ikyuya ibigeri ibhigeti jasho fuguti amafuku irutira isina ntuuyo lucheli lukesi isyosi entuyo lyuduku nr*ike isina chiwuduhu amantwinsi isina ilevu lifuki logeri lihogatela lyusu lifuki, (lihuki) nrike ruuya ruuya mr*ike okuira,amoiro lihogutela chitukuta litukuta itwinsi uruowa ? kafuku lifuki kafuku liusu lihuke mfutumalu orowa jasho lidutu amafuku lUUyIlo nsufi mututu amatwinsi iyele jasho ishoshi lvuki liusu etutu levu isyosi empita empiita,etuutu etutu etutu itwinsi sughuti oluya ilifushe eryora,ekigeri impiita nrike iukwa ni nrike -rima ebhegheri luyilo lwoyilo ithithina msino chifwinsi nwing'ha ijasho [ej*a:s*o*] chitukuta girimura jasho jasho empiita 906 (ku)ingiliana cohabit v ku-panga kw-engiiana kwiyinjilila gutonyanirira kw-ingililana gUtUrania ukukovyenkana ogosoana kuvangana (ku)tahililangana (uku)timbuling'ana kusikirira kUsUmbana;kUkItana (kU)likana ku-gogana hamwe kutahililana makumi keenda uguswerana -ingIrIna okutambikana isalinxani kuyingilana ukohoyera ugwikarana(goteto kihingo hai) ku-basanya ku-ingilila ukwinjililana ku-kala hamwe, kw-ingirira khu-menyana ukuliiya, ukuliizowelela ku-dhadhana kw-injilana ikaa andamwi kwingilanila kunyetulana ukukovyenkanya (kovyenkanya) kuyingililana ku-kunda (ku)jingalani kuikala pamu ikwingiliya kuthungiira wukumana okwingirirana kujingalani, kukobangana (ku)lowelana (chokolo) jinjililana ukw-ikalilana kusohererana kushimila kwiyingila kushimila ku-jingiliana (ku)yingililana okosoheerana kw-ingilana (kw)iyingIlIIla u-gikhwa uhanginkana kwinjililana ku-kEingElEla kukala pamwera kugonana okutahirirana ingililana ukuliiya,ukuliizowelela kutahililana kucuga (ku)sihana atushilane kutongeana ohumenyana kiyijilana (okw)isikirira gususa -rimia ishoghana kuthincha il*oya ukwinjililana kuhasing'hania kwiyinjilila [kwi:jin$j*ele:la] kwinjililana ku-ingilila ingilana kutahirila 907 ua flower n ililuva ua ua iua yua iaua (maua) lua IyUa(maUa) iiua, (amaua), iingala riua iova kumuli ishugwe ekimuli(s.),eiua;orwakyo ililuva ekebharyo elyaso ua Ilaa Ilaa(malaa) ua iiwa ihua iwuo ishugwi -ihUa liua mawuva kiwar*o ilivuva maua iuwa marova ushulwi egesekerai egesekere(ibhisekere) luwa lua uv*wezya manuwa kyiwaro kimuli liva lihuha simula iluwa / amaluwa kumuli induva, kiwaro # kiwan ? # kiwaro liwuwa uwezya kiwaro iluwa / amaluwa lilova / malova liauwa lihua / mahua lilOba uluva kivaro iua mauwa obuja liloba / maloba dua uluvha (nnduvha-maua), maluvha i-luwa amaua bulenge liua bulenge liluba liloba liguma / maguma riuwa ua bUlabo ibabuba sembe sembe uwezya yUa liluva ilub'a, amalub'a maua liua, pl. maua ekimori ishurwe luwa / maluwa iluwa echimuli ekirabyo,ekishaka(wild flower) ekyakyo ekyakyo ibubwa lua, ua esimuli uvuluva(amaluva) ebhibharyo iwuwa iwua (maua), fivaro kivaro -ringa amaua bulabo mauwa marao kiwar*o luwa / maluwa liluva iua [iu:a] liua ekibaryo(ebibaryo) malua luwa orwaaso 908 (ku)tangaa be spread abroad, become gener v (ku)loondodza ku-manyika ku-manyikana kumanika gutamba kutangazwa kw-emela, ku-manyika kUmenyekana ukumanyika, ukulimba ararire,amanyekemire ? tika nguma ku-sasana kumenya heshi (ku)manyika (uku)pulisa kunyasara,komenyekana (oku)randa kUnyaIIkya (kU)nyaIIka ku-manyika kumanyikana iida ugusambagana;ukumenyekana gUtamba okumenyekana kumuxa, uxu- ukwenela r*uma kumanyikana ukumenyekana okoromana okorarya,okoromana,okomanyekana bwililika kw-enela ukumanyikwa ku-rumika ku-manyika khu-menyakhana khu-wuulilikhana, khu-manyiikha ukukumaaluka ku-manyhikana ku-manyikana imanyika ku-tangala, ku-hweneha kukumuha ukumanyika (manyika) kumanyikana ku-sarana (ku)henea yOwanika tungunyu ikwana (ku)menyeka okukumuka (ku)jiwika tapanya uku-manyikwa kusancha kufumuka kumanyika kufumuka gatangigina ku-manyikana (ku)manyakana okomanyekana kw-enela gUkumUka ? ukwenel# (kU)kumUUka u-manyika ukumua intu kutangara kwi-kUmUma ukumanyika manika kutanganika okumanywa gukwiza ? manyika ukukumaaluka kumanyika kweyanjara kumanywa (oku)manywa amanyishe kuteikana ohu-manyihana kijetana (oku)munyekena kumenyekana (i)kwanisa -ringela okomanyekana;okoraroka kutangala, kukumuka kumenyewa imanyika (uku)manyikwa kumanika [komane:ka] ku-sona lumbili menyekena ku-hulika ku-manyika 909 (ku)tokeza put out, be prominent v (kwi)humidza ku-awiia ku-lawia kufumila kuwonyera ku-lawilila ukumanyika kwookia,gwesokia dokea ku-kalukana kwibonekeza (uku)humilikila kwikurukya,kwiyerekenia (oku)bonekana kUmanyIka ku-lawilila kubonekana lolyo ukumenelanya rutanja (oku)bhonekana iwumbule ukwihumya idukia kuhumanisya ukukula uirochokia ogosyoka,okomema ku-lawiza -lavanya ukufumukwa ku-fumira ku-manyika, -lawirira khw-iloleshitsa khu-rusa, khu-rura ukumanyika, ukulifumizya kw-eyazikwa ku-manyia imanyika ku-lilangula kuyifumya ukufumila (fumila) kuwonikana, kupita kunja# kwi-hiragita (ku)pitila iman'ya # imanya ? # kuumira (ku)turia (i)fumya okuroboka (ku)tulukila ku-koposhela uku-lumbukwa kurobhoka kufuma kufumbuka kufuma (ku)pitya ku-manyikana (ku)pitila kurichoka ku-laila ukusoka (ku)kenja u-fuma unji uduira kufumwa kwi-punEla ukusosomela kwazima kuiboneya, utangwe sana okutangazwa fumila, manyika ukumanyika,ukulifumizya kumanyika kumanywa (ku)raza ahwibonesy# kulawia ohu-maniyhana, kihumila (okw)ihurukya kuboneekana;kumenyeekana(person) -ringana kupuna kuijonania ing'ana (uku)fumila kuhuming'hania kufumila [kofume:la] kopochela kunyinya ku-lavanya ku-laila 910 (ku)kopa borrow v (ku)kopa ku-kopa ku-kopa kuromba kukopa ku-kopa gUkova ukukopa gokebera?,gosaba kopa, athima kw-ekopa kutiira (kw)ehoza,kutiiza (uku)kopa;(ukw)a:simya kokopa (oku)lya masiili kUkova;kUvoya (kU)kova,(kU)voya ku-kopa kukona,kutisya? koba owoko ugukopa;ugutiiza gUkomba? alumya ukukopa hakua, koba kukopa ukwikopa ogosabha isire,ekebete ? -khopa ukuhopa ku-kopa khw-ikopa khu-khwiyatsikha ukukopa kw-eyazikwa kw-adika yaarwa ku-kopa kuhopa ukukongola kukopa kwegoba (ku)kopa yaika kuyahika akuwa kuromba-irandu (ku)romba (i)koba okukoloa kujaika ku-jaima ukw-azima asire ? kukopa kukopa kukopa (ku)kopa ku-kopa (ku)yazima oghukobha ku-kopa gUgopa ukwasima (kU)gopa u-hoa hire guaruma kuhopaa kwi-kopa khukhopa,khuyachimya ukukopa kukopa okutiiza kopa, azima ukukopa kwehoza kwiguza kutiza (ku)tiza ? akope kukopa ohw-eola kikhopa,kiyasimya (oko)kopa kwiguraanya (i)yakua -ringisana okokobha kugopa -kopa gukoba iakuo (uku)kawilila (ku)kwasima ku-kongola ku-kopa kwesumisa 911 (ku)vuja leak, ooze out v (ku)hulula ku-doda ku-doda kukuvwa gwitika kurucha donda gwItIka uukuzwa funya ku-sulula kuva (ku)jwa (uku)hulula kurwa,kutweka(nyumb... ??? (oku)ulula kwIta (k)usya,(kU)ua -sulula kuloba,kuzwa ira ukuva;ukujojota -ura,-ita okufwa sululaa ukuhulula r*a kuholola ukuva ukurwa,okogera ukubhinya -vu(t)za sulula ku-sulula ukutonya ku-tonya ku-sulula khu-vula khu-nyiinyiisa ukutoonya, ukuzyaa ku-tonyha ku-sulula iira ku-suhula kuzwa ukuzwa (zwa) kuho_lo_la ku-taaza (ku)holola olwa kusulula iira gwitika(kuura-house) (u)tika (i)r*a kuholola kususa ku-ulula ukuzwa kurwa kutonya kusulula kutonya (ku)ulwa ku-holola (ku)hulula koru, koteka (house roof) ku-doda kUzwa ukutonya (kU)zwa, -pUlUlUka u-hura uhuura kuzwa kwi-sulula khuhulula ukudwa (ku)suma kuolua okujwa zwa ukutoonya,ukuzyaa kujwa kunyenya kutura kujwa azwe kudoda ohu-sulula kihulula (oku)rwa kuva (i)yusha -riri/-rirage ukurwa guzwa -vwa guturika ifuna (uku)zwa kuhulula kukuvwa [koko:vwa] ku-sulula kurwa ku-vuza ku-doda kuzwa 912 (ku)vumilia suffer, bear patiently v (kwi)gugumidza -zizimiza kumanana kumiriria kuvumilia vumulia kUmIrIria ukulema umweenzo koremireria rimilia ku-wonawona kushinga idyinyo kulindi (kw)egumisiliza,kwemera (ukw)ikangasa kwikong'ererya,kwigumirirya (okw)igumilisya kUmIIsya (k)umIIsya ku-vumilila kwegumisilizya fumulya ukwemela gukiririra (oku)funulila migikilia fumilia, b*etea kufumilila ukugumako ? ukugumiria ukugumirrya,okoremirrya,ogoteremeka -vumilila ku-vumilila ukuyimba ku-himirirya ku-kinda khu-vikhutsila khu-nyindalila ukuvumiliya, ukuhimili ku-guminkiriza ku-pimilila isisir*ia ku-pilila kuyimba kuvumalila kwi-kuzira (ku)hinakalila pumilia isisiriya kumiiria (ku)miiria (i)ikahya igwatirisya,rumilia kulihinika [sacrifice for] ku-pililila uku-singa, uku-yikankalizya kuterema kufumilila (ku)imilia ku-himilia (ku)hindamala itegheera kUmila ng'holo ukwijula (kw)iyUUmIlIja u-ghimiya ughimiya kujimba, kujimbilila kwi-gigimElya ukuvumilia (ku)kala jii kufumilia, kuimili (?) okuteganira kurinda chula, chulila ukuvumiliya,ukuhimili kwegumisiliza kugumisiriza kubonabona (ku)gumisiriza ajimbe kuzizimiza ohu-onawona kifumilila (okw)igumirirya kuliinda (i)sisiria -riribyola -terema gwiyumilija -iyomelezya kuumiriria karishia, noor*ia (uku)singa kukuguda kumanana [komana:na] ku-pililila ikongererya,gumira ku-vumilila ku-vumilia kwemera 913 (ku)mea grow (of plants) v (ku)mela ku-mea, ku-stawi ku-hota kulemba kumera kubuka kw-emela kUmera ukumela okomera leha ku-kula kumela (ku)mela (uku)mela komeera (oku)mela kUmea (k)Umea kota? kumela mia ukumela kumera okumela lemba ukumela imea, itwaa kumela ukumela okomera okomera -(yo)mela k-ota ukumela ku-mera ku-mera ku-kula khu-mera khu-ruraa ukumela, ukukula ku-mera ku-mela imya ku-mela kumela ukumela kumela tomboka ko-mera (ku)mela ipuka kumela imiya gukura (u)kura (i)myaa okumera kumela (ku)mela ku-mela uku-mela kumera kukula, kumela kumela kukula,kumela (ku)menya ku-kola (ku)mela komera gUkUla ukumela (kU)mela u-kua ukuru kumelaa kwi-lia ukumela (ku)mera kumela okumera kumera mela ukumela,ukukula (ku)mela kumera kukura (ku)mera awele kuhona ohu-mera kimela (oku)mera kumera (i)mia ri:sO -okomera kuzwa -mela gukura ingana, ior*a (uku)mela kumela kulemba [kole*:mba] ku-mela kumera ku-mela ku-sitawi kumela 914 (ku)minya squeeze out v (ku)kama ku-minya, ku-kama -minya kufina kubibinga kukama ku-minya kUvivinya ukukamula komita kama ku-kamula kukaanya (ku)miga (uku)minya kumita (oku)miga kUviva (kU)viva ku-kamula kumiga,kukamula dunuo ndeu ugufyinda kuhiha okumika minyaa ukudida finda, kama kukama ukufonda ukumita ukumita -binya ku-kama ukufinya ko-ondomera ku-miima -bwanyagiza khu-mina khu-khaama, khu-miina ukukama ku-kamula, ku-nyhiga ku-minya ikamaa ku-minya kufinya ukutonya, ukufena kuminya ku-kamula (ku)minya komanga kupinya ifota kwiinya (ku)inya finda okukamura kukamanga (ku)finya ku-minya uku-fina kuhinyirira kukama, kukamula kukama kukama,kukamula (ku)kamanga ku-kamanga (ku)minya okobhandeeri ku-minya gUkama ukubinda (kU)kam'yUUla u-minya uminya kusina kwi-mina khuminya ukufyenenkedya (ku)kama kukamanga okukaamura gukanya fena ukukama (ku)miga kukamuura kukamura (ku)miga afinye kuminya, bonyeza ohu-dingha kiminya (oku)mita kuly'ikinyungushwi ri:sO mae -mita kukama -kamula miincha ikama, ifinda (uku)fina kuminya kufina [kofi:na] ku-minya banda -goga ku-minya kumiga 915 (ku)nyoa shave v (ku)keeta kumoga ku-moga -moga kuwenga kwenja kuara ku-wegula kwenja ukupela kogigengera haa ku-mwa ukumwa (ku)mwa, kumoisa (uku)mooga kumwa (oku)mwego kwenza (kw)enza ku-beya kumwa wuta ukumwa kwenya okumweka mwogaa ukuketa iusa kuketa ukukebula ukugingira ukugingira ko-bea ku-wegula ukumwa ku-heta ku-mwa ku-bea khu-vega khu-beeka, khu-walaa ukukata ibwenzi ku-mwa ku-kaja yuuta ku-mowa kusyengula ukupela (pela) kuketa, kumogha ko-vega (ku)moga sekwa kumogha uta kwenja (kw)enja (i)yuusa kumwega kumoga (ku)meta ku-moga uku-pela kumwa kumwa kumoa kumwa (ku)kingwa ku-chekula (ku)keta okurusi ku-moga kUmoga ukumwa (kU)sUnzUUla i-mwa ujura kuv*egula kwi-mUa khukweta ukub'ega (ku)moga kukengua okumwa kumwa pela, senya ukukata-ibwenzi (ku)tega kutega kusara ebireju (ku)mwa asyegule kueghua ohu-bekha kisheta (oku)mwa kumwa uta nhwe monto ati me:sO ukughingira kumoga -moga kwenja inta njui (uku)pela kuketa kuw*enga [kov*e*:n*ga] ku-myola kumwa -beya ku-moga kumweesa,kutega isoke 916 (ku)mulika give light to v kung'elegeesa ku-mwika -muika kulumika kumurika kuwonyera taa ku-mulika kUmUrIka ukukozya korwa oborabu,komorek(a?) mwilika ku-moleka ukumulika (kw)akiza,kwakya (uku)ng'alika;(uku)ng'alavasa komoreka (oku)milika kUmulIka (kU)mulIka ku-mwemwesa kumulika mika ukumulika kumurika okumulikila lixaa ukumulika milika kumulika ukumoleka okomoleka okomoreka -mulika ku-mulika ukumulika ku-murika ku-mulisa ku-tua khu-kholitsa khu-muliikha ukukozya ku-mulika ku-mulika imikaa ku-mulika kuhozya ukukozya (kozy#) kumulika ku-murika (ku)mulaki mulika kumulika imulika kumurika (ku)murika kumilika? (ku)mulika langaya uku-kozya komorika kumulika kumulika kumulika (ku)mulika ku-mulika (ku)mulika okomoleki ku-mulua gumIkIla ukumulika (kU)twiima, -ng'weela ? u-mwika umwika kuhozya kwi-mElEka khumulikha ukukodya (ku)mirikira kumulika okumulikira kurumika asya, kozya ukukozya (ku)mulika kumanyisa (ku)mulika alabe kumuika ohu-mulisa kimulikha (oku)murika kuboneesha (i)mulika -ritO mereka kumilika -moleka kumurika lyimika (uku)kozya kumulika kulumika [kolume:ka] ku-mulichila mirika ku-mulika ku-mulika kumulika,kwaacha,kuher..? 917 (ku)nya mvua rain v (ku)tonya(ndonya)mvua kutonya ku-nya fua -fua kutona kuura vua kunya ku-chonya kuura ukutonya embura mwera nkendi imvula enjula kugwa (uku)toonya kutweka (oku)gwa ing'uba kua (k)ua mvula enzula kugwa kaba ukugwa mbura inguba okukwa tonya ukutima mbu/a\ kutonya fula imvula ogotwa ogotwa -mvula kotoa ku-tonya ukutima ivula mbula ku-tonnya mvula yotowa imbula ifula ukutonya madhi, ikendi ku-tonya mbula mmbo ikapaa ku-tonya kutonya imvula kutonya fula ku-gwa, ku-kuba (ku)kuna ihyula nya ula kutonya fua kuura (ku)ura (i)kaba obugwa imbura kunya ihula kunya mvula ku-nya ula invula ikutonya kuteka mbura fula kutonya ndonya fula (ku)koma ula hula (ku)tonya oghoteka -fula yanya gUtUla (mbula) ukutima ifula (kU)nya(mbUla),-tUla u-nia, u-fonda mbura unia kutima mbula khulonya fula ukutonya (ku)toa vula kunia ula enjura kugwa kugwa tonya ukutonya (ku)gwa enjula kugwa enjura enjura kugwa imvula kugwa fula efula yikwa kitonya embura(mbura) invura kugwa fua ilikava boritO 14 okotwa kutula mbula -gwa mvula mbura ikapa mvuo (uku)tonya kutonya fula kutona [koto*:na] ku-nya ula tweka yotoa mvula? ku-nya fula kugwa enzula 918 nani? who? n ani? nyanyi ndai? ndani? unanu? uu? nani nani? nU? weni? ning'o iitho nani ? inde? oha(i) (ye)nani? wewe? niga? nyungacho wIva? UU? nani? ivi, ungau niga? nyiwi nyiwi? inde? nU nika? ananu naicho, nyiu neni? ib*i? ivi niani? ninde? ng'wi? ne ng'wei? gwe nani? nani? wenu? ani? naacho anei? nani vivi ? nanu ? uni?, oni? ani? nnyanyi? mbowii mbowi? nnani ? wenu?, unanu? uha? weni? yani? vwaha? nia?, (nyane) nyai? ghani? nni nuu? wuu? ivi? niga nya? yani? gani e-weni? niwe? gwini, aliku? yani? gwini,aliku? nyai gani ? yani? wiye? niyani nani jwani? nani, nde anyu ? nyanyu unanu wani ya yani? yu-ya? oni? ga? nyai oha? nde? weni? uni?,oni? ohi? oha oha? oha? hwenu? ndai nanu yunani? wewi? inde? yei yei? -ro:bana nawe? nani inde nugwe? nyiwi?, nachoe? weni? veni? unanu? [ona:nu] vaani? niwi? yalihi? yuhi? oohi? 919 nini? what? n kiki? si, siganyi mbwai? mbwai chiyi? ki? niki vilihi? (-ki) nIkI? chani? ninki niiki niki ? iki? (kiki?)-ki kiki? neke? kegoroke? (for specific inguiry) niki? njicho kyo ata? kyaU? choni? kyoiki niki? otiki? ota? kokyi kyooki? iki? nIkI niki ki, chanu nkiki? kiki? choiki? shoiki kiki? niki? nke? nke? choni choni choni? chee? kyikyi nihi, choni shiina sina ? ochi?, ochechi? kiki?, chii? samani? kyokii nkgoki? chani ? henu?, honi? kyikyi? ichani? kyani? kindiki? ki?, (kike) namani? liki? n'jiji nimbi? mbi iki? niki kwa? chiani inoli i-chani? niki? koni, choni? liki? koni,choni? kili kini ? kiki? ghentoke mbwai, mbwani kI ifiki? kI ntuni ? ntuni shoni, ishoni yaani nkinki? ochi? shi? kele enki? kiha? iki? cani? ichi?,ochechi? echiki? -ki kiki? kiki? yenu? mbwai sina -kikhi? niki? iki? kyokyi kyoki? -ro:ha khe? kiyi esi imbi? nkyikyi chani? kiki? chiyi? [ceji] chichi? niki? choni mbwani? eenki? 920 (ku)noa sharpen v (ku)fyula ku-noa songa kupyanga kunora kukalisha ku-nola kumia ukunyo_o_la goteria vasha ku-songolya kukarisha (ku)hyola (uku)fyuula kutyarya (oku)tasya kUnoa (kU)noa,(k)UIvya ku-nola kubyola nuo ugukalisha kunora okuyesa nola, uxu- ukusyula inoa kunora,kuyoyasya ukutyaza;ukuhalisha ukutiria ugutirya -nola ku-nola kunola ku-nola ; ku-vanya ku-nola khu-yiakala khu-songola, khu-khwokiyisa ukunyoola ku-bangula, okw-akala ku-nola inno ku-nola kunola ukunyola (nyola) kunola shagara (ku)hongo nola kunola inua kunora (ku)noora (i)nwaa okutesya kuhyola (ku)nola ku-mola uku-nola kutiari kupyasha kunola kupyasha (ku)nola ku-kobala (ku)nola oghutyeri -nola kUnola ukupyasya (kU)noola u-noa unoa kuhozya, kunola kwi-noolia khufyula ukunola (ku)kuwa kunola okusyaaza gukarisha nyola ukunyoola (ku)syola kutyaza kusongora (ku)songora anole kunoa klakhala kifula (oku)tyarya gukarisha (i)nua -rohia -tirya kunola -hyola kunoora inuo (uku)nyola kukuva kupyanga [kopjan*ga] ku-nola tarya ku-nola ku-nola kushoola 921 (ku)nona get fat (of animals) v (ku)dutuva ku-nona ku-gimbaa kunona kunora kubanda ku-neneha kUnora ukwiina konora ng'ana ku-geiza kuvyibuha (ku)shaara,kugomoka (?!) (uku)nona;(uku)dutuva konora (oku)yama kUnoa (kU)noa ku-nona kuhanguha ngana ukudoha;ukudodola kunora okwama,okunula ginaa ukunona,ukudutuva/-dutwa ? ib*anda kunyata ukulula okonora okonora -inona -inona ukwina ku-neneha ku-kenkula, ku-savuwala -neneha khu-nera ukwina ku-savuwala ku-nona iwanda ku-nyeta kukula ukwina (ina) kusata ko-neta, ko-komera, ku-sundu ? (ku)nenepa togolya kununa, kunenepa ibonga kunora (ku)nura (i)nwaa okunenea kunenepa kunona ku-nakana ukw-ina konora kukula, kunona kunenepa kukula,kunona (kw)aata ku-hata (ku)nenepa okunora ku-gimbala kUnona ukunyata (kU)sheeka, (kU)gIna u-ghina ughina kwina kwi-gEna khunona ukwina (ku)topera kugimba okuyaga kunurira (kw)ina ukwina kusemela kugomoka kugomoka (ku)zimbagatana anone kunona, kuseneghea ohu-homera kidutuva (oku)nura kuvyibuha (i)vada -rohia okonora kugina -gina inuo ukwina kunenepa kunona [kono*:na] ku-nakana nura(ekinura) -neneha ku-jimbala kugomoka,kusazuhala 922 -nono fat (of animals) n -dutu inonayo mavuta (i)nono mavuda kunona maguta yiina obohoru ng'ana masavu -shara,-shaire -nono;-dutu -nuru -nule nou Unou -nono mafuda -doshe noru -nule nnonu ijinonile ub*andi/ yinonili ikimuze ikinuru obhonore inono (ka)nona yinile (ya)nona neneha isinya kumunawa -mwinu amasavu ku-uyeta mafur*a uvukuzi inona / amanona yinonili -ngomeru, -netu, -sund ? -neni -inuna ibonye inoru -nuru -nyoru okunura -nona nakana (of man, kandapuka) a-mafuta noru jinonite nene jinonite (ku)kinda mahuta -nonili enoru gimbala -nonu ubutupe -gInu -ghinie ighenie yinilee UgEnu yoninile ubwinu -topera ina mauta sana, (if it's meat) ekishaju -nure mafuta -mwinu kusaala (kugomoka) -gomokire ebishaju esajwa inoni yeseneghea, yenona amasinya kidutuva noru(nuru) -vyibushe,((ku)vyibuha) -banri -rohya -noru -nonu -ngine inoru mafur^a, unga chinone -nenefu (i)nono mauta nuru(ekinura) dinoga -neneha ebisazu 923 nungu porcupine n ilinunguli nungu nungunungu inunguli ncege sasa nungu njege intaami ekerongo nt*heghe nsekese ikinyogoto ekishegeshe -inuungu ekesabho echibunde kIsela;nzee nzee nungu enogote mosi ikinyogoto -njege nyabukingina nunguli ilinungu bi/a\ linongo nongo ikinyogoto ? ekerongo ekerongo nungu nungunungu ichinungu nungu nnamunnungu nungunungu isechese iseke ennungwa, entaama nungu sasa inungulu, unungulu inungu akanunji, akanunguli no_ngo_ kirungu nungu kilOngO nungunungu sasa ncege nchee ibia ekirungu nanongu nungunugnu nndimu i-chinunguyeye, chinungu ekisabho nungunungu kilongo nungwa eghisabhu nungu nUngU nUngUlI (ngooya +) nungu nungu inungu nUUngU runungunungu -sokosu kilongo ekinyogote ikinyogoto cinungyi ennungwa,entaama akasegese ekisegyesi akanyamunungu enyamunungu enjegejje inungu ekisabhu ikinyamulima roloho/loroho ekerongo nungu linyogote nchege pia msasa chinungu kinyamnungu inunguli [enu:n*guli] ndinu ekirungu nungu nungu ekinyamahwa 924 (ku)nusa smell out, sniff v (ku)nuusa ku-nusa -nusa kunusha kUnunkIra kunusa ku-nusa kUnungIra ukununsya konyoka nyut*ha ku-junyirya kwimoteleza (ku)nukiliza (uku)nuusa;(ukw)aamba kwihuzirirya (oku)unyilisya kUnyungIa (kw)Iwa mUuke -nusa kununkilizya famia ukwinukiliza kunungira okuunyilisha tucha ukunusa,ukupembusa ? nyusa kunusya ukwinukiliza ukunyunka ukuhunya,ukurutu,ibhunya,ukunyunkanyunka ko-nusa -nusa ukunusya kutaiya khu-hunyilitsa khu-ng'uwa ukununzya ku-duuka ku-nung'idya ifamya nung'ija kununsya ukununsya (nunsya) kunusa ku-funya (ku)nua nuya kunuha nuta kununkira (ku)nunkira faamir*a okurunyirisya kunua nunc_h_a ku-nuya uku-nunsya kochona kunusha kunusha kunusha (ku)nuya ku-munga (ku)nuha okunyunka -nusa, -hefya gUnung'hya ukunusya (kU)nuny'ha u-nyuncha unyuncha kunusyaa kwi-nuunkia khunufula ukununsya (ku)nusia kunuya okukaga nunsya, sunka ukununsya kununkiliza kufuureeka,kushoreza,kuhunahuna kunukiriza (ku)kaga anunsye kuhefya ohw-asimula kinusa (okw)ihuzirirya kwinukuliza inuta -rongosha inyunkiria kununy'ha -nunsya kununkira ir*umia, ipfamia (uku)nunsya kunusia kunusha [konu:s*a] ku-nusya ihuzirirya ku-nusa ku-nusa kununkiliza 925 nyonga hip n ikigudi nyonga nyonga unsana kiuno kigutu nyonga nthUnU ulupembe ebachwa kinama inikko ikibundo inyoonga orobhabhare libajwa manUUnU nyongu enonga nyonga madufi intungu ita inyonga ulunyonga, inyonga ukunyionga,ukunionga ub*aha lidaku mumasoholo inyonga/enter.....? inyonga,entere nyonga umusana kuva haza, lidana shisindi kimisumbi umsana enkende nyonga kisi dimbandango umusana umusana madaku kisindi, kivini nyonga ifira maindi nkunguro kshingir*i kibenda u-mutembeleko ekiribhichi msana nyonga msana (ku)popotwa chiwunu enyonga kigudi lUnonga ikunu mukufa giino kusyongaa goga itako shkalikali eitako lupamba umsana amanyugunyu enyugunyu amatako enyugunyu n'yonga nyonga esikunguniaku zinyonga inyoonga -rosa inyonga lunonga gatauna kitsi lupamba unsana [o:nsa:na] pambali ng'eta bobotola wambo iitako 926 -ote all n -onda bhonse -ose ose osi -othe wose vyose monthe yo_o_nsi bi-onsi -oshe byonabyona -ose -oona mbe(-)li ?! -osi -one vose -oonthe -onthe -ose voose [people], yoose [things] bona,byona,zyona wose -ose -otse ciothe yone -ensi ose syioni,tsoni -ose piu woose -oha vyose -oswe -onswei vose zose, yose vyonti vosi shoose [of things], woose [of people] -nna yose vyosi -osi -wonse bona-bona (people), byona-byona (objects) uti -ose woose vyonti ose yonsi [of people], vyonsi [of things] -oha vosi, vyosi -oka, hyoka, boka -ote -osi waase -onthe -onthe -ose yone b'oa [people], yoa [things] onc_h_e yoe -onsi -ose -oshi yosi -oshi yoote -ohwa -oha bhansi wose -pye osa (bosa) -ose, pye/ po -inye ong'e shonti tulu, swee yoha -onse yosi yote, bute -ona -osi -yonsi -wonse byona -ona,-ena byona -ona yunti -oshe, yoshe byosi, bosi -onda bhosi(bhosigo) vyoose woose woose -rosela -onswe -ose -ona -onthe wose -onsi -oui osi [o*:si:] wose boosi wose zose,vyose boona 927 (ku)pakana be adjacent, border v ku-hakana -hakana kupalamana kubakana kuanana ku-hakana kUvakana ukupalamilana gosinyana mwakenyi ku-lirana kubangikana (kw)atana (ukw)ibaka;(uku)bakana kwarana,kobhebhekana (okw)isijana kUvakana kUvakana ku-bakana kuhelelana ndasa uguhelelana kuhakana (oku)telana vimbinxana teb*er*eni kupakana ukubhibhikana ukuhikana hang'...? ugusinyana -hakana kw-ihakana ukupakana ku-hakana kw-ibakana lwakho khu-khwawukhaana, khu-lilwaana ukwemenkana, ukupakaana ku-linaana ku-pakana kufii ku-pakana, ku-palula kupahana inkomanilo, umupaka kupakana ku-kagatana (ku)pakana pakana -pakana iva n'yanu gwankana mwanka (i)vandikana kutijana kutemana (ku)k_ala mmalile mpika uku-pakana kotinghani kupakana kupakana kupakana (ku)pakana ku-pakana (ku)pakangana oghuturana -hakana gUbImbIkanwa ? ukupakulana (kU)BImbIIhana u-gihaghamia gutuaniya ? kupalamana kwi-lEganEEla khuvandamana ukwemenkan# tutepakana okwatana pakana ukwemenkana,ukupakaana (kw)atana kuba harubaju o(ku)ba haihi,(ku)herera apahana kuham_p_ikana, kuhakana olw-aho kipakhana (oku)bhatana guhaana urubibe (i)yitikana -roselana okohegherena kwihela, kubimbikana gwankana mrasenyi (uku)pakana kughavana kupalamana [kopalama:na] ku-lembana npika munyarobo ku-itinhana ku-hakana kutulana 928 mpaka boundary n lupenzela mhaka mhaka unpaka mubaka mpaka muhaka mUvaka uumpela orobebe mwaka nsalo urubibe orubibi uwudugo;umupaka orobebe obutelo mUvaka mUvaka mbaka olubibi mpakeni urubhibhe muhaka olubhibhi(chimbibhi) uluvimbi umpaka m|baka (m|baka) inpaka ulubhibhi omobaga orobhebhe,chimbebhe/orogumba,chingumba mpaka mhaka umupaka mhaka mbibi, mpero mbaka khu-mpaka lulwaakha ulusala, umpaka, umwiisho ensalosalo mpaka, nnyanu lipalu umpaha umupela, umupaka mpaka m'baga, lwaka ? mpaka / mipaka mpaka mpaka n'yanu mwanka mwanka mr*asa orubibi mpaka malile mpika e-mumpaka orubhubha mupaka mpaka / mip# mupaka mpaka mpaka mubaka omobhaka mhaka lUbimbI umpaka lUBImbI ikuta mimbi impahoo mEEmbE mubakha ulusala mphaka mpaka, pl. mipaka esharo (urubibe),inkiko nande, mumpaka ulusala,umpaka,umwiisho orubibi enyatano,omwatano ensaro yensi omutano impaha mhaka esalo mpakha omubhaka urubibe nlingi, nlan# rowia orotonga lubimbi luvumba mwanka mrasa, (ur*iwo) mpaka imaka unpaka [o:npa:ka] npika mikuzha mhaka omupaka,orubibi 930 pacha (=njia panda) bifurcation, cross-roads n indzilamalekano sia mpanda sia mpanda panjiapanda maathukanIro chia ra matano inzila mbanda makomano apam# matano mansangazira amahwane emihanda etaana inzilamalekano amahokana amakaaka makutano makutano(ma nzia) njila mhanda habutaganisyo owayo amayil'abhili macamanio ? injila imasangi njilamaxa njia sakomansa# njila sipaghini ? amayila abhili masanga nchera masanganchera nzilamanda nzila mhanda izila indekana masazzanzita vidatu muvwakanilu bubwaakanano ipanda nzila magaanana malakano maasa lihapukano amadala, amalehana impandanya mapambame mumairo magobukano malekana njila ya panda ikwaniyon' mathukaniro ja njira makilani malekana malekano, malekangano mpambano malekano inzila mpandanya amahokano panda mabila maleka mapambanu ritanano sila mpanda ng'hanzagana panyaganilo nzila-maka u-tamanukio war? amadala-amalehana mEnsambUanzEla njilamalekhano ipanda lya ndila pa kisapuka pamalekano ahamutano masansa ipanda-nzila emihanda etana entaaniro ahamatano swamu omuhanda,kucwisikaniza ? idala ilehano sia mpanda amasanganjira pasilamalekhana amayirabili nkwaanu -ruga mahokano gha senshera manha mazilasangu nkomano manzila mpandania sila malekano panjiapanda malekano enzira yomugongo nzila mhanda sila mpanda emihaanda-etaanda? 931 (ku)pamba decorate v (ku)paambidza ku-pamba -pamba kulemba kugania? kupamba ku-lemba kUgemia ukuenvya (sansa) kobeka amatonto pamba ku-jonjola kutaaka (ku)tona (uku)pamba kong'ata khoga kwanakavya (kw)anakavya ku-hamba kutona pamba maula ugusarura;ukulemba gemia (oku)pamba lemba ipamba kuniafya ukulemula tona ugwikona -pamba ku-pania ukunozya ku-hamba -hamba khu-pamba khu-roona ukunogeelezya, ukupaamba, ukuzwalizya ku-womya ku-lemba itokopa ku-pamba kuyemba, kuvingulanya ukukalaya (kalaya) [mainly with paint] kupamba ku-shaha (ku)pamba nogeya yaambika kugemia (ku)thongomia (i)shihir*a okupamba (ku)k_wadic_h_a konjeleshea, ku-lemba uku-walika kuchomi kulemba kupamba kulemba (ku)pamba (ku)pamba oghupamba ku-hamba kUbeleja ukunosya u-twikia ufambia utuul...? kuyevwa kwi-paambEla khupamba ukupamba kupamba kupambikia, kutongia tongia okutiimba (ku)pamba ukunogeelezya,ukupaamba,ukuzwalizya (ku)pamba kuboneza kutera-amabara (ku)semeza ahonzye kuhamba ohu-dingida kipamba,kinoja (oko)zomya guhimbaaza -ruguta okong'ora kwamba chopa (uku)yemvya kuluvika kulemba [kole*:mba] ku-kolosya zomya ku-hamba ku-pambo kutiimba 932 (ku)panda plant, sow v (ku)vyala kubyala ku-handa -handa kusimika kubanda kuwa ku-handa kUvanda ukupezya, ukupela gosimeka viaa ku-sigga kuteragila (ku)byala (uku)vyaala kohamba,khotemera(jembe) (oku)yamba kUvanda (kU)vanda ku-handa kubyala wakya uguteela -handa okubhibha vyala, lembeke ? ukuviala yaa, fur*ia kupanda ukutela ukuimia ukwimya,ukubhusura,ogokomya?,ogosemeka ku-handa ku-handa ukubyala ku-handa ku-siga (sow), ku-simba (plant) ku-handa khu-raga khu-byaala, khu-mitsaa ukutaaga ku-simba, ku-siiga ku-panda wakya ku-panda kuvyala ukukomela (komela) kupanda ku-taga (ku)panda, (ku)kweta panda kupanda iveejiya kwaana (kw)anda (i)vyaa, (i)kumba okuyamba kupanda (ku)vyala ku-panda uku-komela kwemi kubyala kupanda kubyala (ku)panda ku-panda (ku)panda okwemi ku-handa gUhamba ukubyala (kU)hamba, (kU)BIBa ? u-fandia ufandia kuwala kwi-paandela khupanda ukutunda (ku)yala kupanda okubiba,okubyaara gutera (ku)komela, lema ukutaaga (ku)byala kubyara,kubiba kubyara (ku)siga afyale kuhanda ohu-taaka kivyala (okw)emya guteera (i)vaa -ruma ukwemia? kuhamba -tela kwaanda ir^onga (uku)komela kuviala kusimika [kosime:ka] ku-panda tira ku-handika ku-handa kubyaala,kubiba 933 upanga sword n ilimage,lipanga upanga uhamba ipanga rubiu lufu panga kIviU(iviU) uupanga omoyio obirende ipanga kisso inkota (e)mbanda ilipaanga;ilimaage risabha echimali kavyU UvyU panga kyandu umulehe njora liyalo ulupanga ushu lipanga ulupanga umuhio umukyo panga panga umupanga ipanga kiso, kitaba shivavi luriima ulupanga kupanga, kiso upanga usuu upanga ishipanga ulupanga, ichipeni lipanga lubanga upanga lipanga (mapanga) lipanga ipanga ruciu ruchiu ripanga lipanga upanga, chikwanje upanga u-lupanga omoiryo mupanga upanga mupanga mpunga lipanga upanga ebhanga/omohyo panga ulubo lUpAngA ? ng'engo ifaango mpaanga lipanga ulupanga lipanga lipanga rurara inkota lupanga ulupanga echisyo rurara ekiso empirima ipanga shime engabo ipanga omuhyo igipaanga obanga -ruruba umuhyo panga lupanga rujiu ushu lupanga limaghe ipanga [ipa:n*ga] lipanga erisaba,ehazi sengo sime orupaanga,embaanda? 934 pafu lung n ilihafwa, fofota fofota ipupu iburi mbafu mbavu IvUri(mavUri) pofwe amaa ifofori (mafofori) bijojo amahaha kihaa ilihafwa lisoso (risooso) liyaya IvUi IvUi(mavUi) mahuhu ifor*a ihaha mbafu kidau ihaha ihUri amaa imapupu irindi, ifari amahaswa mafor*i ifori (mafori) liyoyolo ihaha irihaha irihaha,amahaha pafu huhu upafwa mbaru fari gguggwe hafwa lisukhu litsukhu ipofwe / amapofwe iwuwe lipau, mar*indi irindi lipahu ipapa fari ipofwe lipapa lisuku lijo_jo_la liyayaghala / mayayaghala; lubaf# irunu iuri mauri (i)for*i (mafori) riyaya(amayaya) majojo yuyulu / mayuyulu mapau e-pafwe / wapafwe risosu ifwagaja mbafu ifwagaja majajabala lipapu / mapapa risoswe; pl. amasoswe fofota ibUpU (mabUpU) ? (ilelema) amalelema ibUUpU ifufu ifufu amapafwa pyUUpU mavafu mahafwa ipofwe lipupu, pl. mapupu ekihaha ihaha pafwe ipofwe echihaha ekihaha ekihaha ekihaha ipafu fofota amachuhu ilifa ipupa(amapupa) amasuswi ihaha bafu mahundru rwiru orobharu; ibupu ihaha, mahaha mauri far*i pafwe / mapafwe lipafu ipupu [ipo:po] lipawa, amasuswi huhu, mahuhu pafu ekihaha 935 -pevu mature n -kalagie -pevu dahaa kuchinda nkUrU kuzogoa balehe kIgima ukukula ogokong'a kaghaa mukakati ichakuze -kuzire -tung'unu;-pefuka -kong'ire(matured) mUUmu;mbiku -ima -kangala kunenta ngana -kuze thumu -karuka -kulilango ijikulibe ameng'ana -kangala icheze ekekong'u ? -kong'u,-kong'a ko-mala ku-kangara akula ku-komaa lala muhindila siiangafu -nkom, -nkulu, -ikolo mkulu nang'olo ing'ana mkulungwa igomu ukuchikula [v.] -komafu (mu)hindira, -komeru -anamalangu -omao -kamala, kukula ngina mugima nkuru rikura -umbala, -kulokwa komala -kula -bheru ngome kukwa ngome ikomile komala -kangili okonoga /ehire balehe ntale akukula -komeezu nkuu khoma kugoma kwi-yEEnda mkhuchi -ino ikomile, -ino yagulungidye kamala likomile -kuru -era i_kome, i_pevuke, i_peye, i_kulu nkom,nkulu,ikolo ekihise ekikuru kura ukhalamusu kukua, kuituka [of mntu mgima] obuwangafu, sihulutu nkulu kukonga igikuze(thing);uukuze(person) ? (i)fita onini -ryala -hiku -komele umukuru kipful*ukie -chiche -vukusi kuchinda [koce:nda] ukulu konga kangala ikula ekomiire,nkuru,enguundu 936 (ku)pevuka be fully developed v (ku)kalagale ku-komaa ku-dahaa kukula gukura kuzogoa ku-kangala kUgimara ukukomala ogokong'a leha ku-gunjuka kukula (ku)kula (uku)pe:fuka;(uku)tung:una kong'a (oku)komela kwIana;kUvika;kUUma kwIana viU ku-kangala kwatuka,kukula ingana ugukula -gimara,-kura (oku)kula kulaa ukukula amesisa kukangala ukwela ukuhika ogokong'a,okonora ko-mala ku-kula ukukula ku-virwa; ku-kula ku-lala khu-sesa khu-wangala, khu-tsowa ukukoma, ukukula ku-kootowala ku-kulumuka ing'ana ku-kula kugoma ukuchikula kukomala kwenya (ku)ko_la komala ingina gukura (u)kura okukura kukola kuk_wima jwa nkomale u-kuwoma kubhera kugoma kukula kugoma ikomile ku-komala (ku)komala okohya balehe gUkUla ukukula ubusungu (kU)komeela u-kua ukhamia kuhomepa kwi-kUla khukhula ukukoma, ukugulungidy# (ku)kula likomau -kura pevuka, peya, koma ukukoma,ukukula kukula okuzira (ku)nyeta akhalamushe kuituka mntu mgima syemala kikula umunu (oku)kong'a gukura;gukomera nini -ryeka ukuhika;okokoma kusuga -komela umukuru pful*uka (uku)cha kukula kukula [koko:la] ku-kula kukura kangala -lendelea? kukomela 937 (ku)pepeta winnow v (ku)peeta ku-heta -heta kupeta kwera kuzungulua ku-heta kUgUrUkia ukweela okoria engang'ura ela ku-senyeta kugosora (kw)ela (ukw)elelula;(uku)peeta kosesa (oku)gesa kUUlUkya ku-beta kubehya ifya ondu [jaw], kyeeri [chin] ukwelula kuheheta okuunga eela ukupeta ila kupeta ukwelula ukuchonga ukwirrura,ogosonga,ogosensea? ku-beta ku-beta ukupeta ku-chungwa ku-beta khu-pindula khu-sessa, khu-biirisa ukweela ku-kunguta, ku-sensa ku-anena yeela ku-peta kupementa, kugulusya ukwela (ela) kupeta kwi-nira (ku)peta peta kupeta yeela kwera uchunga (i)yeel*a kupeta (ku)peta ku-evha ukw-ela kusesa kupeta kupepeta kupeta (ku)peta ku-peta (ku)peta okochonga/okohonga ku-heta gUbeta ukupeta (kU)beeta u-fenenta ufenenta kupementa kwi-peeta khupeta ukwela (ku)peta okweera kugosora (kw)ela ukweela kwelula kwera,kuheheeza okwera (ku)segesa apete kuheta ohu-serecha, ohu-honja kipeta (okw)irura kugosoora yeela ryOlO -yonga kuBeta -elula kwinaina iel*a ukwela kupeta kupeta [kope*:ta] ku-peta sesa ku-heta ku-heta kwerula 938 (ku)pindua turn upside down, turn over v (ku)seetula ku-hitua -hitua kupilula kubinduka kupugurusa ku-bidula kUvIndUra ukusenula goochora,kouramia ipfululia ku-junika kuhindura (ku)hindula (uku)bindula;(uku)galamula kuturukania (oku)fumbika kUkulumanya (kU)kulumany'a ku-bidula kuhindula wereta uguchulangula inamia okufumbika-ira ? galulya, sunamixa ukupinduka alua kung'anamula uguhindukiza/ukuchulika okohonchora okogaranchora,okohonehora,okobhomobokora? -hindula ku-golula ukugalulila kw-andulula ku-galanjuba, ku-sulika, ku-vuunika ku-bidula khu-kunamula khu-yuusa, khu-khwinamisa, khu-kwiisa ukugalula, ukukupula, ukupindua ku-fundika ku-pindikula yaalwo ku-hinika kugalulanya ukusulika (sulika) kung'anamula ku-naminya (ku)ng'anambu kupinduka yaaruta kugarura (kw)alula iyaalua kungi okupindura? kwindwa ? kung'anambula; kugubika [vessel] (ku)ng'anamula ku-pindikula uku-senula kugharura kusanusha kupindul# kusamusha (ku)galambwa ku-galambula (ku)pindula kuhocholi ku-hitula gUpIndUka ukusanusy# (kU)pilUla, (kU)pIndi+ ? u-kunika ukundughusia kukupama, kupindula kwi-pEEndula khukalavula ukugeludya (ku)pindula kugalambua okujumika kubika senula ukugalula,ukukupula,ukupindua (ku)kuchulika kujuumika kujumika hansi (ku)jumika galuzanya kuhitua ohu-khalamia kiselula (oku)garura guhindura aruta, alua ryoba -syoria;gharanshora kukundika -pilula kugaruka ighaluo (uku)senula kubilivandula kupilula [kopelo:la] ku-galausya hiringitya -hinduka ku-hitula, ku-bidula kuhindula 939 (ku)pinga obstruct v (ku)dumulidza ku-pinga ku-zuia kukana,kupinga kurigiriria kugiria ku-lema gUkararia ukuyalila gotanga ku-kungulya (ku)tanga (uku)beesa khokhenga (oku)siligisya kUsiIIa (kU)siIa ku-bishia kwangilila lelya odende ukuzibhila ku-hinga? (oku)ingilila syukulya b*inga kukenga rebera ukuribha,okogeterra -kiba ku-lema ukupinga ku-sita -goma khu-shinga khu-khiisa, khu-khingilila ukuzuia, ukulezya, ukupiinga ku-zibiza, kw-esimbamu ku-divila imina ku-pinga kudinda ukuchinga (chinga) kuke_nga kwi-gala (ku)pe_nga pEnga kupinga iruviya kurigiiria (ku)riiria (i)shiingia okupinga ? (ku)kaniza koma uku-chinga kwanga kupinga kupinga kupinga (ku)pinga ku-penga (ku)pinga kubhinga (current use) ku-kindika kUlema ukusigil# (kU)gonda u-hitiya ukingia gikuva kuhana kwi-pEEngEla khutanicha,khubecha ukupangidya kuzigirira kukingikia, kupenga okuzibira kubuza cinga ukuzuia,ukulesya,ukupiinga (ku)tanga kukingira,kwita,kuzibira kukikiriza (ku)kingira,(ku)sikirira azije kuhitua ohu-hinga, ohu-khaira ? kikhanisya (oku)hakania guhakana (i)lia -ryokya ukwanga kwikereerania ? kupinga -tanga inga il*egha (uku)kania kusigha kukana [kukana], kupingu [kope:n*g# ku-sivila hakana ku-kikiza ku-hinda kutanga,kuzibira 940 (ku)fifia fade, disappear v ku-aga -fifia kuchilila kuthirikiria kujujuka ku-luzu kUUra ukulowelela gosira fifia ku-gotta kwikota,kwipfunya (kw))leeruka (uku)yaga kunywerera,khonyaara (oku)bulabula kwaa (kw)aa hachioneka kuchuzya ifoo ugukopoka kurira okuwao,okubhulabhula limangila ukujaga itekelea kuyaghanika ukufuna sira uguchukera -fifia ku-fila ukusovela ku-rimira ku-haghala? khu-khama khu-kyukyukhaa ukufifela ku-saanawo ku-dimika inyia ku-hwang'anika kutega ukuponga (ponga) kufifila, kuyaganika ko-gota (ku)hoba isiya kuthirikiria (ku)ura okunyerereka kuhobha (ku)fikilila ku-ushelela ukuzimanjika kusundagira kusoba, kuchuja [fade] kuyalamil# kusoba,kuchuja(fade) (ku)umala hoba (ku)yaga okuchunkeera ku-fifiya kUzimIla ukujongela (kU)zimangUka u-nyuumpa ufinda kulanguha kwi-limauseela ukudimangila okunywengyeberera kurenga,kunyika zima ukufifela (ku)welela kuhunduuka,kucucuka kubura (ku)hotoka ateeje kufaafa ohu-khotao kilitipala,kyaganisa (oku)bhura guhera (i)heka -sabasaba -nywerera;-hwerera kujimila -bulila kuthirikiria ititia pfinya, ir^ekyia (uku)zimanjika kujonga kuchilila [kocile:la] ku-similila hwerekerera -ififila kubura,kuhunduuka 941 fira spitting cobra n ilifwiila kifutu suiya iswila ntarara imila njigu chigawa Itaara nalwiko rirubi kivuva nkolonkima ichwira enchwera inyamwilu wamuhwa ifwila chigao, mafasa enzubi inchiila gIIko injubi nyamwilu inzoka funyila inchila iritwera iritwera chigao uchiko itafufu shihiligoma ikhiilakhima enhowogo isota lilakea lipetela, nachih-(?) injoha nalwiko lisatu kihirigoma kifutu neemina ntuira rimufui e-vumbe nyamate swila swila likwapa nduguvalu ritwera ng'hobogo injoka nswIIla njokha mwiru inswila moma (a kind of snake) inswila ntemera kupela enchwera incira mufi enhowogo enchwela encwera encwera inswila faasa emburuhi fwira wamuhu inchiira -sabaga hohera swila mfwira kiramanyore isingo vumbe nyamwila iswila [eswi:la] liiteo wamuhu futa empiri,enchwera 942 ufagio broom n ifyagililo hagio hagio ichifute kibati mfagio fagilo kIvati ichisanzi ekeabuso uvwaghiro kyeyo umukubuzo ekyeyo,ekyererezo ikifyagililo icheyo zetewa elyeyo UvyaIo;UtutI UvyaIo,kItuti fagilo echeyo,elebyo ufakio umukubhuzo kInato elyelelelo ikipute unkunilo kifakio mpyaghilu umushagizo ikieyo ikyeyo,iryeyo fagilo fagilo ichipyelelo ifyahiriro lweyo chiseyo shieyo siyeeywe icheedo, ichipyililo kyeyo sipyai, sadada ufakio chipya(y)i ishusilo ichisanzi lifyagalilu ameyo mpyagila mpyagilyo lipyaghilu ufakiyo kiegeri kiereo khayo urweyo mpyagalilo chipyai shipyaji ulusyanzi orutewa mwejo lufwayilu mwejo mfyagilo lipyagilo mfyagilu rifagiro hagilo ikUmbo umwejo cheeyo ifaghwio ifaghwiro ishisilo kyUUmbo fyakililo icheedo lfyagiru mpiagilo ekyeyerezo,ekikondozo umukubuzo cisanzi icheedo,ichipyililo echelelezo ekyeyerezo ekikondozo ekisingolezo ilyusilo haghio olweyo, esyeyo ishusilo ekitewa,ekyeyo umukubuuzo kyiayia nsabageri 9 ikyeyo;ibhirundu ikumbo, cheyo mhyagizyo kujiata kyaayio chisanzi lupyaghililo ichifute [ecefu:te*:] chipyaji ebitewa,ebyeyo ufagilo hagilo omushagizo 943 (ku)fagia sweep v (ku)fyagila kufyaghila ku-hagia -hagia kupyela kubata kufagia -fagila kUvata ukupyela koabusa ikula kw-elya kukubuura (kw)eya,kwererera (uku)fyaagila kotarikya (okwe)yelela,yeelela kUtuta;kUvyaIa (kU)tuta ku-fagila kukukumba aiya ugukubhula hata okwelela pyagulaa ukukuna fakia kupyaghila ukulyagila ukueya ukweya ko-fagila ku-fagila ukupyela fyaira kw-ela ku-sea khu-yenza khu-khweya ukupyiila kw-eya, ku-fagia ku-pyaila yayia ku-pya(y)i(l)a kwusa ukupyela (pyela) kufyagila kweya (ku)pyagila pyagya kupyaghil# yaangata kwegera (ku)erea (i)haiya okweerera kupyagila (ku)lambula ku-pyajila uku-pyela kotareki kupyagila kufwayil# kupyagila (ku)fyagila ku-pyagila (ku)fyagila okotareki ku-hagila gUshagUla ukupyagila (kU)pyaagUla u-faghua ufaghua kwusa pyaagula khufyakila ukupyila kufyagira kufiagila okukondora,okweyerera gukubura pyela ukupyiila kwelelera? kweya,kweyerera kweyerera (ku)singorra ahwuse kuhaghia ohw-eya kifwagila okweya,okutarikya gukubuura ayia -sabya ukweya kupyagula -hyagila jiata iaiya (uku)pyela kupyaghila kupyela [kopje*:la] ku-pyajila tarikya ku-fagila ku-hagila ku-shagila 944 figa (=mafya) hearthstone for putting pots o n ilifiga, figa figa ifiya(amafiya) ibiga ifiga (mafiga) figa mariko amaziiko riiga ifigha (mafigha) liiga ishiga ehiga ilifiga rigiha lisiga Iiko mavia ma iko mafiga ihiga mashia ishiga;amashiga mahiga ma riiko amasika imapiga amasiga mafia lifigha,mafigha amahiga amagiha irigiha,amagiha figa figa amafiga mafya ssiga siga mahika kamayiika ifya / amafya ighiga mahija isia mahindili ifiga amasoswa lifiga / mafiga amahiga lihiga / mahiga liga lifigha isiya iari iya ngerere amasiga lihiga / mahiga mafiya maiga i-swaswa / ama-swaswa amagiha figa mafigha figa maiga mafiga lihiga / mahiga rigiha figa amafiga ifiga, ihiga ifiwa mafighwa amafiga liiko, mapigua mafika ifya, amafya lifiga / mafiga maiga amahega ishiga soswa / masoswa ifya,amafya ihega amahega amahega ihiga ifiga figha amayikha amafiga amagiha ishiga mafu -saga rigiha ishiga ihiga, mahiga maari mashigha swaswa / maswaswa mafigha ifiya [ifi:ja] / amafiya [amafi:ja# liiga, amagiha mfiga mafiga ihiga(amahiga) 945 (ku)funua uncover, reveal v (ku)funula ku-gubua ku-bua kukupula gukunura kufunukua -gubula, ku-manyika ..? gUkunUra ukukuluwa kworokia obobisi pfunua ku-bikula kupfundurura (ku)shuulula (uku)fwikula;(uku)fumula kundukura (oku)fundukula kUkunUa;kUvwikUa (kU)vuany'a ku-funhula kusubula? ifunuo made ugufundurula kuguuria (oku)sikula wumbula ukugubukula shukua kugubukula ukutwikulula okohonyora okohonyora,ogokondogora -gubula ku-funula ukwigula ku-kumukulu -gubula, -pambula khu-funula khu-funula ukukupula ku-fundukulula ku-unukula isukwa ku-hunuku(l)a kwigula ukukupula (kupula) kugubakula, kufwe_kul# ku-vura, ko-vora (ku)hyekula umukwa kugubutula funua gukunura (u)kunura findukura kuhyekula (ku)vunukula ku-unukula uku-wika pa lwenze kukundukura kufunula kufughul# kufunula (ku)gumkwa ku-hekula (ku)gubukula oghukondokori -funula, gubula gUkundUla ukukingul# , ukukuputula (kU)kumbUUla, kumb ? u-kunukua ukumbura kugwinkula kwi-kunUkUla khukubukhula ukukub'ula (ku)gubutula kugumukua okushwekura,okworeka gupfukura yula, langisya, manyisya ukukupula (ku)fundula kushembuura,kufunduura kusukura (ku)sukura kwinkula kughubua ohu-tumbula kigubutula (oku)hasurya gupfukuura (i)funua -sagata okokondokora kukundula -fundukulula gukunura iamba, ipfunuo (uku)kupula, (uku)wumbula kufunukula kukupula [kokupo:la] ku-unukula kyora -inula ku-gubula kufunduula 946 (ku)finyana be shriveled, wrinkled v (kwi)tonya ku-kunjana -finyana kufinyana gukunjara kunyaya mangonya ngonya kUvivinyana ukumata komigana kw-elingalinga kuzinga iminya kugira embatabata,kushataara (uku)kunzing'ana kwikunya,kwingarara okujila jifunyo kUkUnzana (kU)kUnzana ku-ikunja hamwe ichuna kuhuhunyana okwifunya ikunyate kunja ng'unjo kukonjana ukukanyalana ? iringara okobhandrrania -dikunjika kui-finyafinya ukukwinyana kw-ikunya khu-niala khu-khwifunyaka ukuliisina kyefunyha ku-kwinyala ikukusha ku-tonyana kukintana ukukonzana (konzan#) kukwinyana ku-niara kutomihana ikanyakanya gukunjara (u)kunjala (ku)finyana ku-junda uku-kwinyana kosugundana kutungana kwituna kutungana (ku)sukutwana ku-tonana (ku)hinyana kwighuncha kw-ekunja ukutitana (kw)igolida, inya + ? u-tenda nkunjuura ? gihina (h?) kusinana kU-kEsina ukukuntana kusukunuana okufunyabarara (ku)finya ukuliisina (ku)futenga kukokota (ku)genya,egenyi ? atotane kufinga ohw-efumbafumba kisinana (oku)isubhunda gutabayanga msagati; bosagati ukwikunyakunya -iviga kwiinya ikul*emal*ema (uku)kwinyana kufinyana kufinyana [kofin$a:na# ku-swinyala subunda ku-nyongela ku-finya kufunyahara,kugira emifunya 947 (ku)finga protect by charms v (ku)fiinga ku-finga ku-finga kuzindika kwoba kufigika ku-finga kUroga ukulemwa koebereria fingo ku-kinga (uku)diinda kokona (oku)kinga kUvinga (kU)vinga ku-izindika kusilika ianga ugukaga kugutIra okutema obhuike uxupiinga ukusingana nyalimtobir*e kwisinda,kunyuva lyamba ukwikinga tarra ogokaga,ogokomirya mkulu, komala? ku-funga fingo ukwisimika ku-laula -kinga, kw-ambika khu-salachilwa vuvila khu-khwiisalaa ukuzindika, ukusimpa ku-siba-obulezi ku-mangula ir*ashyo ku-lichilika kutemela ukuizindika kwike_nga ku-vida uvwanga ? kujikyenga kwi mite# kusindika kumira (ku)mirwa (i)sesa okukaga? kutegha ku-ilagula, ku-ikomaya uku-sinka kushinga kukinga kushinga chimama kokagha -zindika (kU)kaga, (kU)su'mbA ? u-laima ulaima kufunga kwi-kEEngEla ukuzindika kukaga okushandaga simpa ukuzindika,ukusimpa kusirika okwetanga ehirizi afinje ohw-hinga, ohw-ehwihira kifinga (oku)kona gutabaara irashilwa -sahama okokagha kukaga -kaga kurigiria (uku)sinka kufinga kuzindika [kozinde:ka] ku-lipitila simbi ku-kaga kukaga,kwekaga 948 (ku)gugumiza stutter v ku-gugumiza ku-ngumiza kuchika ichilisya kugugumia ku-gugumila gUtaIrIria ukutetesula gotutura ghughuma ku-guguma kugugumiza iliyoojo khotatura okwaika no bujojo kUthita chigagazika kutitila midimisa ukugugumila (oku)kutila tamantama, uxu- itehe aye ni kitava ikugigimiza okotatura ogotananta,ogotatura -gugumila -chigugumiza? ichilita ntantayi fingiro shilimi khu-mimikana ukutesula ku-gugumiza, ekiguguma ku-tatalidya ir*er*efo ku-yakanija kulonga ni shilit# ukutitisha (titisha) kumamatila ko-moroma kevoyo kimama mamaya kibubu gutatiira (ku)ichumia (i)hededya ekigugumisi ? (ku)c_h_ima shimeme ichilita - kigugumizi kutatura kuatatika kugugumila kuatatika (ku)mamaya kimama (ku)mamatila oghutatura kigugumizi gUhahatIja ukutatabila (kU)hahatIja u-gangana ugangana ishilita kwi-sekema ukutesula (ku)kuga okugamba oburimi sita [noun: cimemele] ukutesula kunetaneta kuhebebera kumirakubi (ku)hebebera kughughumiza esirimi kiyisisimisa (oku)tatura gutetemera irere fua # space ? # sakama 9 okototura kutananhija -kahaga ? iwowor^a (uku)landa ichilita kuswelela kuchika ichilisya [ecele:sja] ku-gugumila eritatura chigugumo kugugumila 949 (ku)soma read v (kwi)mba ku-soma -soma kusoma,kuwazya kuthoma kushoma ku-soma kUthoma ukusoma gosoma thoma ku-soma kusoma (ku)shoma (ukw)iigila;(ukw)imba okosoma (oku)soma kUsoma (kU)soma ku-soma isoma kusoma soma isoma ugusoma thoma okusoma soma isoma ukwimba sooma isama kusoma ukusoma ogosoma ogosoma ko-soma ku-suma v*elenga soma isoma, ikulosha ku-soma khu-soma khu-soma, khu-khwiilwasa ukusoma ku-soma ku-soma ikulosha, isom# isoma ku-soma kuvazya isoma ukuwelenga (welenga) kusoma ko-soma (ku)soma soma kusoma isoma kuthoma kuthoma okusoma kusoma (ku)soma shoma uku-wazya kusoma kubala kusoma kubala (ku)soma ku-choma (ku)soma oghosoma ku-soma gUsoma ukubala (kU)soma u-soma uhanya maore kuv*azya kwi-shoma khusoma,khuyimba ukusoma (ku)soma kusoma okushoma gusoma belenga, soma ukusoma kusoma kushoma kusoma (ku)soma amale kufyoma ohu-soma kiyimba (oku)soma gusoma (i)soma isoma salahu okosoma kusama -soma kuthoma isoma (uku)wazya kukwimba kusoma [koso*:ma], kuwazya [kov*az*a] ku-syoma soma ku-soma ku-soma kusoma 950 (ku)poza cool, cure, heal v (ku)pola ku-hoza ku-hoza kutalazya kubona kuhoresha ku-hola kUvonia ukuzusya gokindia,kogwenia nura ku-wonia kuhoza (ku)hoza(in case of disease-(ku)tamba) (uku)pola;(uku)polelela kunyohya,khohorya (oku)nyilisya kUvosya (kU)voa ku-hozha kwehulizya,kutagula ifoo uguhoza;ugukiza kuhonia okuosha,okwola tindikula, po ? ukutsitsimia,ukutsitsima hor*a, hor*er*a kuposya,kuponesya ukuhoza kindia ugukindya hoza ku-hoza ukuhatazya ku-horya -hola, -hona, ku-polesa khu-honyinya khu-wona ukupolelela, ukupola, ukuzuwuka ku-wona ku-pola iforisa, ishii# ku-poja kuhatalizya, kupozya ukuzusha (zusha) kupora kupona ko-honyia (ku)lamisa poneya kupoha, kuponesa ivoliya kworia (kw)oria (i)hair*a okuora (ku)polec_h_a ku-poya uku-talazya komititi kuposha kuposha kuposha ku-lopola (ku)pola okumititi ku-hoza gUpIla ukutalalisya (kU)poja u-riura, u-foria uforya kuhatazya, kuhatal# kwi-polya khupocha,khupona,khuponya ukupodya kupozia kupoleya, kuponeya kulagua okuhoza,okukiza,okukira gukiza zusya, zuzya ukupolelela,ukupola,ukuzuwuka kuhoza kuhoza (ku)kiza apozye kuhoza ohu-wonia kiposa (oku)meza,(oku)horya guhoza (i)shia -salokya okokendya kupoja -hozya kworia iol*or*a (uku)talazya, (uku)lwazya kusuvuka kutalazya [kotala:z*a] ku-posya mezu-zirirya -hoza ku-hoza, ku-honya, ku-hona kuhoza 951 (ku)pofua spoil, blind v (ku)bofola -pofua kutongola kuthukia kubara meso ku-pofula gUcUkia ukupofuzya ekerimbote?,omouko vywagha mitho kw-ojuwala kuhuma (ku)humisa (uku)bofola kuhukurya oku(otufya) kwananga kilalinda ku-tobola meso kuhuma aribita uguhumya;uguhumisha -thukia okuofusya(sh) tulucha ukubosotsa tosoa kupofola ukuhumisha saria ukuhukura -pofula ku-pofula ukugoga amiso ku-hokula ku-bofula khu-vekhulitsa khu-boofwasa, khu-khwonaka ukupofuzya ku-tuluwaza, kw-onona kw-ausanga ipara miso kutonkola ukutonkola (tonkola) kupofola ku-vakuriza kuhoto miho kudoja yaaribu kwethia mutumumu (ku)ura metho okuofusya kususu miu uku-tonkola kohukuri kupofula kupofuka kupofula kipofu (ku)koyola okuhukuli ku-pofola gUbokuja ukonanga amaso (kU)Biipya,(kU)hofucha u-rua, u-fokuya ufokuya kugoga aminso kwi-pokulya bofocha ukupofudya kupa lwisi kitolo, ndolo okuhumya pafuzya ukupofuzya kuhumaza kusisa,omufuwamaiso (ku)sisa apofushe kughausha tun_t_u ohw-onona, ohu-wofula kipofula (oku)hukurya guhumya -sama -hukurya kuBokuja -hofuzya gutumuma nyamar*a (uku)tonkola kudosoka kutongola [koto*n*go*:la] muhoku -tobola belenge kuhuma 952 (ku)pona escape, recover v (ku)pona kusila ku-hona ku-hona kupona kubora kukia ku-hona kUvora ukufyuka kogwena,gotimoka kia ku-wona kukira (ku)kila (uku)poola;(uku)pona kohora - from illness,kohona - from accident (oku)ona,(oku)ola kUvoa;kwIvitha (kU)vonoka ku-hona kukila,kwehulila ichya ugukila;ukuluhuka -hona,-honoka okuona,okuongela,okuola puluguxa ukupona,ukukimbila hoa, shiha kupona ukukila hwena okohona,ukuhwena -hona ku-hona ukupona ku-tija; ku-hinduka ku-ssuuka -hona khw-ihonolokha khu-woona, khu-furaa ukufyuuka, ukupola ku-wona ku-palanyoka iikya ku-pona kupona, kupulumuha ukupusuka (pusuk# kupona ko-hona (ku)lama pona kupona ivansha kwoora (kw)aruka (i)hai okuora kulama, kulema (ku)lama uku-pola kuhora kupona kupona kupona (ku)pona ku-pona (ku)sumuka okohona/okohora ku-hona gUpyanja ukupona (kU)pIla u-tija ufora kupona kwi-pona khupona ukupola, ukufyuka kuliona mbaka kulama okuhova gukira pusuka, pola ukufyuuka,ukupola kukila kukira ? kutoroka (ku)cwa ahwitule kuhona ohw-eiba, ohu-ona kipona (oku)hona,(oku)hora gukira ishia samaja -hwena;-hona kupila -sila gukuthura ichia (uku)pola, (uku)pulumuka kusoka kupona [kopo*:na] ku-lama hora ku-hona ku-hona kukira 953 upote bowstring n ludzidzi upote uupote,ulukusa ruga luga lwa ndana lugozi rUngi rwa Uta ulooze obota urithi lwa vura lukosi urugye ulusisa oroge oluga Ulii uta oluga oroo umudya Uta obukoma ulupoto uta luwoyi lwa upende uluge orogai ro obota orogai kamba uta ulupote vura lusakala akapwe ka wuta olukosi lunyinga lupote, lungo ahakusa ulusinga lukuji lugoi upindi uruu rugaa murii ywa uta oruga lugoji u-lukonje orughe lupote lupoti lupote lungi orughe ngole ya uta ulupote lUge u-ghohe wa uta ughohe wa uta kupota lUdigi akapwe ka b'uta madewi lukambala olulego akapwe-ka-wuta omuguha gubuta oruga ulupote ughoe wa uta esibeto ? ukumbi oruge uruge sanka:yek oroghe luge luge ruga ur^a lukusa lwa wulapwa lupote uupote [o:po*:te*], ulukusa [oloko:sa] nngoji wa ukunje oruge ngole oruge 954 (ku)pwa dry up, ebb v ku-hwa -nyaa kukala kubwa kuoma kw-ita kUma uukupwa kwomia ku-kela kumuuka (uku)kala yoma(maji) okugenda kwa inyanjo kUnyaa (k)Uma ku-nyala omya okuuma uxwikunt'imiji ukwuma kube(ta) kulela muchi okohwa ku-hunguka nyala ukupwa ku-nyahuka -hungula khu-khama khu-khwomelela ukukama ku-kala ku-jumila, ku-pwalela ku-nywa kwuma ukupwa, ukukam# kuyomale_la, kube_ kule_la ku-kama (ku)joma kuyuma yuumiya kuuma (ku)uma kujomalela (ku)c_h_akamila jumula ukupwa kuoma kupwa kupwa (ku)buyu ku-joma (ku)yuma okwihoma -nyala kUjakudIma ukumika (kU)kama u-fwa ufwehera kwuma nkwaangU khuyuma ukukala (ku)yuma kuyomeya okwoma (ku)pwa, (ku)kama ukukama kwoma kwoma uhwume kuhwa ohw-oma kikhaukha (okw)oma gukama yooma -sasaba okoma;okohotoka kuuma uma (uku)fwa kupuseka kulala [koka:la] ku-umula kwoma gahungula ku-nyala kwooma 955 pwani beach, coast n (ku)mwani mpwani mpwani kumbwani mbUa mbaimbai ya bahar# ufukoni ngUvarI engegu pwani orwegeego lw'enyanja,omwaro imwaani ng'wanyi ijekelela mbwanI Ulee wa Ukanga mwhani hachambu kurusi hUgUrUru omwalo impwani kumbwani kandeni mhanga,mbwani impwanyi kunyancha,kunguguni mwani mhwani kumpwani mpwani mwani khu-luchinga ipwani, pabahali, pipwani olubalama-lyenyhandha manga pwani kuluvazu kwa sumbi# impwanyi [< Sw.] mbwani lujinga mbwani kumbwani guterene ilia? ekigobo mbwani mbwani ku-mbwani i-chifuka mbwani kumbwani mbwani (ku)pala mbwani mhanga nyancha mpwani ng'hwani umpulo waalo, ng'hwaani mpwani mpwani kumpwani mpwaami mpwani kupala inkombe nkumba ipwani,pabahali,pipwani omwalo orubaju,enkungu,emyegyeego omwaro omwogo nkandankanda ya (ziwa, mto, bahar#) esigenya imwani inyika sEdani kunyansha hanse ng'hwani mpwani ruganka chomba mpwani mwani kumbwani [kombwa:ni] ku-mbwaani kunyanza mwhani mpwani omwaro 956 (ku)sikiliza listen v (ku)pulihidza kuhulikisya ku-tegeeza -tegeeza kutejelezya kuthikiria kusikira ku-tegeleza kUthikIrIria ukupulikisha gotegerera irania ku-wulira kumviliza (ku)uliliza (uku)pulikisa kotegerera (oku)tegelesya nyadanya kwIthukIIsya (kw)Ithukiisya ku-tegelezha kuhulilizya adanya ukumviila(uguteg'amatwi) thikIrIria,-thikirIria okutekelesya tegelelya ukupulihitsa,pulihitsa hotania kupelekesya ukukutegeleza okotegera ogotegerra,ogoteng'ekya -tegeleza tegeleza ukutejelezya ku-yerera ku-wulila ku-hulikiza khu-hulishitsa khu-wulilisa ukupulikisha ku-wulirisa kw-igwilidya -ar*anya ku-pilikani(l)a tejelezya ukuuvwa (uvwa) kupe_le_ke_sa huririza (ku)pelakane pEkanya kupikanila arannya kuthikiira (ku)thikiira (i)hu`tanya itegeresya kujogwanila (ku)vela pilikanishia uku-teyelezya kupulikisha kupikanila kupulilusha (ku)pikanyia ku-johwanila (ku)pulikisa egwitegheereri ku-tegeleza (gU)degeleka ukupilikisy# (kU)degeleka u-tegheeya utegheya kwinvwa kwi-tegeela khupulikha ukutegeleka (ku)pikana kuyowa okuhurikiza kwumva ? uvwa ukupulikisha kuhuliliza kuhurikiza kuhurikiriza (ku)huliriza ahwunvye kutegheeza tekeresa kipulikisa (okw)itegerera kumviriza ihania -sEka -iteghera gudegeleka (degelekaga) -hulikizya, -omvulika thikiria ar^anyia (uku)teyelezya (ku)pulikisia kutegelezya [kote*ge*le*:z*a] ku-pilikanila itegerera -tegeleza ku-tegeleza huririza,huliliza 957 (ku)pumzika rest, take a holiday v (ku)pola ku-humwiza -humuiza kusupa kunogoka kuhoresha ku-humula kUvurUka ukupuuza gotimoka,koginda erusa hema ku-wumula kuruhuka (kw)ikya,kuhumura (uku)suupa kwoyera (okw)isya omwoyo kUthUmUa (kU)thUmUa -bwihila kuhumula imuya ukuluhuka kuruka,-hurUka okuumula supa ukupumusika,ukukeka huma kupomulela ukuluhuka ukumunya ukumunya -buhila -humula ukutuzya ku-humuluka ku-wummula -bwihira kihulukha khu-woola ukupuuza, ukwesa ku-wumula ku-pumulila -imuya ku-yewele(l)a kutuzya ukupuza (puza) kupo_mule_la ko-sosa (ku)pomulela pOmOlya kupumlila iimuya kunogoka (k)uruka munya kupomulela (ku)puma pumulila uku-puza kutegerera kutusha kupumulila kutusha (ku)pumulia ku-pamolela (ku)pumulila okomunyunya ku-humula gusula ukutusya (kw)isuuhya, (kw)ifukUla u-tuya utuya kutuzya kwi-shuupya khupola ukupuda koyera kupomolia (ku)humura kuruhuka puza ukupuuza,ukwesa kuhumula kuhuumura kuhumuraho (ku)humura atuye kuhema humula kituya,kisupa (oku)munya guhuumura imua -sEma -munya gwifula -ihumunsya akunooka onyonya (uku)puza kupuma kusupa [kosu:pa] ku-pumulila munya -humula ku-humula humula 958 (ku)punga (pepo) exercise; drive out a devil v (ku)gendagenda ku-hunga -hunga kukunsumba kUragura kuwinga ku-hunga kUvinyUria ukutuntula goseria enya chieni kukungura kubinga enchweke (uku)teembeela kusindora (oku)tuuta kUlUngya aimU ku-hunga kusomola idasa -ruta ngoma okuchunda,okusosya kamukaza kimbilya imandin + ? lakua kuhomesya masuga ukuyebha okoragora okorengoramaki,etaro,ukuhumbya,okogendra ? -hunga -hunga masheto ukwiv*umbulusya ku-vinira madogori ku-winga kinyamkera khurulitsa lidimoni ukulaguzya, ukulagula ku-zimula-emizimu ku-punga yaanta ku-punga kuyiputa, kuyisay# ukufutilizya (futilizya) kuve_nga mizuka ku-kunga kube_nga pOnga kupunga ilafya kuragurira kuinga nkoma ekumwesa kutopo masetani uku-chinila kwoera ? kufumya imipepo kukomangila kufumya imipepo (ku)punga ku-punga (ku)vinga mwensa ku-hunga gUsulwa (lUyaga) ukukaga imbep# inyali (kU)puuga u-juncha, u-simbuya uheya lawi kwi-kilipUUla ukupunga kuwinga shetani (lihoka) kuponga mbepo okusaakirira (ku)tuntula ukulaguzya,ukulagula kukungula kuzana (ku)binga omuzimu apunje kuhunga ohw-umbula kifunya,kipeng'a guteguura;kuvuura sEra -huha;-sengera kugaba -kungula kwingata iuto kisusa # kisur*a ? # (uku)fumia ichiwa kupulua kukunsumba [koko:nso:mba] sengera-iragura ku-hunga ku-hungo mpepo kunguula 959 (ku)tegua wave, let off a trap, remove a v (ku)telula ku-fyusa ku-usa kutengula gutegura kulekerea mdego -tengula gUtegUra ukutyula gotegora deghua ku-tegula kuteguura kulogoolora, kuteguurura (uku)telusa kutuzurya kUvingUa (kU)veta,(kU)tenka muteo ku-nasula, konzola kutegulula iteka ikwiirie ukwunzula tegura,-tegUra okusosya tyegula ukusupatula,ukuhetsa ter*ua kuterusya ukutegulula ogosansora uguchabhora,okomburya -fatula ku-fambula ukutegula ku-sambula ku-hoza khu-rekula khu-reekula ukutyengula ku-tegula ku-lingula iteruo ku-lawula kutegula ukuteula (teul# kuwopo ntegu ku-tigura pyatuya (of a trap) kughopola gutegura (u)teula kutenula [trap] (ku)fyant_ula ku-lumba uku-tewula koheti orukhobha kutegula kukopatula kutegula (ku)sagula ku-lopola (ku)fyatula okurusya (let off) ku-fyuka gUsesela (kU)paafula, (kU)puuga u-simbuya umiminja kwefwa, kutegula kwi-tegUla khutelusa ukutyegula kusagula okuteegura teyula, silula ukutyengula,ukutegula-ilyuulu kutegurura kuhuba-engaro (ku)tega ategulanye kudohoezya ohu-tekhula, ohu-luula kitegula umtego (oku)masura(mutego) guteguura iterua sEsE -tembora omotegho kukagula -tegulula gutegura tal*asuo (uku)tewula kuteghula kutengula [kote*n*go:la] tizura -sigula ku-fyusa kuteguula 959a (ku)tegua mguu sprain the ankle v (ku)tenguka iligulu ku-tenguka muundi -bonda muundi kutenguka kubenia kuwina kunjula mgulu kUnIka kUgUrU ukutyula ikuulu goteng'eria shughulua kw-evuna akabonge kuhinyagara (ku)myoka okugulu (uku)dendewuka kobheza (oku)nyoka okugulu kUituka;kUkenyUka (kU)kitaka kUU ku-sigula mgulu kunyoka eduka ugukaashuuka -thenyUka okulabhuka tagalalaa ukukorogoka ikilunde inyelisa kulongonyola kigholo ukukahuka okobechenoka ukubhichenoka -tenguka ku-isigula ukuvyuguha ku-lavaa -golojoka khu-vala shilenja ? khu-buunutsa ukutegula ilyuulu ku-nuuka ku-kunyugula lidodo yer*uka ur*ende ku-huguyula kuvyogoshela utyula akankonchi kukolong'onyoka kigolo ku-tigura imbigiyi (ku)litilagula kuleleghuka yeeruka urende kwenia (ku)lontoka (i)imishika kbono okunyorosya (ku)teteleka (mwendo) ku-lumba pa libungo ukuvuna ichinama khotimbura kuteguka kufwikuka liwulu kubeguka (ku)teguka okobhera ku-tengula ukupisula ikilundi (kU)m'yoola (kUgUlu) u-tenkuka utumbuka mughuu kwi-tuumbUla mUgUlU ukuchula ilyulu (ku)ligulugujula okusikira (kw)inya kuhendeka kucwa okuguru (ku)henda akakongo ijoli ? ategushe kutengua ohu-....? kitegukha (oku)bheza guhinyagara ihenguka kasEsE -bherenshoka;-ghona kukalabanika -labula kulugu kwenia igher^uka kur^ende (uku)tewula ichinama kuteghuka ulughulu kutengula [kote*n*go:la] ku-tiningula lukongolo kubeza ku-siguka mgulu kw-etengula kurabuka 960 wivu jealousy n weje wivu wivu uulinga ngoga iriso wivu wiru uuzuwa, ulozu endamwamu funukwa ishari eibuba uwiifu rihari olwiso Itomo kIwIu wivhu olwiso riso iaanta ingemvu Uiru olwiso,lichubi uwilu ikitule wifu wifu ifuha irihari irihari wi(n)vu wivu akav*ini kivina; miso male buggya, mpiiga wivu khw-ikhayilwa libuba, likoko akalumwa, iwuwa obugya ing'ou kinying'u, ndoos# inongwa umwone uzua wifu embodoka wipu mwigu wifu, weya iriso ruriitho ruriitho orwango wio nc_h_anje wiu, ku-monela dede u-wuzuwa kubhenyuka bwufi wifu bwufi bwiu mambwihi wihu rihari finju, kudila wivu ulu ? ubufi iBUBa wiru ghusia uv*uzwa wElu wifu ib'ub'a luholera bwiu eihari ishari uzuwa akalumwa,iwuwa ibuba eihari eitima ihali uwifi uizu, finju embaliha uwifu erihari ibuba (i)heuka -sega orong'era;seng'era wilu ibiiba/ibuba ? rutiitho wunyenyi (uwu)zuwa wifu uulinga [o:li:n*ga:] wiu erihari wivu wivu omwiiso,omuziny..? 961 mbuni ostrich n nyaluhundo mbuni mbuni imumbo nyaga nyaga mbuni nyaga embuni mbuni maaya enyonga (?!) inungu inyofi nyaa nyaa mbuni enonzo mbuni nyaga inyonjo imbuni imbuni nyaa inungu inungu mbuni mbuni mbuni mbuni mmaaya likhanga maaya embuni maaya mbimbi imbuni imbuni, inyonyi imbuni [< Sw.] livudo mbuni mbuni nnyaa thirai thirai mbuni enyofyo ? mbuni rihari mbuni mbuni mbuni enungu mbuguni nnongu nongu murova nungu area nUUngu ombuni mbuni maaya embuni maaya maaya maya mbuni maya imbuni inungu imbuusi -segEra inungu nongu nomvwi nyaga nyagha mwakatala imumbo [imu:mbo*] mbuni enungu mbuni mbuguni enyoonzo 962 -pya new n -pya nhya -pya mpya (i)mbya njeru mbishi yahaluse gIcerU iimpya ekeyia mbia kiyaka kishasha -hya -pya ihya -yaya kiorokya nzaU kyeU -sambi -mpya kihya,-hya kisha -shasha njerU -nyaya -pya imya,kipya,umpya ng'shya, njiaa -pya ilishasha ekehea -hya(omohya,ekehya,ehya,rihya) sambi ya sambi chipya fya muggya (cl.1), mpya (cl.9) chasambi shiyia -ya -mpya iyaka -ambi -iya -ahambi impya ichalikwene [of this moment] -pya (ki)hya -niai, -jaheno -yambE -a shonu kiin'ya injeru njeru -hya eki-yaya sahenu, chahenu -nyuwani, -chapano shannaino -pya anungu -pya -shonu -pya yayambi nhyon'ho ehya hya mpya, mhya ubupya -pya -mpya ifya impwa mpia njipya,mupya -mpya henga, yasyai yayambe -sya -shasha -pya mpya -pya,-sya -sya ekisya hyaka impya m_p_ya siyaha ishipya hya gishaasha shiya -senja -hya -pya -hyahya injeru kihya -pya mia (i)mbya [embja] chanpya kihya mpya nshyaasha 963 tego charm (esp. to ensure wife's f n nambulilo ntego uswai kupaka,kulyikizya munyanjo? wuganga tego mUthega okogokia bulezi bwobwende ilitego esamba olukago mUvingo;mbingo tego olukago nkucha izindiko omiti kwobhwenji insonge mkundano litegu ukubanuza;impangikano amahebi irihebhya,amahebhya tegigwa tego umwita usambu usinga khu-rejeshela ichinfindi ku-siba-obulezi ntego mtego, ntego insikito ichilikezyo litegu kotega lutego likau kumira ikanda (s)hirizi litegho amasizyo -hiya chishinge likawu chishinge ngulo likulo litegu ryogo (uncommon) lutego amatego lUkago mabuka makagho lyEEndE kuteko insamba likagu ndego orwekundisirizo urusango ichinfindi kuroga rogo ishitego ushinga olw-ihaso litego(amatego) umulegeko sero:ri -hebya lukago bitego kwenda mr^egho nchilisi nsingo kupaka [kopaka], kulyikizya [koljekez*a] macheso tego, lusingo? enzalasi 964 (ku)shika tama rest the cheek on the hand (in v (ku)hoodza ku-toza funda -toza funda kusukupala kwambata nkobu kuwadia idumbu kwIgwata UkIa ukuzunga u matama gwe kwifata kwitama kukwata aitama? (uku)sokama kuhunara gwota kwitama kwIkwata UthIa (kw)ikwata matu ku-duwala kwikwata hitama imuya ukwifat'ubworo -nyita rUthia okwifumbata isumate ra usaya kutama loo ukwifumbata;ukwifata ubhulush ? itumate ugwitumata ku-i(t)zinika ku-tumbila ukukola ulusaya kw-ikwaa makiva kw-idulika khu-tunya ukulema amatama ku-wunamira ku-lota kunar*ia lihindambo ayegamiye inyove ukusunga umumatama kutama njwii kwi-gimira tsingusa kulihola iwara usaa kugwata ruthea (kw)iwata ukia (i)ra usui inamba (ku)k_umata kotima uku-sungama kugwata oruse kwikata akasajo kwihola kwikata akasaja (ku)ubilia (ku)kamula litama ogwighota orosa kw-efunamiza kudima isaya ukwikola ikisula (kw)isumata, ikumbata ? u-kwatia uhaya ukwatira ihaya kwi-amba tyama ukulisumata kupala kilebe kwakutamani okwekwata mafuuzi sunga ukutema-amatama (ku)kwata itama kwekwata mafuzi (ku)sika itami asaje kutoza tama, kutoza funda ohw-ewunamira (oku)gwata kwitama kwifata kwitama waha odu -sima -ihumbata gwitula itama -isumata mamiira mbou ikuwar*a usu (uku)lema itama kola ikilefu kusukupala [kosokopa:la] ku-kamula lijeje gwata ku-goga hnama kweekwaata iitama 965 mtambo spring, machine n mtambo imashini(adopted) macini mtambo mtambo macini esibiringi mtambo sepulingi umutambo emasini(?!)ekyoma (?) ilimasini emasini mUtambo;maasini masInI mtambo mashina ofakio kIgera imasini umutambo imasini masini omotambo omotambo mtambo ntambo, mashine u mashini mashine mutambo mashine umtambo, imasine, iviwanda waya-dha-sepuringi makina imashini ichivya (chombo) mashini umudambo mashine mutambo mutambu imasini mashini amashine makina mtumbo makiva masine emasini amakina mashine masiine mUanda masini mtambo, masine ekyoma umtambo,imasine,iviwanda entambasyoko springi mashine masine imashiine -simasima mutambo mashinyi imashini [emas*i:ni] ebyoma mtambo mtambo mashiine 966 tango small cucumber n limbede(ma) tango tango igobwe irenge (marenge) tanga mUkanga imutana, iintana risosa (uku)tye:lela eketore liyoba tanga itangatanga iseruta itanga karenge litanga imatanga amatanga eraborabo egetore,ibhitore tanga tanga u-namtana lutambala yungu matango susuti umtana / wamtana mbaalaala litetele nankope ilyungu amutana ling'ana / mang'ana litanga / matanga litanga litanga, litikiti irengwe gutendera kathaunyi litanga / matanga nk_aka litaanga ichimimbi / i-vimimbi eghituri litanga litanga litanga, matanga (pl) linywa / manywa eghetore, ebhe- (ma)tanga limbe amungu limbe, googo irimbe ighogoo, iimbe tyaanga umtana liteteri / mateteri litango, pl. matango omwongo tango / matango umtana entanga omwongo ebikeke tango liboga kesima eketore limbe muhiti (mihiti) matanga matungucha nkakakuwona igobwe [igo*:bwe*] / amagobwe [amago*:bw# litanga, ekituri tango matanga omwoongo 967 (ku)teleza slip, be slippery v (ku)tyelela ku-teeya -teea kutyelepa(kutyelemka) gutendera kudendea ku-nyilibuka gUtenderUka ukutyelemka gotererigwa shereta ku-tyerera kunyerera (ku)telela (uku)tye:lela koterera (oku)telela kUtelesya (kU)tendelUka ku-telebuka kutelela dendera itokota [of uji], iseruka ukunyelela gutenderUka okutelela tyelemuxa ukutielela tendeha, uter*esi kutyelela ukunyelela ogotera ogoterra -telebuka ku-telebuka ukutyelemuka ku-tererekya -terebuka khu-relela khu-rerera ukutyelemka ku-tyerera ku-taledya ir*endea ku-telela kutyelemuha ukusyelemuka kutyelela ko-teleka (ku)nyelambuka nyelembuka kutyelimbuka irendeya kwinaina (u)teletha iteremka okuterera kunyelembuka (ku)tyelela ku-teleya uku-telepa kuterera kutyelemuka kutelebuka kutyelemuka (ku)tialumbuka ku-tyelembuka (ku)tyelela oghutere(e?)ra ku-teela gUtelela utyelemuk# (kU)nyUlUlUka, + u-sieteya usietea kutelemuha kwi-tilimUka khutyelela ukutyelemka (ku)terebuka utiatia okuterera kunyerera syelemuka ukutyelemka (ku)telela kuterera kuterera (ku)terra adelemushe kuhaata ohu-terera, obuterere kitelela(kityelela) (oku)terera kunyereera (i)tenyeria gesimiri -tera kutelegana -nelela gutendera irendia (uku)tyelemuka kufyelela kutyelepa [kutje*le*:pa], kutyelemka [kotje*le*m:k ku-telesya terera -teleguka ku-teela kutelera 968 (ku)tapa shiver, shudder v (ku)hilila ku-kakama? ku-tapa kugaya,kutetema kwinaina kusugusika ku-tapatapa gUtetema ukuzakaza koigusigwa dedema ku-tukuta kutetemera (uku)kuvila kusingisa(kurigita) (oku)yabayaba kUlIlIa ku-igoda kuzuguma dedema ukudedemela -inaina okwalala xanxama, uxu- kudegeda ukudedemela;ukutabhila uguitakia uguchigicha,okorenya -gwaya ku-gudema ukutetema ku-tetema ku-kukumuka ku-dedema khu-tejela khu-nikina ukuligamba, ukutetema ku-dhugumira ku-tatamela ir*er*ema ku-pupanga kuyinga ukutuntuma (tuntuma) kude_ge_da ko-degera (ku)bagaja kutetema irerema (ku)riara kubagaja gungumila uku-zakaza kosingisa kutetema kutapa kubebema (ku)ndendema kwiyamora gUdetema ukupajapaja (kU)detema, -zuguma u-fyoma ukhakhata kwi-kEkEma khutilila ukutetema (ku)hanya hanya kuitapa okutetema kugugumiza,kudegemezwa zakaza, chintukila ukuligamba,ukutetema kutetema kutetema,kutitira kutetema (ku)titira atape kuzingiza kwa wogh# ohu-tengereha (oku)rigita gutengugwa (i)korisa sima righita -zuguma gutetemeka,gutetema ir^er^ema (uku)zakaza kukutufia kugaya [kogaja], kutetema [kute*te*m# ku-tetemela ku-losoka ku-zingiza kuzugumila 969 (ku)teleka put a pot on the fire v (ku)vikilidza ku-badika nyungu -badika kuteleka gutega nyungu riko kuwikiria modony# ku-geleka nongo gUteng'eka ukusungika kwareka vika nyungu kikweny# ku-teka ku ensaka kushir'inkono kuziko kutao enyungu (uku)teleka kotereka,kwikaryakia ? (oku)tako inyungu kUtinIsya mbisU (kU)tinIsya kw-ambika kuta amahiga tamuo nguo [only since ca. 1880s] ugutelek'ugweso -kuhagira nyungu okutulaku olubhika texa, tenga ukuteleka fika nungu rikoni kuteleka ukuteka tora riko okoreka -teleka kw-ambika ukutenga ku-tereka kw-ambika khu-ra inyungu khu mahika khu-tekha ukuteeka, ukutelekezya ku-isa, ku-ziiko ku-taleka itemira ku-teleka kuteleha ukuteka intend# kuteleka higika, kwalika (ku)teleka teleka kunywalika temira irungu gutegeka (u)teeka okusigika kutamika kuinj_ika ku-tamika mashi uku-sunjika kutereka kuteleka kuteleka kuteleka (ku)teleka ku-tamika (ku)teleka oghutorako ku-teleka gUbIkIla ukubiko (kw)alIkIla, -tenga + u-teeka nyungu uteeka kuteleha kwi-teleka khutelekha ukutelekedya (ku)vajika shiwiga nina kiteleko pamoto okutereka sungika ukuteeka,ukutelekezya kuta ahamahega kuteka enyungu hamahega (ku)teka ateleshe kuheika ohu-taho kitelekha (oku)tura enyungu kumagiha gushira inkono kuziiko itabikia nungu rukyoi -sinya kotoorako ekebhegha kutega nungu -teleka tega ir^ehia (uku)sunjika kuteleka kuteleka [kote*le*:ka] ku-teleka teka ku-teleka ku-sika kutereka,kuhigika 970a (ku)tema kuni cut firewood v (ku)sagala ku-tema nkuni -tema nkuni kutena-ingwi gutema nku kudema mbande ku-kanda nguni kuuna ngU ukutiiya iinkwi gotenya bara ngwi, tema ngwi ku-tema nkwi kusenya (kw)aasa (uku)sagala kotenya (oku)tema jing'wi,(oku)senya kuna ngU (kU)tema ngU ku-kanha ugodi kusena enkwi manya ugushenya;uguch'inkwi -una ngu okutema ching'wi tenya inkwi uhagala inyagala sana ngwi kudumu mbawu ukushenya tenya ichinkwi okogecha,ogokenga-chinkwi -tema lugodi -tema ngodi ukutenya inkwi ku-tema inkwi ku-gana ngodi khw-isiaga tsikhuyi khu-khwasaka tsikhu ukutewa inkwi kw-asaga-nku, ku-tema-nku ku-tema ning'uni imanya ng'wi ku-tema ding'uu kutenya inkwi ulutiya (tiya) (i)nkwi kutinya mbawu kwasiaga (ku)tina hanzu tina anju kudumula hanju minya ng'wi gutema (ku)itanga (i)bara ngu okusenya kutema hanju (ku)dula, (ku)tema nk_uni loleya neng'ene uku-wandika inkuni kotenya chakwe kukoma ingu kudumwa ngil# kukoma ingu (ku)tina ingu ku-tina hanju (ku)dumula mbawu oghotenya ku-kanta nkuni, ku-tema nkuni gUsolela ukumenya imbabu (kU)buta(ng'hwi),-senha u-tena nkwii ? utenja nkui kutenya inkwi kwi-tena nkUE khuhakala inyakala ukulepula (ku)baula mbau kukata ingu okushenya tisa nkwi ukutewa-inkwi (ku)tema enku kusenya enku (ku)tema enku ateme kukea nkuni ohu-tema chwi kitenya inyanjala (oku)tenya guseenya isana ngwi -sisa (oko)tenya kutema (kusolela) ng'hwi -tema nkwi kuuna nkuu ipar*a ngu, iseser*a ngwi (uku)tiwa inkuni kumenya isanjala kutena ingwi [kote*:na en*gwi] ku-tema sasu tenya ku-kahna ngodi ku-tema nkuni kutema enkwi 970 (ku)tema slash v (ku)tema ku-senga -swaa kutipa gutema kudema ku-tema gUtema ukupupa gotema,kogecha,korabia tema ku-sawula kutema (ku)kwa,kulabura (uku)tema;(uku)hwaatula kotandeka/kozaburya(small stick) ? (oku)tema kUtema (kU)tema ku-kanha kususa ficha ugucha gUtinia,-tinia okutema dumula ukutema,ukugida b*ea, manya kuhenga ukutema ugukunya ukwinyoga,ugwichabha -tema -tema, -kanha ukutema ku-chwa ku-swapula, -kidumla khu-rema khu-sawula, khu-rema ukuchoota ku-tema, ku-saha kw-anda ir*uuna ku-punga kusenga ukupupa (pupa) kudumula ko-tema kuseku tema kudumula misha gutema (u)tema okufubura kutema [cut], kukesa [slash grass] kudula temanya, ikita uku-tema kononga kutema kutema kutema (ku)una ku-pengula (ku)dumula oghotena ku-kanta, ku-tema gUtema ukusenga (kW)ata u-tema usenga, ututua kuswila kwi-tyema khutema,khun'genya ukuchemba (ku)tema kuuna okuchemura guca,gutema tema, sola ukuchoota (ku)tema kutema kutema ebinyasi (ku)tema ateme kufyeka ohu-tema kitema,kidumula (oku)sinza gutema;kurehura imisha mahe si:re okokenga kutema -tema tema ipar*a, imanya (uku)swila kufunya kutipa [koti:pa] ku-tema notwe(twaa) ku-tema ku-tema kugusura 971 (ku)tengenea be settled, be in good order v (ku)vedza kitendileme ku-tengemaa -tuia kulinganila -tengamala, -sitawi kwIganIra ukutekana, ukuzukutana kwemita,kwerosia ku-tteeka (ku)tekaana (uku)sima kwikenda,kwirikama,khobabwahene ? (oku)siliika kUvangana -sindimala kuhumula imuya mmba, tengo kuhunika okulembela texaana ukutegamana tamia kulenganela ukwichala neza ongeha/gota enchera ? okobhekwa,ugwikaribwa,bhuya -tenda ku-tindimala ukutengana ku-boherera khw-ikhala vulahi ? khu-rereesa ukutengamala, ukwikalana ku-terera ku-liikadya, ku-lidumanga itima ku-litenga kutengana ukwikalana (ikalana) kulinganisa kwitulla ? kwilijeka tama wiso kuikala iruwa kumariira (ku)bwithia kuk_ala bwino ukw-ikalana kobhechi kutengana kutengemala kutengana (ku)sindamala oghotenda ku-damana gUtimbya ng'hol ? ukutengana (kU)Beela ? u-gikhaa ija uhinintia kwi-jEpEla khutengemana ukutekana (ku)tengenira okutereera (ku)tekana ningo ukutengamala,ukwikalana (ku)semela kutebekana (ku)tekana atengamale kutama ohu-terera (oku)bha bhwahene guhumura si(y)anga -nagha kwenda ipf*er^er^ia, r^amia (uku)singamana kutengana kulinganila [kolen*gane:la] ku-tama uchenene horera -ilongoka ku-humula 972 (ku)tepetea be listless v (ku)nyongoka -ukeng'enta kuyegela,kutepelela kusilwa -hadihulika kUthInIka ukutipontoka, ukutipa oyotankoigwa eki ogotebigwa ku-julugutana (uku)gatapala kozagaza yoloba kUnoa;kUvUavUana ku-legela kulamanya ukuruha okubunguma nyogonyaa kurongadika or kuronga ronga ukuhigita (oko)geyageya okoroha -tepeta ku-wa chaka chaka ukutepetela ku-rehera ryomboko khu-totora khu-pungala, khu-khwasamilila ukwenela ponse, ukwenea ponse kw-amilidya isauko umwalangani, umbesi# ukutontenkana (tontenkana), ukuzukilila (zukilila) kunyong'unyela ku-yugayuga nguru kugogoa kwonja (ku)tepela polovhela uku-vwalambana kureremera kuba kabibi kutepetela kuba kabibi mminya (ku)tepetela okohorera kw-esuka suka kisita mmalikisyo (kU)tela, ? u-ruikanga udia udwira kwi-tepeutala ukululub'ala kutepeta okutamwa potongana ukwenela-ponse,ukwenea-ponse kuyogayoga kutaterekerera ohu-jagana kidambadala kurebaala -sO:na okobhotokana;okotentema makar*akar*a kuyegela [koje*ge*:la], kutepetela [kote*pe*te*:l# ku-tepeta okubura ku-tepeta ku-legela 973 (ku)legea be loose, faint, weak v (ku)hogooleka ku-egea ku-egea kuyegela kuregera kuteweleka ku-soka kUregera ukunyombala kworoba,kogireka thokea ku-lebetuka koroha (kw)oroba (uku)leega kunyoherera,kozezeboka (oku)joloboka kwIthIwa ute na vinya (kU)leela ku-legela kunegena bolobolo kari ukulegalega kuregera okunengenanengena nyogonyogo, -tontu ? ukulegenya oloha kuhowosya,kuvyatipy ? ukwoloha (oko)bogera ukunyoha,okorosa -tepeta ku-legela ukuv*a teketeke ku-rera ku-gaayuka -mala khu-lejea khu-lekela ukulegea, ukusapuka ku-legeya ku-jegajega itura finya, yuum# ku-dabwada kudegana ukunyokoloka kulegheleka ko-regeya, ko-regeka (ku)be_ka kuyoyuvala inyeleka kuregera kwaihua (s)okulegea kuleghaleka (ku)lenda legeleka ukusowa maka kureremera kulegela kuhogoya kutegela (ku)onzoloka ku-legeleka (ku)legela kumyooka ku-legela gUnogoleka ukuholobondoka (kU)tona,-donha, + u-gwa khuo ulegheka kutontaa kwi-nementala ukusokosa kupota makakala kulegesa okuregeijana lenda ukulegea,ukusapuka kubulwo amani kuzingama kubeha (ku)jegera kuegheeka ohu-legea kidegenyukha (oku)tazuka,(oku)rosa gukoroka yeeka -sO:ra ukunyohera;-hita ? kutela,kujima,-gogoloha ? -logoya kuregera ileiya (uku)tela kupoghosa kuyegela [koje*ge*:la] sezeka ku-legela ku-legela 974 (ku)tia place, put v (ku)sopa kubhika ku-gea -gea kuponya gwikira kuwika kw-ika gwIkIra ukuyiika beka vika ku-teka kushira (ku)ta (uku)vikila;(uku)sopa khotora (oku)ta kwIkIa (kw)IkIa kw-ika, ku-gela kubeteleka wika ugushila ikira okubika ingilia, sunsumixa ukutija,ukuvika,ukwingitsa b*ika kusopa ukushilaho ogotora ogotora -hogela kw-ika, kw-ingiza ukuv*ika ku-vika; ku-vikira kw-ika khu-vikha khu-ra, khu-biikha ukuteela ku-ta kw-injidya iwika ku-taya kuviha ukwika (ika) kusopa vika (ku)higala bEka kulekela, kuying# sa aka gwikira (w)ika (i)vikya kutwa kubeka (ku)ika ku-taga ukuwika ghotura kubika kutaya kubika (ku)jingiya ku-beka (ku)sopa oghotora ku-gela gUtUla ukubika (kU)tUUla u-tendea uwika kuv*iha kwi-EEkEla khuvikha ukutela (ku)tula kuyeyia okuta gushira,gutereka ika, sezya ukuteela kutaho,kutamu kuta omwanya (ku)teka biha kugea ohu-ta kifikha (oku)tura gushira(ho),(mwo) ihwaa -soba okotora gutuula -tula ikira iwikyia (uku)wika kuponia kuponya [kopo*:n$a] ku-vika tura -gela ku-jela kuta,kukwasa 975 (ku)saa, (ku)salia be left over, remain over v (ku)sigala ku-sigaa ku-sigaa kushala gutigara kusigarika ku-sigala gUtigara ukusyaala gotigaria rewa ku-sigala kusigara (ku)sigalao (uku)sigala kosaga (oku)sigala kUtiala (kU)tiala ku-sigala kusigala deya mborika ugusigala gutigia,gUtigara okusikala sigalila, dumukila ? ukusigala baki kusighala ukusigala ogotama ogotama,ugutigara -sigala ku-sigaza vyasyala kuchala ku-lekigwa, ku-kala khu-rikwa khu-ramiisa ukusyaala, ukusyaalila ku-lekerera kw-ijalila isaa ku-lekelela, kwisali(l)a kusyala ukushala (shala) kusigala ku-tigala (ku)beka igala kusighala isaa gutigara (u)tiara (i)saal*a kusigara kuhighalila (ku)k_alila lepea, lepeka uku-syalichila kusagha kulema, kushala kusighala kulema,kushala ku-lugala (ku)sigila oghutighara ku-sigala gUsaga ukusyasya (kU)saaga,shiiga,shiigala u-sagha usagha kusyala kwi-shaaga khusikala ukusyalila (ku)sigala kuigala okureka,okusigara gusigara syalila, sazya ukusyaala,ukusyaalila kusaga kutsigara kusigaraho (ku)siga,(ku)sigara asagale kushighaa ohu-donghaho kisigalila (oku)tigara gusigara isaa so(h)a tighara;-sagha gusaga -ikala gutigara tsuwar*a (uku)syala kusighala kushala [kos*a:la] ku-sigala saga kisigala ku-baki kusigara 976 (ku)simika set up, appoint v (kwi)mika ku-simika -ika kusimika kuthuura kusagua -simika, -sagula kUthura ukwimilika gochaka ku-londe kuhagarika (uku)simika kwimirirya (oku)someka kUnyuva (kU)nyura ku-sagula kusimbila dochya n'deewa ugushinga thura,cagUra okutulao imililya ukusimika,ukumwimika kuyemeka ukushinga ahora ugusima,ukwimerra,bhoronge -simika -simika ukusimika kw-imya ku-himika khu-rovola khu-khwiimisa, khu-londa ukwimilika ku-londa, okw-isawo kw-imidya isauo ku-himika kusimiha ukwimika (imika) kusimika chagula, tovola (ku)hagula kugolosa yaanka gutaara (ku)thuura okusimika (ku)imika aagula uku-lasika kokimeriri kusala kukimika kusala (ku)simbia ku-chimika (ku)himika oghusimeeri -kimalisa gUjIka ukukitika -chimIka,(kw)ImIlIka, + u-hwania gimicha kusimiha kwi-shimEka khudomeka ukwimilisya (ku)golusia kupembia okutorana,okuronda imika ukwimilika kusimba kwemeka,kuraarika kutorana (ku)taho asimishe (kugimbika) ohu-tao, ohu-dola kiyimikha (okw)imirirya gushiraho veekyia -soka -sinya -sintika kwandikwa iilyika, ior*otsa (uku)simpika, (uku)simika kukwimika kusimika kwimika somosya kinuka ku-chimalisa 977 usinga long straight hair (of animals n dzinyalipyolo singa fii uusinga guoya lusinga gIcIgI amavumbu amarionya,etukia bisense ugwooya uwusiinga obozoki obusinga nginga msinga idaa muda urusinga rukinga obufufi wisinga uvusinga kitende:le njqili sa manyeka ibhinyi ubuchoki obhong'ate msinga singa, msinga isinka ukingo vuchikha buubwoya uwusinga lwoya lilonde ilalee usinga, mehi uvuswiha ulusinga kiyunju litali vuginga lijunzu lilaso bwinga usinga ifuli yaasha thagara bue (s)obusinga bweya ukanga nyamughokoro lushinga waji lushinga bwinga nkela lusinga obhuchoki usinga utinga ulusyonja BUtinga, wiitinga ujii ikinga Usiinge lwaki ub'usinga lsinga buinga ekinyerezi usinga uwusinga obwoya ekinyerere eisoke riraihire ulusinga usinga obwoya, ooya usinje bhuzoki(bhusinga) ubwooya -so:la urushingore witinga ntundu lusinga siala uusinga [oosi:n*ga] ezisinga msinga manoya ensiinga (always plural) 978 (ku)sisimika tingle with excitement v (ku)keela ku-sekeea kujilimka kumaka kupoilwa ku-sisimula gUkena amiikwi gotigatigia kwaagalwa (?) kwitacha (oku)wa jitwiri kumtwe kUsikilw'a ku-gwaya kuinaina okwimayamaya tasima? ukutetema kuhovelela sesemoka ubhwirirya,ukwigosa ku-gudema gwaya? -zizimika ukuhovoka kitija mayira khu-jilijita khu-yeekha ukusaankaana ku-digidia kw-jajadika ifina, ifur*a mmi waa kushima ukuchintukila (chintukila) ko-kora vuniegeri ? kuhangajika kunemelela isejwa kugwina (ku)wirua okusambaruka (ku)j_ij_imuka nyeng'elea uku-zewela koramuki kusisimuka (ku)gisimia (ku)vag'ayila okosesemoka -sangalaka (kw)itUnUkwa, + u-tenda khumba uhihita kwi-kEkEma ukutob'oka (ku)lirimuka okukyurwa zunguka, sisimuka, cilimuka ukusaankaana kusanduka kusemererwa (ku)jagarra aswije kuingiwa ni mol# ohu-senuha (oku)zomererwa kunezerwa -somoka ukwererekwa no omobhere gukawa ilor^io (uku)samwa kusimka kujilimka [koj*ilim:ka] ku-dikinya rigita haha ku-gizimila -zingiza kusanduuka 979 tope mud, mire n lidope tope ntope indondo ntaka mazozo matope ndaka iintipa etintira,amatobe itondo (matondo) itonsi ichondo ebihondo(ihangiro),ebishabo ilidope obotembe,etembe amatoto ndaka ndaka tope olutoto madodo mdemi ibhijaga ndoro amatome intondo amadope,uludope matoto madopi,madakali ivyondo ? amatagito ritagito,amagito mitope nhope, tope amatope itohe-iItweye bitoomi, budongo kododo madohi litoosi entope, amatope bityanka, bitoomi litope, iposhi litope, chitope amatope intipa madakali lidohi, madohi likandu / makand# litope utope mitika ibwashi ntaka ntaka k`tondo ritoto,amatoto matogopi, mandakali t_okope, t_akalambwe litope intipa / amatipa amatoto matope mitika matope tope lindope, madakali ritoto ntope tembe amatope BUlolo, malolo ilolo ulolo, malolo amatope, intope nalolo madope intope link(h)adiga litope ebyondo,orwondo ikyondo ntipa entope,amatope ebyondo ebyondo ebyondo esabu itopo n_t_ope amadosi itope(amatope) matoto ivyoondo ibwashi songori amatoto bulilo, tembe malolo ntanka towombo matipa litope indondo [endo*:ndo*] litope matope amatoto matope ntope esaabo,ebyoondo 980 (ku)tota sink, be drowned v (ku)dwivila ku-zama ku-tota kukwiwila,kumila kuborokera kuneng'ena kw-agilila kUUrIra ukutuwila koirwa amache kutoha (ku)tobela (uku)dwiilila;(uku)suda;(uku)dova?? kotobhera (oku)tubila kUlika kIw'UnI ku-tota kutubila otota # otata, otuta ? # mnda, kyaamba, mdema ukuzama gutuamo okulokela gabilaa ukudwivila tonea kuyivila ukushaya;ukudodobhela tota -idoda, -inyoda ku-didimila ukudwiv*a ko-lova; ku-wyira (maji) kw-alama khw-iyinikha khu-khwisikhaa ukuzyaama kw-ebira, ku-dimira ku-titimila ir*ekyaa sii ku-sama kudwiva ukunwila (nwila) kunyivila, kulota mu mas# kwi-yina (ku)to ndo_u_si kusova mmach# imirwa gwita-na-ruuji wita(na)rui okutota,okutubira kujibi (ku)bila; kuzama [sink] litimila uku-mwela kwimeri kubukila kudibala kubikila (ku)pita (ku)yivila oghotota -zama mwa mazi kUnwila ukwibila (kU)liBIla, -dumbUkIla u-khafia maji ukhafia kutota kwi-kapEla khuchila ukub'omba (ku)miruwa okuhinda gusoma nturi omba ukuzyaama (ku)tobela kumirwa,kwibira kutobera (ku)dikira adumbushile kuchubwighia mwe mazi ohw-ibira ? kilova,king'aba (oku)kwera mumanzi kudobera mumaazi kyele -sono -kwereera kudambukila kuthii? ir^ekyia, ipuo (mr*inga) (uku)mwela kudwivila kukwiwila [kokwiv*e:la], kumila [komi:la] ku-titimba ibira,tubira -chogwa ku-zama kutota,kutoka 981 (ku)tunga put together, compose v (ku)pulusa,(ku)tunga ku-tunga -tunga kutunga kwithiramia kudunga ku-tunga gUtunga ukutumpula kobeka amo tunga ku-gaitta (uku)tuunga kusimora (oku)yambanya kUtila wathi (k)Umbanya ku-tula wila kutunga wadanisa mafu/da\ ugutungila gutukania okutunga tunga, lingaa ukutunga,ukulondamania tunga, iria shi kutonga ukulinga tonga ogotonga -tunga -tunga ukutunga ku-iungirira khw-ivikha halala khu-siika ukutuunga ku-tawalala ku-tunga iwikaa ando amwi ku-tunga kutunga ukutunga (tunga) kuto_nga vugiza hala (ku)to_nga kutunga sandiya gutunga (u)tunga okutunga (ku)tunga tanduvha, alaya uku-tunga kutungha kutunga kutunga kutunga (ku)tunga (ku)bunila okorenta[song] ku-tunga (eg. beads) gUtunganya ukutunga (kU)lInga u-khanji utungia kutunga kwi-tUUnga ukutunga kutonga okuhunda kurementanya tunga, tema ukutuunga kurundana kuhangahanga kurundana (ku)cwererra atunje kutunga ohu-yiya kitunga (oku)tura hamwi gutungiira suba okoseghora kutunga kwoga aka (shir*iki) (uku)tunga kutunga [kotu:nga] kwika panpepe hamwe ku-hnunga -tunga kutunga,kutungeera 982 (ku)fuma (fumo) strike with a spear v (ku)homa ku-tunga guha ku-fuma kulasa kumuuta na itumo kudunga na ifumu ku-homa kUmunda ukutota niisumo kobeta ritimo kava ipfumu ku-sumitta kuzibura (uku)homa kosoma(ritimo) (oku)soma kUtonya na Itumo (kU)tonya na Itumo ku-homa kuchumita kaba riko uguchumita gutheca okusoma lasa ukuhona,ukufuma handa kuhoma ukutela tebeta ni ritimo ogotebheta,ogotemeta -homa ku-homa ukulasa ku-fuma -homa khu-tsoma nende lirimu khu-wuna, khu-khwiikubaa ukuchima, ukutota ku-fumita ku-tatola idoshaa ku-homa kulasa ni mpalala ukutota (tota) nisum# kuhoma ng'oha ku-tumita (ku)sutu oma, puma kusoma mgoha kaba na ifumu kumunta (ku)munta (i)kaba fumu okusoma ne ritimu kuhoma (nkoa) (ku)menya nt_ungo ku-oma uku-lasa konghuta kulasa kufuma kulosa (ku)konda ku-homa (ku)homa oghutocha ku-tunga gUchima ukulasa (kU)chima u-homa na makhoha utungia na mukoha kulasa kwi-soma khuhoma ukuchima kusoma mgoha okuchumita lasa, tota ukuchima,ukutota kucumita kucumita (ku)cumita afumolanye kushoma ohu-fumita kitava (oku)soma ne ritimu guchumita;kuzibura (i)tota -suba -bheta na ritimo -soma kumunta tocha na pfum (uku)lasa kuhoma kulasa [kola:sa] soma(okusoma) ku-tika ku-tunga kufumura,kuchumita 983 (ku)taka want, need, wish v (ku)saka kuhensa ku-tunda -kunda, ku-ondeza kuvwamba kwenda kukunda ku-londa kwenda ukulonda, ukusita okogania shigha ku-ttaka kushaaka (kwe)nda (uku)saka ukwenda (oku)kena kwenda kwenda ku-londa kwenda kunda ukugomba;ugushaaka kwenda okwenda iganie, uxu- ukunogwa,ukwigana kundi kulonda ukugomba ugutuna ugutuna -londa ku-londa londola ku-saka kw-agala ku-bama khw-enya khu-kanaa ukuvuwa, ukusita kw-enda, kw-etaga ku-lota ikundaa ku-lembela kwanza ukulonda (londa) kugana kwenya, kwegomba (ku)pala pala kudaila ilanga kenda (kw)enda (i)kunda okwenda kupala; kutokulela [desire] (ku)funa, (ku)konda ku-pinga uku-londa kwenda kulonda kudayila, kufuwula kulonda (ku)yupa ku-pala (ku)gana oghutuna ku-unga gUtogwa ukulonda (kU)kooBa, (kU)haya u-sigha ufenja kwanza kwi-loogwa (khu)londa ukuvub'a (ku)fira kumpala okwetenga gushaka,kugomba londa ukuvuwa,ukusita (kw)enda kwenda okwenda kwenda ahwanze kukunda ohu-daha, ohw-enya kilonda (okw)enda,okutuna gushaaka ilanga -subula -tuna;-ighomba kuhaya -togwa,-enda kwenda ngiur*i, ikunda (uku)londa kulonda kuvwamba [kovwa:mba] ku-saka yenda,ndenda ku-londa ku-unga kweenda 984 (ku)fungua open v (ku)dindula kuhambula ku-vugua -vugua kukwiyula kurugura kufungua ku-fungwa kUvingUra ukuyuula okoigora rughua kw-igula kuguruta (ku)kingula (uku)fungula;(uku)diindula kwigora remora(kopo) (okw)igula kUvungUa (kU)vingUa ku-vugula ifutwa kufundula ifunguo iruo ukwugulula kuhingura okwikula digula, igulaa ir*uhuo ukudindula fungua, r*ua irua kudendula ukwugulula;ukupfundukula okohonyora ukwigora,ogosengora -fungula -fungula ukwigula ku-chungula iruno ku-ggula -vugula khw-enya khu-khwiikula ukuyuula kwi-gula ku-ungula iruo ifunno ku-chimula kwigula ipfunguo, iruno ukuyula (yula) kude_ndula kwi-gura (ku)pangula yOwa kughopusola iruwa kurugura (ku)ruura (i)r*ua kwigura kujogola (ku)c_h_akula ku-ugula ukwiyula kwighura -igula kuwula -igula (ku)yungwa ku-jogola (ku)dindula okwighora -fungula, ko-mola kUlugUla ukwigula (kU)lugUla, (kw)igUla u-kunukua urughua kwigula igUla (khu)dindula ukuyula (ku)vugula kuyogua okwigura kwugurura ? yula, tupula ukuyuula (ku)kingula kwigura kucingura (ku)kingura ahwigule kuzughua ohw-ikhulao kindindula (okw)igura gufungurula irua irua -subokerya -eghora kulugula -fungulula kurugura ir*u:wo ukwiyula, (uku)sapula kudindula kukwiyula [kokwijo:la] ku-ugula igura-syokora -vugula ku-fungula kukingula 985 (ku)fundisha, (ku)funza teach, instruct v (ku)vulanidza,(kwi)ganidza ku-fundisha -fundisha kumanizya,kulanganizya kuthomithia kufundisha ku-fundisha kUthomithia ukusambilizya ogosomia fundisha ku-somesya kwigisha (kw)egesa (ukw)iigisa kwerecha,kwigya (okw)iigisya kUvundIsya (kU)manyIsya ku-fundisha kweyegesya ilosha ukwigisha rutana okwiikisha liga, hembexa ukumanyisa,ukwimbitsa findisha (kufundisya)kuwongo ukwigisha ukuigia ukwigya,okoragirrya -funza ku-ifunza ukumanyizya ku-fundisha ku-yigiliza, ku-somesa ku-langulitza khw-egitsa khu-leekela, khu-somesa ukusuunda, ukufundisha ku-somesa, kw-egereza ifundaa ku-hunda kusambilizya ukusambilizya, ukusambizya kufundisa, kulagana yigiza (ku)bo_la, (ku)pundisa kufunda ilosha kubundithia (ku)ritana (i)fundisha okweresya,okwiigisya kubola (ku)yeluza ku-vhalanga uku-sambilizya kwerekiriri kumanyisha kukupa kumanyisha (ku)yigana (ku)vula okwerekeeri ku-fundisha kUlanga ukwimbisya, ukumanyisya (kU)lanja, langIsha u-raghia umanyisya kulanganizya kwi-mania khuvulicha ukufundisya (ku)fundiza kuyegana okwegyesa kwigisha sambizya, londolola, langisy# ukusuunda,ukufundisha (kwe)gesa kushomesa,kwegyesa okwegesa (ku)somesa amanyizy# kufuza ohu-somesa kimanyisa yegya,(okw)egya kwigiisha ilosha su:ha ukwegya gulanga -fundisya kuritania ilosha (uku)sambilizya kuvulanisia kumanizya [komane:z*a], kulanganizya [kolan*gane:z kwigania yegya ku-wafunza ku-fundisha kweegesa 986 (ku)toa put forth, produce, display v (ku)humya kufumya ku-onyesha ku-lavya kufunya kuruta(kwonania) kufunya ku-lava, ku-lagisa kUruta ukulangizya koibora,kogonkia(human),kobiara(animals) funya, nika ku-tolayo kutanga (kw)anjula (uku)tawula;(uku)humya;(uku)hesa kwerekenia, kuhurucha (oku)sosya kumya (kw)onanyia ku-lavyha kuha,kwolecha iwuta ukweleka onania okusosha ambya ukukumia,ukuvenesa dua, r*or*a kutola ukutanga ukurusia,okorokia okorochokya,ohohana -lava ku-lava fumya ku-tola -lava khu-rulitsa, khu-manyinya khu-rusa, khu-khwokesa ukufumya ku-tolayo, ku-laga ku-umya yuuta ku-languja kufumya ukufumya (fumya) kuhogola, kupisa, kutol# ku-vagara, ku-vuravu (ku)piha yuutafo kwonania (ku)rita (i)funa okusosya (ku)c_h_oc_h_a ku-loya uku-fumya korusi kulangisha kufumisha kulangisha (ku)piya (ku)lasa okurusi ; okwereki ku-lava. ku-lavya ukusosya -fumya,-funya, (kw)inja u-funya guancha kwefywa kwi-punia khuvonesa ukufumya (ku)lavia kupiya okworeka gusohora langisya ukufumya (kwi)yamu kushohoza okworeka kwoleka afumye, abonesye kulavya (ebyo)huhoniahonia kihumya (oku)rusya,(okw)erekya kwerekana (i)orisa -sukanya orokya kusoga kurita iwuta (uku)fumia kuvusia kufunya [kofu:n$a] ku-tyosya, ku-losya ku-rusiho ku-lava ku-lavya kureeta,kukora 987 (ku)waza think, imagine v (ku)hodza ku-waza ku-fikii kukwana gwIciria kuririkanya ku-pima, ku-waza, -fikiria gwIciria ukwelengula korengereria ririka na ku-lowoza kwiyumvila (ku)tekeleza (uku)hoosa kwisega (okw)iganilisya kUvindIIsya (kw)Isilya ku-fikili kutekateka ifikiria nyindo ukwiyumvila gwIciria okutekateka lilinxana, simaa ukusaga fikir*i, han|da, hania kuhora ukusalila ukuitegera ugwitegerra ku-wa(t)za ku-usa/ko-waza ukwinogona ku-fikiriya ku-lowooza kw-ifukitza khu-ganagana khu-khwiibaasa ukwelengula ku-lowoza, ku-dhuubiriza ku-kumbukila ikusara ku-kumbukila kusiva ukwelenganya (elenganya) kuholalela ku-ganaganyia (ku)wasi wasa pakili kulihola ikusara kuthugania (ku)thuania (i)sana okwiganirisya ? kuholalela (ku)ganizila ganiishia ukwelenganya kwituri kwinogona kwihola kwinogona (ku)wasa ku-hwacha (ku)holalela oghwitegheera (gu)ganika ukwinogona (kw)iganika u-ghema ? ughema kusiv*a kwi-shEEga khuhocha ukwelengula (ku)lihola kuwasa okutekateka kwiyumvira elenganya ukwelengula (ku)tekeleza kuteekateeka ? kutekereza (ku)tekereza asiibe kufanyanya ohw-basa, ohu-basirisa kihiva,kihojo (okw)isega kwiyumviira ikusaria -suma -iteghera kwiganika -iganika kuthugania ikusar*a ukwelengania kusagha kukwana [kokwa:na:] ku-ganisya isega ku-gelegeza ku-fikili tekereza 988 ubavu rib n lubafu(mbafu)pl. ubavu ubavu imbavu rUbaru luwaru lubavu rUvaru uluwazu, iimbazu orobaru uvari (mbari) mpette urubavu orubanda ulubafu orobharu olubafu wau wau mambhaga olubazu mbafu ikabia ko nyindo urubhavu rUbaru olubafu mbalu uluvasu ub*ari (mbari) lubafu imbavu orobaru orobharu,chimbaru lubavu lubavu uluvazu mbaru,luvaru lubiliizi lubavu tsimbalu lubaafu uluwazu / imbazu olubavu luvau, uwari luvau uluvazu ulumbazo / imbazo luvafu / mbafu luvaru lubau / imbau lubau lubafu / mbafu uwari rwaru(mbaru) rwaru mbari orubafu luteta nt_iti lubhalati uluwazu / i-mbazu orubharu lubafu mbafu lubafu mbau lubahu (sg), mbahu(pl) mbafu orubharu ; pl. chimbaru lubavu lUbazu ulubafu lUBazu uvaru uvaru imbazu lUbalu, luvafu ulub'adu lubavu / mbavu lubau, pl. mbau orubaju akabavu lumbazo / lumbazo uluwazu orubaju orubaju orubaju orubaju ulubazu ubazu olubafu uluvafu orubaru(zimbaru) urubavu bafu -sungoria orobharu lubazu, mbazu lubavu rwaru mbari luwazu luvafu imbavu [emba:vu] luvalati orubaru lubavu mbavu orubazu 989 (ku)wamba apply by stretching, spread ov v (ku)vamba ku-wamba ku-wamba kuwamba gutambarura kuwamba -wamba gUtandIka ukutakasa, ukupaka korambora,kwara kw-anzalulya kubamba (ku)lega (uku)vaamba kobhamba (oku)bamba kUnyaIIkya ku-wamba, ku-golosa kutega iwamba ukubhamba kwamba okubamba uxuvanga ukwanika b*amba kubamba ukubhamba okabamba okobhamba ku-wamba -wamba ukuvambika ku-vamba kw-eka khu-homola khu-khwalakhoo, khu-biimba, khu-baambakho ukuwaamba ku-wamba, kw-eiriza ku-vamba iwanika ku-vamba kwaniha ukubamba (bamb# kuvamba ku-vambaliza (ku)bambila kuvamba ivamba (kw)amba (i)vamba okubamba (ku)wamba ku-vhamba uku-panga kumamba kubamba kuvamba kubamba (ku)bamba ku-bamba (ku)vamba okobhamba ku-wamba (kU)Bamba u-khoma ukhoma kuv*amba kwi-paasa ukub'amba kuvungiria, (ku)wamba ng'oma kubamba okwara,okubamba wamba ukuwaamba (ku)sansurula kunanura kwanjara awambe kuamba hola mubuleyi kivamba (oku)bhamba kubamba itada -sura okobhamba kubamba -bamba kugaa iamba njonyi (uku)wamba kuwamba [kov*a:mba] ku-vamba bamba kw-ega ku-wamba baamba 990 (ku)bamba hold, arrest v (ku)bihidza ku-gwia ku-gwia kulema kwambata kuwada ku-tozwa kUgwata ukulema bamba vwara ku-wamba, ku-kwata kufata (ukw)ibata kugwata (oku)gwata kUkwata kw-amhigwa kukwata wada ugufata kunyita okukwata gwilaa ra kukamula ukufata okogota okogotwa -goga ku-gwila ukulemwa ku-kwatwa ku-goga khu-kumila khu-wamba ukulema, ukupama, ukufuuma ku-gema ku-kamula itira ku-kamula kulema ukulema (lema) kukamula, (kubamba [for fish]) ku-hamba (ku)kamula boywa kukamula iwara kugwata (ku)wata okugwatwa kukamula kugwila kamula uku-lemya komubhoha kukola, kwikata kumubata kukola,kwikata kukamula okoghota ku-gwila ukukola (kU)diima u-kwata ukwata kwi-gweela khukhamula ukulema (ku)bata kunimba okukwatwa guhagarika lema ukulema,ukupama,ukufuuma (ku)koma kukwata,kukoma kukwata (ku)kwata abambilizye kugwia ohu-dira kikhamata (oku)gwata gufata -susuma -ghota -kwata kugwata (uku)lema kukunga kulema [kole*:ma] ku-kamulwa kugwatwa ku-goga ku-gwila kukwata,kubaamba,kukoma? 991 (ku)jibanza squeeze oneself up against wal v (ku)fihama kw-ebanda kw-efisa kukwiwanza gwikunja kukubana gwacacIria ukutuwama konyererekana kw-emigirirya kwibanda (kw)ehugika (ukw)ibanilisa kwibandirirya,kwibisa (okw)ifunya,(ikw)-ibatika kwIvatIlIIlya ku-ifisa kwiseleka? emeria okwiililao pantama ukwibanza ikushurulia kubadama ukwinyegeza (uku)ibara ukwibhandrrya -ibanza kwi-ibanza ukupapatala ko-ndomererya; ku-mubana -bandagala khw-iminilitza khu-khwiminilisa ukubandama, ukulibanja kwe-nyhipira, ku-kisenge ku-lipambidya ikusuruma ku-lipiha kuseguha ukufyantama (fyantama) kubadama kw-ivasa (ku)libana kuyuvila ikuvisa (ku)chinyikilia okwiibira (ku)jifinyikiza ku-iiya uku-yifyenka kwibhati (kwi)ibana (ku)ijuba ku-lihiya (ku)jihinya okwibhisa/kwibhanda -kenege ukwipapalikisya (kw)ibabanIka,-igiginIka u-gihuta gihaghamiya unkhando a nyumbakire kuyiv*iha pakasi kU-kEsUUta ukupantama kulififa pa shbambaz# kuyoba bakikomb okwenyigiriza (ku)pambatila ukubandama,ukulibanja kwegama okwefunza kwigamira ab'ambe kukibanda ohw-enyikirisa, ohw-echuniasa (okw)ibhisa kwihisha -susurya ukwishabhania gwibanda kwinyiria iowa, ikur*ika ukwewuchila, (uku)pantama kukweghama kukwiwanza [kokwi:v*anz# ibisa ku-ibanza kw-eminya kweekinga 992 (ku)weka put, place, set v (ku)vika kubhika ku-ika ku-ika kuwika kwiga kuwika kw-ika kwiga ukuyiika beka vika ku-teeka kushile (ku)ta (uku)vika kotora (oku)ta,(oku)tuula kwiya (kw)ia kw-ika kutaho iwika itana nungu ugushila -iga okutulao tuula ukuvika b*ika kubeka ukushilaho tora ogotora,okobhek(a) -ika -ika v*ika ku-vika ku-teeka kw-ika khu-vikha khu-luura, khu-biikha, khu-reeka ukuwiika ku-ta, ku-isa ku-vika iwika ku-vika kuviha ukwika (ika) kuve_ka ku-vika (ku)beka bEka kuvika irwaa gwika (w)ika okutura kubeka (ku)ika ku-vhika uku-wika khotura kubika (ku)vika kubika (ku)bika ku-beka (ku)vika okobhechi/okotora ku-ika gUtUla ukubika (kU)tUUla u-ika uvika kuv*iha kwi-yEEka khuvikha ukutula (ku)tula kubeka okuta gutereka ika ukuwiika (ku)taho kuta kuteka ahamwanya (ku)teka abishe kuika ta kivikha (oku)tura gushiraho ihwaa -sha -tora gutula -tula gwikira iwikyia (uku)wika kuvika kuwika [kowe:ka] ku-vika tura kw-ika ku-ika kuta,kukwasa,kubiika 993 (ku)beba carry a child on the back (in v (ku)baaba kuheka ku-eka -eka kupapa kwaira mwana kuwawa ku-papa gUkua ukupaapa kobereka vava ku-weka omwana kuheka (ku)heeka (ukw)egala kobhereka (oku)yeka kUkua mwana (kU)kua mwana na mUongo ku-papa kuheka kudika kinaange uguheka kuara mugongo? okuyeka paapa, uxu- ukupapa b*ika kongo kubaysa ukuheka okobereka okobherek(a) -papa ku-papa ukupapa ku-vereka ku-bapa khu-jinga khu-mugongo khu-mema ukupaapa, ukusenda ku-beeka, ku-leera ku-sukata, ku-valeka ikur*ika ku-yakula kupapa ukupapa (pap# kubaba ku-ginga ididi (ku)papa potwa kung'ongo kupapa ivava kwaira mwana kwairia okuyeka kupapa (ku)bala kunsana ku-jigala uku-papa kubhereka kupapa kupapa kupapa (ku)putwa ku-papa (ku)baba okoghegha -yeleka kubala ukupimba (kU)heeka u-fafa ufafa kumpaapa kwi-kEEnka khubaba ukupapa (ku)papa lnonu kumotoa mwana mumbap (?) okuheeka papa ukupaapa,ukusenda (ku)heka kuheeka kuheka omwana (ku)himba apape kuiyeka ohu-kinga kibaba (oku)bhereka guheeka ivanika mwa# mungo -shala/-syala okobhereka omona gwibala -heka aira kur^ike (uku)nyamula kupapa kupapa [kopa:pa] ku-njigala ku-nyuma bereka -papa ku-eleka kuheeka 994 -bichi unripe, uncooked n -dodi mbisi mbisi mbisi (i)wisi mbItuI mbishi bisi kIthI iingisi (em)bese mbishi kibisi kibisi -bisi -dodi kebhese -bisi mbIthI mbIthI -bisi -bisi wishi itasha -bhisi njIthi -bisi -visi, -xapya ukigu,nzigu kib*ishi -vese kibisi ekebese -bhese bisi mbisi chiv*isi kibisi -bisi bisi shivisi -biisi -wisi mbisi -imbii -wisi mbihi ivivisi ichisi -ve_se_ (ki)visi -angakupa -bE -dodi kivisi imbithi mbithi -vishi ebisi kibei / ibei -wisi yaivhii -wisi -bhisi -busi -ndodi -busi mbii mbehe -visi ekibhese isi mbIsI ibisi -BIsI -tifie, -mpond...? rimpondo, ritifie iv*isi iyEEse, mbEEsE njiku -mbisi / b'isi wisi [uncooked], ndodi [unripe] mbee inatelekwak (?) -bisi -bisi -isi -wisi -bisi -bisi ekibisi -bisi idinda, ibisi ishi sibisi lidodi(-dodi) kebhisi kibisi ivisi -shara -bhese -bisi -bisi imbithi iwishi -wisi -ighu (i)wisi [iv*e:si:] ye visi (pl), che visi (sg) kibisi bisi bisi ki-bisi 995 (ku)wia be owed by v (ku)dzigila ku-daiwa kuwa ni deni irandu kulawia -chindu cha gUkovwa ukukopa imali esira ku-banzi kuba ni' kintu (ku)tongwa kuturibwa (oku)ba na masiili ku-daiwa kya mdi cia okubha na libhanja -londwa nu unkole deni kuya ni nseghe ? ukugilia ikigongwe isire isire -ng'osa ku-ndai ukuhopa ku-daiwa likovi ukusawa ku-bandhwa ku-daiwa sie ku-daiwa, ku-ongwa kuva ni nongwa ukukongolesha kudayiwa ku-vanza (ku)ndaja lilene iwarwa arina irandu risiri ku-vha na magambo uku-landuzya kukopwa kukopwa (ku)dayiwa okwabhera gUgomvwa ukuja kumundu (kU)tondwa u-tendia hiri...? mwandu Undaigwa khudaywa ukukopwa uwanda okubanjibwa (ku)lifya ukusawa kutongwa eibanja (ku)tungwa ikhole kudai ohu-sinya (oku)bha na siri gutungwa mwasile shumbi/jumbi okosabhwa ohonshoki ? -tongwa niya wa nyi kya (uku)landuzya kudajua kuwa ni deni [kowa ne de*:ni] ku-kongosya nilazi -sekulu? kuliirwa ibaanza 996 (ku)iva ripen v (ku)tung'una kuhya ku-iva ku-iva kukucha kugunda kuwurwa ku-pya kwIrua uukucha kwama isha kw-enga kusha kuhya (uku)pya konoga (oku)ya kwIw'a (kw)Iw'a ku-iva kuhya mawiri ugusha -njIru kuya vilaa ukuvisula b*ir*a kufunda ugusha okotoba ogokong'a,okohya -ipa, -dipa -iva, ku-kangara ukutona ku-virwa liva khw-enga khu-rooba, khu-yaa ukucha kw-enga ku-ula iwira # iwiru ? # ku-wula kutona ukucha (cha) kufunda kwenga (ku)bewa kelya -piya ivira kugunda (kw)irua okuya kubegwa kup_ya ku-juwula u-kucha kunogha kutona (ku)yela kutona mbile ku-pyee, ku-pyega (ku)hunda okonogha -iiva gUpya ukubifwa (kU)pya u-fya uviya kupwaa kwi-Ela khufunda ukucha kuwula kupia okusya -era cha ukucha (ku)sya kuhiisa,kusya ekihiire kwenga atone kuizwa ohw-enya kiyela (oku)hya gusha ivira -ta, as in -ta mata (oko)tobha;okohya;(oko)kong'a gupya -hya kwiirua iwir*a ukucha, (uku)vunda, (uku)pya kupia kukucha [koko:ca] kwiula kinogu dipa ku-iva kusha,kutukula 997 (ku)via be stunted, spoilt v (ku)jongodoka ku-via, ku-umbaa kunyong'onyela kuthukia kigosi ku-banangika gUcUka ukononeka ekeengere kw-ononoka kumamba (ku)zingama (ukw)ana:ngika kukubha (oku)kononyara kwanangwa ku-vizha kusikula aribu # anbu ? # uguchinchabhala okunyamka xonyaa ukusokoka shokea kupeya ukwonohekala geta bweng'e ukubhira -diholola ukudolela ku-sambuka khu-viha khu-fuuba ukononeka, ukuchilindila ku-vuya ku-sanjapala unana, ireka ku-vili(l)a kudulila ukutuzya (tuzya) ku-kunya (ku)jipati kunyala ikashaa kurita (ku)thuka (i)t'elya # (i)`telya ? # okunywerera kuhyakatalila kuwanangika ku-pwa, ku-junda uk-ononeka kusarikha kutula kudanganyika kutula okosareka ku-dumila ukonangika (kU)gadalala, + u-ruika ukhankhanyaa kuv*ulila kwi-kakEla khuyanangikha ukononwa kugunira okuguna tuza, sasa, onona ukononeka,ukuchilindila (ku)hirilana kusiisikara ekisisikaire (ku)sisikara ananganishe kuvia ohu-bia kinangikha (oku)saribhwa kwonoonekala itaratwa -ta mae -kong'era;-kubha -koma kithuku nyamar*ika (uku)tuza kunanging'hana kunyong'onyel# [kon$o*n*o*n$e*:la] kusarika -vilila ku-vila kukomamala 998 (ku)viza spoil v (kwa)nanga ku-viza ku-via kuyongotezya kuthukia kunona ku-ola gUcUkia ukonona gosaria konda kw-onona konona (ku)zingamya (ukw)aanaanga kukubhya (oku)nengesya kwananga (kw)ananga ku-bananga kunyamula busuo nungu ukwononekala -thukia vipya, noona ? ukunanga har*ibu, boloa, nyamar*ia kuharibisya ukonona ugukuba/ugukubia ogosarya -viza ku-ola, -viza nanganya ku-sambula ku-hinya khw-ononyinya khu-kululukha ukoonona kwon-ona, ku-vuluga kw-ausanga ilyamara ku-vilija kunanga ukonona (onono) kuhalibu kwoneka (ku)halabana alabiya ikasheesa kuthukia (ku)thukia nyamura kuhalabhana kuonanga ku-engevhanya uku-vizya kusari kukomania kuhalibika kukomania ku-bela (ku)harabisa okosarya ku-bananga gUbipiwa ? ukunonga (kU)Biipya u-rua uruva kunanganya kwi-yoouona khuyananga ukonona kwananga *-yo/n- kubekeya okushisha kwonona onona, sasa ukoonona kwita kushiisha kusisa (ku)sisa ananganye kubana, kuviza ohu-nyasiha kinangisa (oku)sarya kwonoona itarata -ta ngobi -sarya -sisa kuthukia ipor*a ukonona kunangania kuyongotezya [kojo*n*go*te*z*a] ku-halibu manyura -viza ku-bananga kusiisa 999 (ku)viringa become round v (ku)vwulumba ku-umba ku-viringa kupilinga kithiururi kuviringana ku-zungulusa gUtwika kIthiUrUrU ukuziingurusha kobiringa,koborongora ? firinga kw-ekulumunya kuhulingilira (uku)filinga;(uku)velenga kuimugamuga (oku)bumba kwilingana (kw)ilinga ku-bulunga kuzingila,kubumba(kufin..?) bingisa kideewa ukuvyiringa -thiUrUrI okunyamula wulungaa ukuvumba umba kumenga ukuzinguliza ukuhingira ukwibhuruma,ukwibhiringisa -vilinga -uburunge, ku-buruga kuzyunguzya kiviringirira -zingirusa, -vingirisa viring'ana khu-botokhelesa ukupilinga kw-ewulunga ku-vilinga irungutaa ku-vilinga kuzinga ukuulungan# (ulungana) kusinga, kunie_nga kwi-ringa (ku)hyongaloha ilinga kughulunga nsonge kwaa muthiuruko kwa mubiringo okwitirigita kubulunga (ku)viringa ku-iliga uku-wulungana koringha kubulunga kufilinga kubulunga (ku)kwika (ku)vurunga okubhiringa kubilinga ukupeteluka (kw)iBilinga u-funyunga ufiingita kuzinga keilingEla khuvulungu ukulikonza kubiringanya kubilinga -bumbire- kwiburungushura (ku)vilinga, (ku)vilinganya ukupilinga (ku)ziringa -viringiriire kwehinguririza kwekulingirire avilinje kuumbuugha ohw-ebodohania, ohw-ebiringa, ohw-eodohania? kiwulunga (oku)bhiringa kwizinga yuuba -ta wabaka -singoorya kwibilinga kuthiuruka ir*imitsa (uku)wulunganoka kuvurunga kupilinga [kopili:n*ga] mugamuga ku-zungulusa -vilinga kuviringura,kukurungura(to make round),kuviringuka 1000 -vivu lazy n -gata -vivu uvivu, upwente kofu kIgUta,kUgUtara mgadi vivu kUvunIka iinkosu obworo -lethi mugayavu ubunebwe -nafu -gata (mo)tobhu -lenga waanu mUtulu -kunguni obulenga(uvivu),-lenga dokuo kyoowo -nebwe gUthaya -lenga -xata mwolo,umwolo mleshi -kata nyabwolo;umunebwe ? oborosu -rosu vivu -vivu mukata isokolo ku-daalimba debwa mukara bukara, butooro mvila -nafu uwondo mr*oko ulemwa umwolo, umuhata umukosu -kata mugata -pipu -kata -pweli nroko -thao -thao -lesi omwenga kitondo [dull, hence also lazy] -ulesi ukata -kata noghu mwolo vifu mwolo -lele -kata omorusu uvivu -lemelwa -bolo (ubolo) -zoBu, -gosu -toto mutoto, munanaghii ? umhataa Ukata wifu -vila -leri mkata, mkoka obworo ikinebwe -kasu mvila -nafu omweremwa,omugara omweremwa obugara mwolo -vizu obukata (noun & verb) -wolo mtobhu umunebwe ihoko tagelegele -rosu;-oro -gokolo -zobe kithao mr^oko -kata -vwolo kofu [ko*:fu] ulesi butobu mkoka mvivu, ubwa omunokole 1001 kimba (=maiti) corpse n mufimba kimba kimba imaiti kiimba garia maiti kimba ichaala egetondo mning'a mulambo ikiziga omutumbi,omufu mufiimba;lifiimba ketondo omutumbi kimba kimba maiti omutumbi kifu mkowa umuvyimba kIimba,nnukuU? omutumbi muvimba unsimba mneng'a, mfu # menga ? # ntufi umuvyimba umukuru egetondo,umuku kimba maiti umuvimba maiti mtugulu muvili mukhutsu kumulambo umalehemu mulambo nchila mfu mtuhi ivimba ichala ntufi mukuzu ntuhi ntwi nnying'a kimba kimba mminga omufu ntuu chitanda ntui i-chala omoku mufimba mayiti mufimba mtuhi omoku kimba -mIlI umfwe mlambo mwimba mwamba ishaara mUiimba mfimba,mtufi umfu mtugulu *-bi,\mba/ mtwii omurambwe umuvyimba,ikiziga maiti umalelema omufu omutumbi omutumbi omurambo umfwe kimba omulambo umfimba nuku umutumbi nning'a taxuya umuku mimba go munhu mutumbi ntungu mnying'a chala mfimba imaiti [emai:ti] ntembo omuku kimba maiti omutumbi 1002 (ku)ogopa be afraid v (ku)gopa kughobhaha ku-ogoha ku-ogoha kutina gUkIra kuboa -yogoha kwigua guoya ukoopa kwoboa ovoha ku-lya kutinya (ku)tiina (uk)oogopa kuobhaha (oku)baya kUkIa (kU)kia ku-dumba kutina ofuo kidi, kitima ugutinya gwItigIra okubaya ogopa ukudwada ihob*a kuyoghapa kutinya okoboha okohaha,okobhoha -dumba ku-dumba ukogopa ko-fa ku-tya ku-vuka khu-ria khu-ria ukoopa ku-tya ku-jopa yereya ku-yopa kwogopa ukopa (opa) kuyogopa ku-tia (ku)jogopa yogopa kutila yeereya gukira (u)kira (i)ihova okubya kujogopa (ku)opa jogopa uku-saya ghotina -ogopa kutila -ogopa (ku)tila ku-tila (ku)yogopa okobhoha kw-ogoha gogoha ukutila (kw)ogoha, -oBoha u-oghofa goghofa kwogopa kwi-oopoka khuyokopa ukopa (ku)tira kutila okutiina gutinya opa ntete ukoopa kutiina kutiina obugira obwoba kutina uwoga kuogoha ohu-tia, tya kitila (okw)obhoha gutiinya iiraa -tala (ok)obhoha;(oko)haha gogoha -obaha gukuthuka iouwo (uku)saya kukwoghopa kutina [koti:na] kogopa omwoba ku-dumba ku-ogopa kutiina 1003 mwoga coward n mwogofi mwoga woga umowa kiguoya mawowa mwoga kIguoya aliniintete, uwangofi omwobe iovori mutti umutinyi omutini umoogofi;umunya muhweehwe umwobha omuba kIvw'ila ngUngUU mUndu wI vwIa moga omutini muwu intinyi;umutinyi kIguoya omuba mwova udwatsi mwob*a mwoghofi umunyabwobha omobo omosahu,omohahu mwoga mwoga, kodumba mwoga rofa,ofa muti nzogha muvi umurii uwaangofi omuti nkujopa mwerei umwoga achantete mwogofi mtii nyogopi kana lyogha nndu mwereyi kiguaa kibuaa mhova omuba muna lwoghopo munt_u wa mant_a e-cha ntete motini mwoga mfoyi mwoga kutila lyoga mwogofi omobha mwoga ng'oba umoga ng'woBa (m'ooBa) mwova mwova alinilyoga mooa mwokofi uwa ngofi kana lyoga mtilai omutiini,omunyabwoba wa ntete uwaangofi omutini omutiini,kikwaya omunyaboba omutini umwoga mn_t_u mwena wogha omuti mwogofi mwobha umutinyi mwirai -tambala omobha ng'oba mwoba mugwaya r*owa chantete mwoghofi umowa [omo*:wa:] vawoga bwoba kudumba mwoga omutiini,kitiini 1004 (ku)rudi return v (ku)piluka,(ku)gomoka kuhelela ku-uya ku-uya kusuwa gUcioka kuwuya bwela gUciokia ukuweela koiraha vwia kw-ira kugaruka (ku)garuka (uku)piluka;(uku)wuya kogaroka (oku)suba kUsyoka (kU)syoka ku-bwela iuya kusuba wuya inuo ukugaruka -coka okusuba syuxa, tuvaa iuwya ukukilivuka uya iwuya kurewuka,kuwuya ukugaruka ukuringia ukuringa -bwela ku-bwela ukunyoka ku-shuka; ku-hinduka iwiira [of something], iuya [of people] ku-ya, ku-bwera khu-chelela khu-koboola ukuchinka kw-ira ku-uja iwuya iwuya ku-ya kugaluha iwiira ukuwela (wela) kukelewuka kwi-rana (ku)kyelabuka kElEbOka kughuya uya gucoka choka (i)uya okusuba kukelauka kubwela ku-uja uku-nyoka kugharuka kugaluka kuwuya kugaluka (ku)buya ku-buja (ku)kilawuka okugharoka ku-uya gUshokanya ukubuja (kU)shooka u-suka usuka kugaruha shooka khukomokha ukuchinka (ku)wuya kubuya okugaruka kugaruka wela ukuchinka kugaruka kugaruka,kuhotoka kugarura (ku)garuka agalushe kuuya kobola, kobosa, yira kiwuya (oko)kyora kugaruka iwuya iwuya -tamberia -honshoka;kyora gushoga -suba guchoka iwuya (uku)nyoka kugomoka kusuwa [kosu:wa] ku-uja garuka -bwela ku-uya tahuuka,garuka 1005 mbuyu baobab n mubuju mbuyu muuyu umbuyu muramba mlamba mpela mUgumo uunku omosege,omonyakerandi mbuyu umupeela umwando lisekeyanda mUamba mpela mawale kyaadu umukuyu umubuyu mbuyu mbuyu umumuna omokoyo mbuyu mpeva ikuyu mwiwi mbuyu mukumu umbuyu nnonji nlambaa mkuyu ivuyu umuuyu mpena mbuyu nnonji mbuyu kirui rikuyu mlambe nnonji mkuyu omokowa mukuju mubuyu mukuju nnonzi n'nonji mkuyu omoko mpela ng'wandU umbuju ng'wandu mwandu mwandu mwaandU mbuyu mnonzi umbuyu mbuyu omutumba ilikhondo -tano ng'wandu muramba mfumu muwuyu nkuji umbuyu [ombo:jo] nnonji omuku mbuyu mbuyu omukunyu 1006 mvuli the lesser rains n vui vui runyunyuu mrorasi mvuli mbura nini akuungwi embura ya omwobo fuli omkendi omutontono inyamuheenge liborya mbobha UthuthuU masika mvula za vuli mucicia omwangalala ? mwanuli pamakya masuleri kibepu ikivula bhahizi (higi ?) omobo omobho vuli vuli ulupepo mvuri minga shimiyu bieeso ichisenya olunainyhilizi mpuli mater*ii chambu kumasho ichilevya ntundu lunyirira, chugwi ihyula lasalas# ntobo ndonya ya kilang# si mateeri runyunyuu ngaiinini orunyinyi uhwela shikumbya upya ( before heavy rains-litulo) chalanu ndonya mpe# mwilili hula ya ngongo omoka omoke akanyanyafula mvuli masisi hongoa kusunyanga mUnkeenda khuhalakata imvula ya mnya musenene ichisenya akanda enjura nteito obutonyatonya vuli oluwachakirisi amasunyutu ubutonyanga afuli tara amasunyuntu iswalala mbura inini fulyi luhafu chisima upya vuli vuli akatuumba 1007 (ku)vuna reap v (ku)bena,(ku)sogola ku-vuma ku-bonda kuvuna gUketha kukwasha ku-vuma gUketha ukuzoombola kwama kova ku-kungula kwimbula (ku)gesha (uku)beta kogesa (oku)gesa kUketha (kU)ketha ku-bawa, ku-bena kugesa shuka ukwimbula getha okukesa imbula ukubena ifu:na kubena ukugesa;ukwimbula okogesa okogesa ku-huna, ku-bawa ku-gobora vuna ku-chwa ku-kungula ku-beta khu-vuna khu-keesa ukusiinda, ukukumbula, ukuzawa oku-kungula, oku-vuna ku-uluma yaanuo ku-funa kuvuna ukusezya (sezya) kubena ku-vuna, ko-gesa (ku)huna una kubena iilula guketha (u)ketha okugera kuhuna kuvuna ku-una uku-wata kughesa kufuna, -inula kubena kufuna,-inula (ku)una ku-huma (ku)peta, (ku)bena okoghesa ku-vuna (kU)sogola,(kw)ImbUla ? u-tinanga utenanga kuvugula kwi-luluma khuyava ukukumbula (ku)bena kuuna okushaarura kugesa,kwimbura (ku)zombola ukusiinda,ukukumbula,ukuzawa kusarula kugyesha,kutogyera kusarura (ku)gesa asandule kuunga, kuvuna ohu-kesa, ohu-noka kikhunja(kikungula) (oku)gesa gusoroma ifuma -tEga okoghesa kugesa -sundula guketha sambuo (uku)sezya kupeta kuvuna [kovu:na] ku-gungula, ku-una kugesa -buma ku-vuma kusoroma 1008 (ku)zaliwa be born v (ku)holwa ku-vyaigwa ku-vyaigwa kulelwa gUciarwa kuvalwa kw-elekigwa gUciarwa ukuvyaalwa koiborwa(gotoka) ighirwa ku-byaliwa kuvuuka (ku)zalwa (uku)woneka kwibhurwa (okwi)bulwa kUsyawa (kU)syawa ku-leligwa kuzalwa wonika kyaamba, mdema ukuvyagwa ciarwo okwibhulwa lelwa ukuholwa b*onika kuhogoleka ukuvuka ukuiborwa ukwibhorwa -(ni)leligwa kw-elekwa, ku-leligwa ukupapiwa ku-fyalwa ko-neka? khw-ivulwa khu-saliikha ukuvyaala ku-zalibwa ku-valekwa iwonika ku-velekwa kupapwa ukuvyalwa (vyalwa) kuhoguleka kwi-vulwa (ku)saliwa belekwa kuveleka iiriwa guciarwa uchiarwa (i)yooneka okwibura kubelekeka (ku)badwa ku-vhelekwa uku-kwatwa kwibhuru kupapigwa kuwoneka kupapigwa (ku)belekwa ku-belekwa (ku)babika okwibhorwa kw-elekwa kUbyalwa ukupapigwa (kU)Byaalwa u-fafwa ufafwa kupapwa kwi-lelwa khuholwa ukuvyalwa kwiuka kubelekwa okuzaarwa kuruka (ku)vyalwa ukuvyaala kuzalwa kuzaarwa kuzarwa (ku)zarwa apapwe kuvyawa ohw-ibulwa kisawa (oku)burwa kuvuuka yo-oneka -tEgErya ukwebhorwa;ukubyarwa gubyalwa -butwa guchiarwa ifeo (uku)kwatwa kuholua kulelwa [kole*:lwa] ku-pagwa kwiburwa -leligwa ku-elekwa kuzaalwa 1009 kauri cowrie shell n nkoa nkombe inyonga cimbi ngola nyonga ulwili ensembe kauri kisokompolo isimbi ensimbi sembe ensimbi urusimbi inobe imamba ikinono ensembe ensembe,chinsembe kauri kholi, vikola amav*ela nkalava nsimbi simbi, salari likhongo yoko tsisiimbi immamba, ipanga boi ensimbi ing'ombe ngosho lung'umbwa ivela insimbi kegongoro ngolombi kauri sar*a chilombe nngono ulwiyi / indwiyi lilobe esembe simbi lUshimbi kiungu mbuhu isheme ya Ulongo impadi enkorokoro urusimbi lwili immamba,ipanga-boi echingongoro ensimbi ikab'uli nkoa esimbi ekozo isiimbi motEgO shimbi nsimbi ngutu inyonga [en$o*:n*ga] kaule kovya gobeta ensolo,ensoro? 1010 dhaifu weak n (mu)yoyovafu zaifu mwesenguvu uutofu kurigoya mnyonge hafifu kIonje ukoondoloka omwora dhaifu munafu amagara mabi taina mani (?) -jege muhogufu;mutamamafu -ondu -joloboke kyonze mosu soka, kusoka kubulwa amani,kulengaha? ukiwa zingama -moca okwonda diida muolo korobo,nsaifu ukugongoma omorosu omotomononu dhaifu chikhonda chisita maka kurera -lebevu, -nafu chisoki khu-dukha tsingulu bung'aifu, butenye -malale, -vila, -nsinamaka, -talinamaka bukowu sakujanda nana goyigoyi ate na maha ukuundela (undela) kuvya tipi tipi mung'ofu saipo kimbendembende katepetala kinana kionje kionje -ondu okuburwa amanaga ungali mashili uku-nyambalala anditoheru mgafu saifu mgafu zahifu omotobhu/omorusu nnemelwa ukuganda -dedelehu ntina nguu usosweka uwalangani mUneketu ukafwaya saifu obworo -zingo ubovu, -ntontenkane -malale,-vila,nsinamaka (kwo)loba omweremwa ekiteine maini (ku)ceka -nyonge munafu, mukata, ohw-ebokoya mtamwa mtobhu umuguta nnana ketEgEri -rosu;-tobhu -nogoleke ntinainya kifiri nyanduluke vuvotevote uutofu [o:to*:fu] ngajotela omurosu,omunyoha nyongela nyonje, kuhwa aremirwe,kuremwa(become weak) 1011 (ku)bakiza leave over v (ku)sigadza ku-sigaza ku-sigaza kulekela gUtigaria kusigara ku-leke gUtigara uukusya gotigaria -ra ku-lekaku kusigaza (ku)sigao (uku)sigasa khosagya (oku)sigasya kUtialya (kU)tialya ku-sigasa kusagya dafu ialaala ugusigaza -tigara okusikasha lekela ukusigatsa sar*a/, bakisha kusighasya ukusigaza ukutigia ugutigya -leka, -sigasa ku-sigaza, ku-saza kusyazya ku-cherya ku-fissiza -leka madonye khu-leekhaho ukulekela, ukusyaazya ku-lekawo kw-ijalidya isarisa ku-lekele(l)a kusagasya ukusha kusigisa reka (ku)higia igaya kusighasa itin'ya gutigaria (u)tiaria (i)saar*a okusigasya kuhigakia (ku)siya ku-lepeya uku-sazya kusaghi kulemya, kushasha kuleka kulemya,kushasha (ku)igaya ku-higaya (ku)sigalisa okutighera ku-sigaza gUsaja, gUlekela ukusyasya (kU)shiigaja, -saaja + u-saya usiya, usaya kwi-shaagia khusikacha ukulekela kuigaya okusigazaho kureka sya ukulekela,ukusyaazya kusigazaho kutsiga kurebaho (ku)leka asagazye kushighaza lehaho kisigasa (oku)sagya gusigaza (i)sara -tElEka -sagya;teghera gusaja, gulekela -sazya gutigaria tsuwar*a (uku)sazya kusighasia kulekela [kole*ke*:la] ku-sigasya sagya -sigaza masazo kusigaza 1012 (ku)viringana be round v (ku)vilingidza -viringana kupilingana kuthiueuruka kuviringana -duara gUtuIka kIthiUrUrU kweringarania kunjira kw-ekulumunya kwiburungushura ekihulingiliire (uku)vilingana mugumugu (okw)itiringa kwilingana ku-boteleza? kuzingila biringicha ukuvyilingila -gIa gIthiUrUrI okwiuringa ilinge ukwinienga kiumbe kuniengana ukwizinguluza ikiburungus(u?) ukwibhiringisa -(t)zingiliza uburunge zyunguzya muviringo -zingirusa khu-viving'ana ukuwulungana bwetolovu kw-umbikana ikososa ku-vilingana kuvulungana ukuulungana (ulungana) kuniengana kwi-singa (ku)lihinganakila mbulungwa iva nsonge kuthiurukana (ki)thiulunku obwisingura ? kubilingana (ku)viringana ku-ilikana uku-vilingana koringha kubulungana kwifilinga kubulungana (ku)kwika (ku)nyengagana okwighoncheera kubilinga ukupindana (kw)iBilingIja u-funyunga gifindiriya kuv*ilunkana ilingEka ukupilingana kuwere ga vibul# kubilingana -ezingiriire kwiburungushura kuya pipi ukuwalungana kuziringililana kwekuringurra (kwe)ekulingirire avilingane kuumbuughana ohw-ehuyungirisa kiwulungana (oku)bhiringania kwihiinga yuubika -tEma -ibhiringisa kuthuurukama? (uku)wulungana kuvuvungania kupilingana [kopilin*ga:na] ku-viligana ku-hikuniza ku-vilingana ziringukuka,kurunguka,yeziinge? 1013 uvivu idleness, sloth n uvwugata uvivu upwente uukofu UgUta wugadi uvivu, ubwa UgUta,Uvuno uukosu obworo vulethi bugayavu ubunebwe obunafu uwugata obotobhu obulenga waanu Utulu ukunguni obulenga edokuo uruu ubhunebwe UgUta,uthayo obulenga uwuxata uwolo uleshi ukata ubhuegu;ubwolo oborosu obhorosu,obhoro uvivu utukutuku uvukata uvira,usokolo bugayaavu, ggayaalo mdebwa, mjahera vukara bukara, butooro, ikiikasii uwuvila bunafu uwondo ur*oko ulemwa uwolo ukosu kata uvugata kitondu ukata mpweli uroko uthao uthao ulesi obwenga ulesi ukata u-wukata obhutobhu ubwolo ufifu ubwolo ukata ulele ukata obhorosu uvivu bUlemelwa ubolo BUzoBu, BUgosu utoto utoto uv*uhata Ukata uvukhafa,mkhata ub'uvila uleri ukata obwooro ukasu uwuvila obunafu obweremwa obugara,obuturumuki uwolo uvizu ohw-ebokoya uwolo obhurosu ubunebwe ohoko etEma obhoro bugokolo buzobe uathao wur^oko uwukata uvwolo uukofu [o:ko*:fu] ulesi obutobu ukoka ubwa obunokole 1014 (ku)tosa plunge into, cause to sink v (kwi)dwividza ku-tosa ku-didimiza kusungila kUbutIka kuneng'enesha kw-aza kUrIria ukududumizya koineka tumbukitha kw-emumamu kwibiza (ku)tobeza,kwibika (ukw)itoosa kutubhirya okwera mumanji amelela kUlikya ku-tosa kutubizya fumba nchi [pestle], mbiliko [threshing] ukudidimiza Ikia okubisya twinia, gabila dwivila tonsir*a/ kudumbukisya ukuzabhika okotobeka ukwibhirya,uguchinirya -kitimi(t)za ku-ng'wa nghab..? ukusumbila ku-fyetira ku-dodomesa khu-lumba khu-khwitumbula ukunyumila, ukuuma umsu, ukupuumila, ukuchumbukila ku-dimisa ku-tumbukidya yolotaa ku-samisa kudwivya ukusumbila (sumbila) kudumbukisa ku-rumba (ku)suha tumbukiya kudumbusila yoolota gutobokia (w)ukumia(in water) okwitubisya kujibhia titimia uku-siwizya komwimeri kubukila kwitagha kubukila (ku)tumbukiya ku-tumbukihya (ku)dumbukisa oghusiki -zamisha mwa mazi gUdambukIja ukwibisya (kU)sosomeja, + u-ghumia giduya kugwilizya kwi-kapElya khuchubicha kudinira kutumbukiya okutobeza,okuroha (ku)timpika, (ku)zisya, (ku)tumbukizya ukunyumila,ukuuma-umsu,ukupuumila,ukuchumbukila kwibika kutobeza (ku)dikiza ahwitose kushindika na mwe mazi ohw-ibisa kitosa (oku)tubhirya kudobeza (i)fulitiria muhei -tEria -shukya kudabukija kuriama ir^ekyia (uku)mwezya kujogheka kusungila [koson*ge:la] ku-tumbuchisya, ku-titimisya tobya,tubirya ku-gela -didimiza kutibiza,kwibiza,kutokeza 1015 uzani weight, rhythm n kapa uzito uzito uukopavu Urito ratili kipimo Urito oborito bw'eratiri buzito ubulito obusikiizi uwusito ubhurito ??? obusito Uito uzito obuzito bima UritU obusito ipimilo uvutsito urito kutopa ubhulemele uburito ubhurito u(t)zani kuzama, dizama isekelo uruto vulitoho busiiro, busitowufu uwunwamu buzito kwidopa ur*oo uvumwamu ichipelo uzitu, kutopa uvuritu uto_pe kusitapa, top# kipimo urito urito obusito nlingo topela aratiti ? bushito usitu bushito mzani obhorito lungole bUdito usitu ntili, BUtimbu, ? urito urito uv*umwamu Uluto uvuchito ub'unwamu usani oburemezi ufine uwunwamu obusikizi embara oburemezi obulemezi umwamu kuzwama usito obhurito inota mizani -temana; -temania omong'ore budito urito kiyer*o uwumwame uvusito uukopavu [o:ko*pa:vu] chisilo kuneti uzani obulemezi 1016 mimi I n unyenye unne mimi mie unene miU nyihi (ini) # nyini ? # nie niI neene inche inyi nze jewe inye ne:ne inye anye nyinyi nyie nyie nie ini ine ni nen je;jewe hiI anye nene inyi une ini ini nenga jewe uni uni nie nie ane ninne(nini) inyi nene inzi ise uneene nze nangu yen yen nangu, mipa ine inyi nene nene inzi, inze ne, nepane nenga nenga yeny' # yeny ? # uni uni inyi anye ne, (nenga) ine nne nene eni une, nene nenga une,nene nenga nenga nene oni miye nene une nene nene nene iine, nene Ene u-nene unene neni nenga nyowe nene uneene -inye nyowe nyowe nyowe ani imi ese one enye jewe inyi inyi terenV oni nene one nigu inyi nene une unene [one*:ne*:] nne enye nie, niye mie iinye 1017 sisi we n unefwe ufwe sie sie usweswe IwiU isi cheye thui sweeswe intwe ifwe iswe twebwe ichwe wheewhe itwe eswe nyisi ithyI ithyI tie sohoso itwe esi esi twe;twebwe ithuI eswe sweswe so uwe swe swe twenga twebwe baito bhaito (sie) tweye cheye aswe susu so(e) ffwe/ffe? tuyu khutsi ifwe usweensu iffe wetu yese yese hwetu, hwep- itwe soe sweswe tete kunyi twe twanga twenga ise batwi batwi so eswe twenga ife uwe sweswe, swenji itwe utwe twenga utwe twenga twenga tete bhaito/itu suwe biswe uswe iswe sese sese iitwe, twetwe isye u-whewhe uswensu twenga twenga itwe sweswe usweensu itwe itwe itwe itwe ati ishwi efe ose itwe twebwe ise ise tere:ti bheto yise ifwe wegu soe sweswe uswe usweswe [os*e*:s*e*:] uwe etwe tweye sue iitwe 1018 ninyi you (pl.) n unene umwe nyie nyie umwemwe mwiU inyo mweye nyui mweemwe inwe imwe imwe wewe inywe nyeenye imwe emwe inywI inywI mweye imwe ewe mwe;mwemwe Inyui amwe nywenywe unyie nywe mwenga mwemwe bainyu bhainyu mweye mweye awe nyunyu mmwe mwemwe munyi iwe umweem imwe mwenu yeni manganya, mwe imwe mwemwe nyenye munyi mwe, mwehap# mwenga mwenga ini babwi babwi or bwi nyo emwe mwenga anyiimwe mmanganyanji mwemwe nike umwe yumwi umwe mwe mwenga (sing & pl) nyenye bhenyu nyuwe, nyue bing'we umwe ing'we nyenye nyee iimwe, mwemwe inie u-nyenye umwemi mwenga mwenga imwe mwemwe umweem imwe imwe imwe inywe amwi inywi emwe, engwe omwe imwe mwebwe ine -tigala; -tigaria bhenyu ying'we imwe gegu nyoe mwemwe umwe umwemwe [omwe*:mwe*:] nmwe, emwe mweye nyuwe iimwe 1019 -ingi many n -olofu -engi -inyi -angi inji mIngI nyingi nyingi nyingi yavula (obo)nge -fwa (b)ingi kyishi -ingi -olofu -aru -afu nyingI;mbingI;mengI nyingI -ingi bengi,bingi,kingi shifye -inshi nyIngi -afu -ingi nyolosu,uwolosu ng'ingi -ingi vyinshi ibiaru -ru(ekeru,ibhyaru,obhoru,ereru) ingi wengi, nyingi vyinji jirifoo; ingayi (wa)ngi, mema vinyishi -ngi -ingi -ngi yoe -fye -ohe avinji ivingi -mahele vanyingi -hingi -ansima -tangala shiinji nyingi -ingi (b)afu ingi -mbili yaigwinji -vule -aru -ingi -tangala -ingi yanyansima ndu, joloka -mahele ncharu nyingi bingI (-ingi) mingi -ingI -ingi nyingi nyinji mingE njolofu -ingi, nagala -vua nyingi -kanyire -nshi ? -vule, -ingi -ingi bingi -ingi bingi -ingi nyinji -ingi, vingi, mangi bangi -olofu nzaru vyinshi nkuka -tObya -aru -ingi ingi inyingi shifoi -vule -inga inji [in$j*i] yejinji (pl), chejinji (sg) nzaru wamema nyingi biingi 1020 -le that n -la,kila(kile),vala(wale),jula(yule) gogo, lyolyo -da -da, -via la IrIa,Uria(person) ija idya kIIrIa chichi (ke)ria -ya ekyo bidya ekyo (?!) -o -ila -irya -lya Isu -Ia -ija -lya kiliya(kile) kya nkoku -dya kIu,IrIa -liya ilo, iyo kilya kilya kiy*a ilya [animal, path], ulya [person] -ela biya;bilya kera -ra(kera,ora,rera,era,gora) ija ija, idya chila kira kyilya yila yesho -uyo -le -le, -mbu aila, sila kilya kilya [thing], ulya [person] -i ila kila chichi -la ula, kila -ela -ile -ila ila ria ira -la ilya se, (che) icho yeila -yo [of people], -chocho [of things] -nguri ijo, jila yila ijo,jila ela, jela, jola -la eera dya iyo (-yo) fila -yo (class 1) -rio iroo ilaa Elo yila chile [thing], wele [person] -ri yelio ekyo,egyo -chi, -ya, -wa -le -linya -riya kili -ti,ngu ila jia, iyo sira shila kirya kiliiya ila -la -tO:la; -tOlOtOla -ra -yo -lya iira kilya -chocho -ila -la [la] achila kirya (kisuhu?) wijya idya (-o)(-ri)(-riya)(eg.ogwo,aako,eecho,ori,kiri,guri, 1021 -dogo small n -debe nse -dodo -dodo (i)titi nini ndini ndodo nini yachepa, inoono (ege)ke -du kattono kito nke(?) -ke -dodo -suhu -toto kinina nini -nini -dodo nana kanolo(kidogo),-nolo kitu ifee, iwona muna, ikaa mmba -toyi nini -tali -do, -titi kitutu, mtutu kidebe,ndebe kadidi ndidi -dusu katoyi egeke -ke(omoke,egeke,enke,irike) ndodo ndodo panandi kidodi ututu -tono dodo khati -tiini, ndiini -che -ntono sidikidiki kinyo kyinyo diki hansi kititu akanono kidebe kekekeke, kidididi -nzoku -sena -doku kyinnya -niini nini -nana ntoto kisoko / isokoisoko -ng'ono ishokope -tichi -suhu -nandi dokwa -nandi nzini -chuku -debe nke/ensuhu ndodo ndo kanandi -do, -doo -nyii inyughuu shinsi niino ndebe -che -shamaka njunu -kye -to,-toyi -nono -che kake -kye kataito -taito doodo ndodo sitono shidebe(-debe) kisuhu kitoonya kiinywa -inywa tOlO -ke;-tuuya ? -do -do kanini kitutu -chepe -ebe (i)titi [iti:ti] unondi toto ndodo ndodo kike,kake,kitooyi 1022 gome bark (of tree) n libandzi gome gome ilyula Igoko ikoko (makoko) gamba, gome Igoko(ma-) ichuula risabo riomota ikonde kiwujju ikishishwa ekishushu ilibande rikoko lisusu rikoko # mikoko, nikoko ? # IthendU Ikonde gome ikanda ikoko echula,elyula ikanda wawee (o kyuumi) ikigula ikoni lisusu ipata ikoko ilibanzi ikanda ikoko (la ikiti) libasi ikigula irikanda irikanda(amakanda) gome gome ichizula ikova ra muti ikoko lugube likhanda lyu musae ? likhoobolo ulugula mugaire likakamba, ligwogwe ikandaa ikanda lya nRi likakamba ihonda iwalya, ikoko ichula libasi ligodo lijobateki likOngwa libaku ikanda gikone(makone) ichau(of tree) ikanda rikanda lijola / majola k_ungwa likungwa i-chula amaghoko mupato libaku mupato lijola libasi rinkanda gome igUla ikandi lya mpiki igUla ibada ibada ishizula / ivizula pyaata libanji ulugula ligomi lipande, pl. mapande ekishushu igishishwa ? lyamba lya muti ulagula ekijuju ekishushu ekisusu ky'omuti omutom...? ikhonda kanda ja mti esyola, eryola ibandu erikanda igishishwa ikada ikada -tOnya; -tOnyia; -tOnyia mae rikanda ryo omote igula igula ithendu ikoko, ikanda chula ilyula [iljo:la] likuungwa kwame gome ekibago 1023 chawa louse n lisosolo nda daa mada isumi ndaa inda ngina ndaa iinda enda yetukia nda nsekere inda enda(i) isosoli enda inda nnda ndaa ndaa mhani, ngina nda enda nda munaama inda ndaa inda impani nda isosolo nda nda lisosolo ingalaguzi;inda enda enda mani ngina impumi nyingiri nda sawa, mani indaha khu-kaala inda nsekerere mboko nda fusa umboko, imboko impuni nda inda lisosola indaa ilila mala mala, (limala# nda ndaa ndaa nda inda imala nc_h_abwe majipi i-nda anda ingishi, ingolo moku ingishi,ingolo mala mala lisosolo enda da nda ingolo nda (ida) ndaa ndaa impumi lisosolo inda moku (mnguu), mala (wa kum# liini, enda inda nda inda enda enda kugayara ?? enda impomi (ma)da, shawa enda isosolo enda iinda da nda botOnyOnyi enda nda ida ndaa nda inda sosolo isumi [eso:mi] njipi enda mhani njina eenda 1024 ini, uso liver n mutima ini ini itima kigori idima ini Itema iitima rini irima inni ikitigu omwiilima umutima ritema linyi nyidima Itema Itema ini uhengu (idima) ini maini dima igitiku ini linyi itima dima untema ifor*i itima (matima) ntema ubhitiku irini irini ini ini itima itima rima kibumba kini ingurumani sini itima ini litogwa ir*ima iRima linoha ikulu r*ima itima kibindi ingudumani limani litoga litogha irima itema itema idima rinyi imani mp_afwa litoga i-tima ritema mafwagaja litima mafwagaja ini mataga chibindi ritema ini itema ikinie itema, itIma itima itima itima tyEma mtima itima liini, pl. main ekitigu igitigu tima itima ine ekine ekitigu obune amani ini esini mutima erini igitigu ihima ihima -tola; etolwa; -tola mEsO rini itima itima itema r^ima tima ntima itima [ite:ma] litoga erini(ama-) ini ini iine 1025 jani leaf (of tree) n lihandzu libhwasi zani zani itundu ItU ilemba zani IthangU iifwa rito riomote iringo kikoola ibabi ekibabi,orubabi ilihaamba rihtohto lisya IthangU ItU jani ituntu idu ibhabhi ithangU linyasi ilesya ilyiani ihar*a, imbar*a litondo ibhabhi irito irito (t)zani yani itundu isambi kikoola luvulu lisambu lisafu, liiro ifwa ikoola lyamba ire lihamba itundu ifwa lihamba litu linyahi lyakapi lihamba iru kibura imura idu (madu) risya lihamba c_h_amba liamba i-fwa rinyaki lyani lijani lyani linyei linyai lihamba lito zani idUtU ilyani iswa (nyasi), idakala itutu itutu itunduu ishanzE, iluka litundu ifwa luhamba linyei eibabi ibabi fwa ifwa ibabi eibabi eibabi ibabi itundu mani esafu ihamba eritu ibabi ibuhu -to:la rito idutu ihunda ithangu ir*a, ikocha (nyinda) ifwa litundu itundu [ito:ndo] lisaamba eritu(tree) tepo zani ekibabi 1026 mdomo mouth n mulomo mulomo muomo muomo undomo muromo momu mlomo kanua umulomo omonwa mumu munwa umunwa omunwa umulomo umunywa omunwa mumu kanywa kanywa mlomo momy omunwa kana kana umunwa kanua omunwa umulomo dumbu undomo momu monu, tumbu ndomo umunwa umunywa umunywa mulomo mulomo ilomu mulomo rumbu kamwa (li)domo munwa kumunwa umnomo omunwa ikanywa kana kana kanya ilomu r*umbu umulomo ndomo munwa ndomu nkano mlomu kana muromo muromo momu omunwa kukano kukamwa lugomo u-mulomo omunwa mulomu mlomu mulomu nkanwa kano mlomo omonu mnomo nomo undomo mlomo mwoomo momo ilomuu mUlomo mlomo umnomo mlomu *-nu\a\ (*-mu,\a\), (*-nyu,\a\) mkanwa, mkanua akanwa umunwa mulomo umnomo omunwa akanwa akanwa omunwa ilomu muomo [mdomo], kanwa [kinywa] omunua umutomo omunywa umunwa kana kana -toma umunywa nomo mlomo kanyua r^umbu mulomo, kanwa mulomo undomo [ondo*:mo*] kang'wa omunwa mulomo mnomo omunwa 1027 (ku)fa die v (ku)fwa kufwa ku-fa ku-fa kukufwa gUkua kufwa ku-fa gUkua uukufwa gokwa,gosira,koera ipfwa ku-ffa kupfa (ku)fa (uku)fwa ukukwa (oku)fwa kUkwa (kU)kw'a ku-fa kafwa ifo ugufa;ugukwela;ugutumbalala -kua okufwa uxucha, uxufwa ukuswa fa kufwa ukupfa ugukwa ugukwa -fa, -danganika ku-fa ukufwa ku-kwya ku-f(w)a ku-ka (for a person) khu-khutsa khu-fwa ukufwa oku-fa ku-pela, ku-hwa ifoo ku-hwa, ku-byaa kufwa ukufwa (fwa), ukuponga kufwa ku-kuza kuwa wa kufugha ifwa gukua (u)kua (i)fa okufwa kuwa kufa ku-wa uku-fwa kukwa kufwa kusova kufwa (ku)wa ku-hwee, ku-hwega (ku)potela oghoku ku-banika gUcha ukufwa (kU)fa u-kuya ukuya kufwaa kia khufwa ukufwa (ku)fua kuwaa okufa gupfa ukufwa ukufwa (ku)fa kufa okufa kufwa afwe kufa, kusisia ohu-fa kifa (oku)kwa gupfa ifa -toreria ukukwa gucha -fwa gukua ipfa ukufwa kufua kukufwa [koko:fwa] ku-wa okukwa ku-fa ku-banika okufwa 1028 (ku)ruka fly v (ku)guluka ku-puuka ku-puuka kupapamka kUmbUka kupuruka ku-zumba (-zumpha) kUgUrUka ukuuluka koiruruka irunduka ku-buka, ku-papala (birds) kuguruka (ku)halala/kutunta (uku)gulunduka;(uku)guluka ku-bhuruka (oku)guruka kUUlUka (kU)UlUka ku-zumha kuguluka rumbuka ukuguruka -cembUka okukuruka,okuchuma uxupapamuxa ukutsemba mburuka kupupuruka ukusimba;ukuguruka ukuiburuka ukwibhuruka -guluka ku-guruka ukubulaha ku-wuluka ku-buuka ku-guluka khu-bulukha khu-pamburukha, khu-pururukhaa ukuuluka, ukupupumka, ukutuungumila oku-guluka ku-uluka ikyilya ku-vuluka kuvuha, kupumbuluh# ukuluka (uluka) kugo_lo_ka ku-buruka (ku)go_lo_ka gOlOka kughuluka; kujumba [long] irumbuka kuburuka (ku)buruka (i)runduka okuburuka kugoloka kulump_a, kup_ululuka guluka uku-papuka kubhuruka kupuluka [birds] kuwuluka kupuluka(birds) (ku)guluka ku-goloka (ku)mbuluwuka okobhuruuka ku-puluka kUlala ukunyela (kU)lala u-ruma uruma kuv*uhaa kwi-puputa khuwhida,khukulukha(ndege) ukuuluka (ku)guluka kugoloka okuguruka kuguruka kuluka ukuuluka,ukupupumka,ukutuungumila (ku)tunta kuguruka okuguruka (ku)harruka,(ku)guruka apululushe kufena ohu-buruha kigulukha (oku)bhururuka kugaruka irubuka -torigwa ukwibhuruka gulala -guruka kuburuka irunduka ukupapuka kupululuka kupapamka [kopapam:ka] ku-guluka okwibururuka ko-guluka? ku-puluka kuguruka 1029 (ku)simama stand v (kwi)ma kujimilila ku-gooka ku-gooka kukwimilita kUrungama kuwuka kimus# ku-timalala kUrUgama ukwimilila gotenena imka kw-emerera kuhagarara (kw)emelela (ukw)ima kwimerera (okw)imelegulu mkana kUUngama (kU)Ungama ku-ima itotona kwimelela oroka ioroka uguhagarala -rUgama okwimelekulu ? uxuimilila, uxuima ihor*oka ukwima imuka iimuka kuyema ukuhagalala ukuimera ukwimerra -imakwima kw-ima wima ukwimilila kw-ima ioroka ku-yimilila (stand up), ku-yimuka kw-imawima, ku-ima khu-sinjila khu-khwiima ukwimilila okw-emerera kw-imila isalala isalala, yooroka kwimila kwimilila ioroka ukwimilila (imilila) kuye_ma ku-singira kuje_ma yEma kuyima isalala kurungama (ku)rwama (i)imuka, (i)totona okuyambara kujema kuima ku-jima ukw-imilila kwimerera kwima kuwoloka kwima (ku)jima ku-jema (ku)yima okwimeera ku-kimala kwImIla ukwima (kw)ImIIla u-imika gimika kwimilila kwi-EmEka khwima ukwimilila (ku)goloka kuyema okwemerera guha'garara kwimilila ukwimilila (kwe)melela kwemerera okwemerera kwemerra ahwime kughooka ohw-ema kiyima (okw)emerera guhagarara isaraa isaraa -tubagera ukwemera gwimila -imilila kuruama ighor*oka yimilila kukwima kukwimilila [kokwimele:la] kwima okwimerera kw-ima ku-chimala kwemeelela 1030 maziwa milk n lidziva mabhele mee mee iziwa iria mariwa maziwa Iria amaziya amabere mariva mata amata amata(i) ilisiva amabhere amata Iia yIia,Iia mele amata malela amata iria amata imaveele ulukama marub*a lukama amata amabere amabhere matombo maziwa ulukama masusu,mpototo mata matombo, matsiwa maveele kamabele amaziwa amata mavele malela masiwa iziva mukaka (iziya) lisiva maveere masiba libele maveli maruva iria iria maruva amate lihiba likama mavele i-ziwa amabhere lukama masiva lukama mabele mabele lukama amabhere mele mabele ulukama maBeele maya maiva iziv*aa masUUnsu mahiva,lukhama amadib'a maweri *-be/e/de\ maziwa, mabele amate amata maziya amaziwa amate amate amata amaata izib'a mee amabere utupyo amabhere amata marua -tu:na; -tu:nage amabhere mabele mabele iria(mwitha) maruwa ziwa, mukaka lusiva iziwa [izi:wa] mavele (for mother's milk), masiwa (ordinary milk) amabere matombo mele amate 1031 (ku)fanana resemble v kuhwanana,(kwi)hwana ku-fanana ku-fanana kukwifwana kUbuanana kufwanana ku-fanana kUvianana ukukolana kogwekana ifwanana, itikana ku-fwanana ukusa (ku)shana (ukw)ihwaana kutubhana okususana,okususa kUvw'anana (kU)tutany'a,(kU)vw'anana ku-igala kususana fanana ugususa;ugusa -hinanana okususana uxuipyana ukuwanana fanani, usana kuhwanana ukusa ukutubana ugutubhunana,ugutubhana ku-fanana kwi-igala ukukolana kw-ifyana ? ku-faanana ku-lingana, ku-ghala khu-fwanana khufwanana ukukolana ku-funana ku-landana iwaka ku-landana kuholana ukukola (kola) kuhwaningana ku-fanana kupanana landana kulifwana na ivakana kuguanana (ku)kuanana (i)yusana okususana kulengana kulingana, kufanana ku-landana uku-kolana kotubhana kugelela kwifana kugelela (ku)jimbana ku-landana kuhwanangana okothubhana ku-fanana gukola ukufwana (kw)ikola u-gikhwa gikhwaa kuholana kEmpyaana khuwhanana ukukolana (ku)lifana kulengana okushushana gusa kolana ukukolana (kwi)sana kushushana na ? okususana kusana alingane kufanana ohu-fanana kihwanana (oku)tubhana gususa ivakana, ivaka -tungata ukutubhana gwikola -ikola gukuanana ihiana, ifanana kolana kuling'hana kukwifwana [kokwifwa:na] ku-landana kutubana ku-lingana ku-fanana kususana 1032 povu foam n lifulo fuo fuo ifulo mUthonjo ifua povu mUvuro itotofulu, itomvu amauro,risombogoku(dying animals) pofu, mafuo ifulo ifuro (e)ifulo ilifulo rihuru litilo IvUyU IvUyU fulo ifilo mawia mndumi ifuro(amafuro) mUhUyU lifilo ipulo ilihuve ib*ia pofu ifulo irihuro irihuro (ma)hovu hovu/lovu itatafula ifulo jjovu hovu lihulu liifulo ipovu, ipofu ighovu lyulu ifuru lihulu, chihulu itatafula itonvu lihuluhulu lufwuru lihulahulo litutume lifulufulu iviya muuji muuyi mavia rifiro lihuluhulu, (mahuluhulu) t_ovu, map_ovu liulo i-totofulu rihuro mtotofula pofu mbotofula kitutu lihuluhulu rihuro povu, fulo isulo intotofula ifulo ifombou ifomboru umtatafula pyomboolu khifulo ifulo lifulufulu lipofu eifuro tomvu ipovu,ipofu ifuro eifuro eifuro ifuro itatafula fulo efiro ilifulo erihuro ifuro ifue -tura; turuturu; moturi rihuro ifulo ifulo wia tatafulu litotofula ifulo [ifu:lo*] chiulo erihuro hovu povu iifuro 1033 (ku)shona sew v kuhona kusuma ku-shona ku-shona kusuma gUtuma kudunga ku-suma, ku-shona gUtuma ukusuma gosona,kobarera iluka ku-tunga kudoda (ku)baziila (uku)hona kutuma okubalela kUtuma (kU)tuma ku-sona kubazila shona ukubhaliila;ugushona -tuma okusona,okubalila uxusona, uxusuma ukuhona ishona kuhona ukubhalila ukutuma ugutuma ku-sona ku-sona ukusona ku-chuma ku-tunga, ku-sona -sona, ku-davuliza khu-nava khu-tunga, khu-sona ukusuma ku-tunga, ku-sona ku-tota ishona, ifuma ku-tota kusona ukusuma (suma) kushona, kuhona ku-nava kusona sona kutota ifuma gutuma (u)tuma okusona kutota kusoka ku-tota uku-suma kotuma kusona kusona kusona (ku)sona ku-chona (ku)luka oghosona ku-suma gUsuma ukusona (kU)suma u-tuma utuma kusona kwi-tyuma khuhona ukusuma kusona kusona okubazira kubarira,gushona suma ukusuma kusoma kubaziira okubazira (ku)baziira amame kushuma ohu-sona, ohu-tunga kihona (oku)tuma kubariira ifuma -tureka ukutuma kufuma, kusuma -sona gutuma ipf*uma ukusuma kuhona kusuma [kosu:ma] ku-tota okutuma ku-shona ku-suma kubaziila 1034 (ku)funga tie (=fasten) v kuvwopa kuhamba ku-funga ku-kanta kunyepa kwoba kufunga ku-funga kwova ukunyepa gosiba ipfunga ku-siba kuboha (ku)koma (uku)hudika kobhoha okuboya kwova (kw)ova ku-fungilizha kuboha funga ugutekela;ukubhoha -oha okuboya uxutunga ukukunga funga kukonga,kudenda ukutekela okoboha okobhoha ku-hinda ku-funga ukupinya ku-chunga ku-kaliga ku-ha khu-voha khu-nywesa ukunyepa ku-siba, ku-kaada ku-unga ifinga ku-hunga kupinya kunyepa (nyepa) kuko_nga ko-voha kuko_nga taba kughopa irimbika kuoga (kw)oa iyaalia [particularly grass] okufunga,okuboya kukonga kumanga ku-tavha uku-nyepa kubhoha kupinya kuwopa kupinya (ku)jigala ku-laba (ku)kunga okobhoha ku-funga gUtunga ukupinya (kU)tunga u-kundika utunga kupinya kwi-tuunga khukhunga ukunyepa kutawa kutaba okusiba kuboha nyepa ukunyepa kukoma kukoma kukoma (ku)booha apinye kushunga ohu-boa, ohu-boya kipinya (oku)bhoha guhambiira ifinga (ikohia) wabaka okobhoha gutunga -boha kwooga ipf*unga ukunyepa kupinya kunyepa [kon$e*:pa] ku-tava kundika(kuboha) ku-zuila ku-funga kukoma 1035 (ku)baki remain, stay v kusigala kusibha ku-sigaa -ekaa kushala gUtigwa kusigarika ku-sigala gUtigwa ukushala gotigara irewa ku-sigala kusigara (ku)ikala (uku)sigala kusaga okusigala kUtiwa;kwIkala (kU)tiwa ku-sigala kusigala dafo ikabika ugusigala -tigwo okusikala,okusaka uxusiiga, uxuixala ukusigala ibaki kusighala ukusigala ogotama ogotama,ugutigara -beta, -sigala ku-sigala ukusyala ku-chala ku-sigala ku-kala khu-rikala khu-raama ukusyaala ku-sigala kw-ijalila isaa ku-bakila kusyala kushala (shala) kusigala ku-tigola kuhigala igala kusighala isaa gutigara (u)tiwa (i)saala okusigara kuhigalila kuk_alila ku-lepeka uku-syala kusagha kulema, kushala kubaki, kusingha# kulema,kushala (ku)igala ku-higala (ku)sigalila okutighara/oghusagha ku-sigala gUsaga ukusyala (kw)ikala,(kU)saaga, + u-sagha usigha kusyala kwi-shaaga khusikala ukusyala kusigala kuigala okusigara gusigara syala ukusyaala kusigala kuguma,kutsigara(ho) kusigara enyuma kwikara ? asagale kushighaa ohu-sikhala kisigala kisigala (oku)saga,okutigara gusigara isaa numa wabalomE ukutighara;okosagha gusaga -ikala gutigara ir^io ukusyala kusighala kushala [kos*a:la] ku-sigala saga -isigala ku-baki kusigara,kwiikara? 1036 (ku)jamba (fyunzi) break wind v kufula kunya ifusi ku-sua ku-sua kusula kuthiota kuchamba ku-fula kUrigIriria ngUngi uukunya unsuzi koinyiamba iichamba ukusura (ku)nyampa (uku)fula kuswererya okwitama kUsuvya ku-fula kunampa araka mfaama ugusula okwitama uxusula, uxufwatula ukuduta ishamba kuhya lisuli,kusuyuka ukusula ukuinyamba ukwinyamba,uguchukya -fula ku-fula ukubuuda ku-sula ku-fula, ku-bwikula, ku-bung'ur...? khw-inyamba ukunia umsozi ku-ziyiza-mpewo ku-damba ir*uba kwidamba kubyoha ukunya umusuzi kubungula (mahi) ku-kluga imbuza ? kutunda kihyuni pungwakyuni kufula iiriba kugia maii kuringa indi (i)shamba okwitama kutunda kihuni kubumula, kupwisa ku-amba ukupweka umusuzi kosura kunia, kufyujula kufula kunia,kufyujula (ku)pungwa ku-pula (ku)bung'ula oghusura ku-fula gUjucha ukufyujula (kU)nya ifuzu ? u-hua uhura kubudaa kwi-shula khwinela ukunya umsodi kufula kuyungua yuni, kupungua yuni okunyampa nya musuzi ukunia-umsozi kunyampa kutanga-omuyaga akusye kushula ohw-inyamba kifula amafi (oku)swererya gusura iyiiriba wasega ukwinyamba kujucha -nya mfuzi ir^asha, ifil*uo, ichamba futula, pweka umusuzi kuduta kusula [kosu:la amavi] ku-saamba kubundukya ku-fula ku-sula kunyampa 1037 (ku)zaa bear child v kuhola kufyala ku-vyaa ku-vyaa kulela gUciara kuva kw-eleka, ku-pata mwana gUciara ukujifungula, ukuvyala umwan# koibora(kogokia) ighira ku-byala kuvyala (ku)zaala (ukw)eegala kwibhora okwibula kusyaa (kU)syaa ku-lela kuzala wona mwiinu ukuvyaala -ciara okwibula uxufyeeluxa ukuhola iata, ijifungua kuhoghola ukuvyala ukuibora ukwibhora -lela chelesi kupapa ku-vyala kw-ereka khwi-ula mwana khu-leela, khu-saala ukuvyaala umwana, ukulela, ukulifungula ku-zala-mwana ku-valeka, ku-sulua iwona ku-veleka, ku-nyakua kupapa ukuvyala (vyala) kuhogola kwi-vula kubeleka nwana paapa kulela, kuveleka iira guciara uchiara ira mwana okwibura kubeleka (mwana) kubala ku-vheleka ukupapa kwibhora kupapa kulela kupapa (ku)beleka ku-lela (ku)baba, kuhogola okwibhora kw-eleka kUbyala ukupapa (kU)Byaala u-fafa, ufufaga ? gitungua, utunguka, ufufaa kupapa umwana kwi-tuga, kEtungwEEla khubaba ukuvyala kwiula mwana *-bi,/a/d- kubeleka okuzaara kuvyara vyala ukuvyaala-umwana,ukulela,ukulifungula kuzaala kuzaara okuzaara (ku)zaara apape kuvyaa ohw-ibula kisava (okw)ibhura kuvyaara iyenengwa mwan# wE ukwebora gubyala -buta guciara (itaramo) ifee kwata, vyala kuhola kulela [kole*:la] ku-veleka kwibura ku-lela kw-efungula kuzara 1038 manii sperm n mandinga shahawa mbeyu ya kigosi amadoho matoko shahawa, ulume mauno uwaanya amaswamu,obonto manii bujula intanga uwudocha ubhwehe obunyale manzI manonga,manzI chelezi obunale machafu intanga mbegu obusamba wutoxo ushi mbeyu intanga amanyagera amanyagera,amanyabhasacha chelesi amatoko, (amadoho) manyarya shahawa, kotza vukoyokho butiu uwanya obuduli, amainyhe-agazala ulume mbeu ya kyuum# ubila amadoho amanya mbeyu vogoyoko uso_ngu bunjwe mbeyu sha mlumi njiva mathaa mashi obunyare ukala, usongu ukala ulume mantoko ulenji maini ujwabu obhwehe shahawa une ubutoko wiine mpeke mpafo amandoho UnsinwE mahungu ulenji ulomelome obunale intanga manya uwanya amanyari udoho shahawa obhwehe uvudokho (vudokho) obhwehe imbuto maashi -ya as in -ya xoro; -ya mae amanyare,ubhunyare wine butanga mathaa machi mantoko vudoko amadoho [amado*ho*] obwehe shahawa kozo obutaanga